«تالاپتىڭ ءمىنىپ تۇلپارىن», ءوز ءومىرى مەن ءبىلىمىن مەملەكەت پەن حالىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا ارناعان, قازاقتىڭ قابىرعالى ازاماتتارىنىڭ ءومىر تاريحى تۇنىپ تۇرعان ونەگە كوزى ەمەس پە؟! جالىنداعان جاستىق شاقتىڭ جىگەرىن, ورتا جاستىڭ كەمەل اقىل قۋاتىن, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن وتان ءۇشىن سارقا جۇمساعان, ايبىندى اعالاردى ارداقتاپ, قايراتتى ىنىلەردىڭ تىنىسى مەن ىرىسىنا اينالعان ونەگەلى, ىسىمەن كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى – ءسابيت ساۋمەن ۇلى تاۋلانوۆ.
قاسيەتتى جايىق وڭىرىندە جانىبەك دەگەن اۋدان بار. وسى ولكەدە ەل قاتارلى قوڭىرقاي تىرلىك كەشكەن ساۋمەن مەن ساقىپجامالدىڭ شاڭىراعىندا 12 بالا دۇنيەگە كەلگەن-ءدى. بالا-شاعانىڭ قامى ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتكەن اتا-انانىڭ ءۇمىتى اقتالىپ, 9 بالا امان-ەسەن ەر جەتىپ, ءۇش پەرزەنتى ەرتەرەك فانيدەن وزىپتى. بار ارمانىن بالالارىنا اماناتتاپ, ساقىپجامال انا دا 52 جاستا دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, و دۇنيەگە اتتانعان ەكەن. انادان ايىرىلۋ قايعىسى وتە اۋىر بولعانىمەن, ءومىر-وزەن توقتامايتىنى ءمالىم. ۇلكەن اۋلەتتىڭ تۇڭعىشى ءسابيت 11 جاسىنان باستاپ مەڭدىعالي اتاسىنا قولعانات بولىپ, اتاسىنان ەڭبەكقورلىقتى, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەنى, ۇلكەنگە قۇرمەت پەن كىشىگە قامقور بولۋدى بويىنا ءسىڭىرىپ, قيىندىققا ءتوزىمدى, بولاتتاي قايسار بولىپ وسەدى.
اكەسى ساۋمەن – ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان سوڭعى كۇنىنە دەيىن مايدان شەبىندە بولعان «سولداتتىڭ ەتىگىندەي جانى ءسىرى» مايدانگەرلەردىڭ ءبىرى. جالاۋى جەلبىرەگەن جەڭىسپەن بىرگە ابىرويمەن ەلگە ورالعان اكەسى جانىبەك ەلدى مەكەنىندەگى بالالار ءۇيىنىڭ العاشقى ديرەكتورى بولادى. كەيىنىرەك كولحوز باستىعىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى. بارلىق عۇمىرىن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋگە ارناعان اكە ونەگەسى ءسابيتتىڭ ماڭگى ەسىندە قالدى. دانا حالقىمىزدىڭ «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەنى راس. «كوپ بالالى وتباسىنىڭ باسقالاردان ءبىر ارتىقشىلىعى سول, مۇندا ءبىر-بىرىمەن سىيلاستىق پەن ىنتىماق كۇشتى. ءىنى-قارىنداستارىمنىڭ بارىنە ريزامىن. مەنى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋدەن جالىققان ەمەس. ۇلكەندى سىيلاۋ, اتا-اناعا ءىلتيپات, بۇرىننان ۇلتىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت ەمەس پە ەدى؟» – دەيدى ءسابيت ساۋمەن ۇلى.
ءوزى دە قولىنان كەلگەنىنشە ىنىگە سۇيەنىش, قارىنداسقا قورعان بولا ءبىلدى. ءومىر مەن اسكەري قىزمەتتە تالاي قيىندىقتار كەزدەسسە دە مويىمادى, سەبەبى ول بالا كەزىنەن باستاپ اتا-اناسىنان جىراقتا ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان بولاتىن.
ءسابيت ساۋمەن ۇلى 1962 جىلى جانىبەك اۋدانىنداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپتى ءتامامداپ, ورال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا ءبىلىم الادى. 1966 جىلى كۇزدە اسكەر قاتارىنا الىنعان ول بۇدان كەيىنگى بۇكىل ءومىرىن قارۋلى كۇشتەرمەن بايلانىستىرۋعا نىق بەل بۋادى. 1969 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى جوعارعى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, اسكەري قىزمەتتىڭ قىزىعى مەن قيىندىعى مول جىلدارى باستالادى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن تەرمەز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن «ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى» ماماندىعى بويىنشا اياقتايدى. اسكەري قىزمەتكەرگە ورتامەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ بىلگىرى بولۋ ءۇشىن ءتىل شەبەرلىگى قاجەت ەكەندىگىنە بۇل ءبىر تاماشا مىسال بولا الادى. سونداي-اق, ول كەيىنىرەك ماسكەۋدەگى اسكەري-ساياسي اكادەميانى ءتامامدادى.
اسكەري قىزمەتتەگى ءوسۋ جولىندا كەيىپكەرىمىز وتىز جىلعا جۋىق كەڭەس وداعى قارۋلى كۇشتەرىندە ءارتۇرلى اسكەري-ساياسي قىزمەت اتقارىپ, قاي اسكەري قىزمەتتىڭ باسى-قاسىندا جۇرسە دە ءوزىنىڭ ەرەكشە ادامي قاسيەتتەرىمەن, اسكەري ءىستىڭ بىلگىرى رەتىندە كوزگە ءتۇستى. ارميا ءومىرىنىڭ بار قيىندىعىندا بولاتتاي شىڭدالعان س.تاۋلانوۆ 1979 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ 1981 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن اۋعانستان جەرىندە ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن اتقارۋعا قاتىستى. وتان الدىنداعى بورىشىن ادال اتقارعانى ءۇشىن ول كەڭەستەر وداعى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارى ناگرادالارىنىڭ ءبىرى – III دارەجەلى «وتانعا قىزمەتى ءۇشىن» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, وعان مەرزىمىنەن بۇرىن پودپولكوۆنيك شەنى بەرىلدى.
اۋعانستان اۋماعىنداعى قىزمەت ەتۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ءسابيت ساۋمەن ۇلى 34 جاسىندا لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ موتواتقىشتار ديۆيزياسى ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى بولدى. التى جىل ابىرويمەن وسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, تاربيە ىسىندەگى تاجىريبەسىن كەڭەيتەدى, جاس ساربازداردى وتانسۇيگىشتىك پەن ەرلىككە تاربيەلەۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. بىلىكتى وفيتسەردىڭ تاربيە ىسىندەگى جەتىستىكتەرىنە وراي ونى الماتى جوعارعى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ءسابيت ساۋمەن ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات كوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆ جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنە باس مامان رەتىندە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى وڭىرلىك اسكەري ۆەدومستۆوسى كادرلار باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە شاقىرادى. بۇل قيىن دا جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىستى ول ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. 1992 جىلدان 1999 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن, ياعني تاۋەلسىز ەل ارمياسىنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كادر جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ گەنەرالدارى, اسكەري قىزمەتكەرلەرى ءسابيت تاۋلانوۆتى جانى جايساڭ تۇلعا رەتىندە, وزدەرىنىڭ اسكەري قىزمەت بەلەستەرىنە ورلەۋىنە جول سالعان, ادام تاعدىرىنىڭ بىلگىرى رەتىندە ماقتان تۇتادى, وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە ەتەدى.
ءسابيت ساۋمەن ۇلىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اسكەري ماماندارىن تاربيەلەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جوعارى باعالاپ, 1994 جىلى ءوز قولىمەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ العاشقى گەنەرالدىق پوگونىن تاقتى. بۇل ونى قاناتتاندىرا ءتۇستى. ول ەندى ءوزىنىڭ ۇستازدىق قىزمەتىن اعارتۋ قىزمەتى سالاسىندا جاڭا ارناعا بۇرادى. ءومىردىڭ ءوزى – قوزعالىس بولسا, ومىرلىك مول تاجىريبەسىن عىلىممەن ۇشتاستىرادى. عىلىمي ىزدەنىستىڭ العاشقى جەمىسى رەتىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن قورعايدى. عىلىم مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرۋ ويىمەن وسى ۋاقىتتا ول تولىعىمەن عىلىمي ىزدەنىس جولىنا بەت بۇرادى. رەسپۋبليكالىق ءبىلىم بەرۋدى اقپاراتتاندىرۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاربيە جۇمىسى جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتىن اتقارادى.
اسكەري ءومىر ساباقتارىن جاس ۇرپاققا تاجىريبە رەتىندە جيناقتاپ بەرۋ ماقساتىمەن ول پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىنا ۇڭىلەدى, بۇگىندە ءسابيت ساۋمەن ۇلى قازاقستان اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندەگى جالعىز اسكەري پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ەر ادامنىڭ قۋاتىن اسىراتىن دا, باقىتىن جاندىراتىن دا – اقىلدى دا, سۇيىكتى ايەلى. ءسابيت ساۋمەن ۇلىنىڭ سۇيىكتى جارى تاليعا تورەعاليقىزى – جان جارىنىڭ اسكەري قىزمەتتەگى, ومىردەگى قيىندىعى مەن قىزىعى مول تاعدىرىنىڭ ءبىر بولشەگى بولا بىلگەن اياۋلى جان, ارداقتى انا, سۇيىكتى نەمەرەلەرىنىڭ اسىل اجەسى. جۇرەگىنىڭ جىرى, كوزىنىڭ نۇرىنداي قوس قىزى – جاننا مەن سايدا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, اتا-انالارىن دانيار مەن يسلام, توميريس پەن ايلين اتتى بالداي ءتاتتى نەمەرەلەرىنىڭ قۋانىشىنا بولەۋدە.
ءسابيت ساۋمەن ۇلى قازىرگى كەزدە اسكەري بەيىمدەگى «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە زور ۇلەس قوسۋدا. «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنداعى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ماقساتتى باعىتىنىڭ ورىندالۋى اياسىندا, «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىلىم بەرۋ قورى» قوعامدىق قورىنىڭ قايىرىمدىلىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا اشىلعان ورتا ءبىلىم بەرەتىن رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ بەدەلدى ليتسەيلەردىڭ ءبىرى. «ارىستان» ليتسەيى الەۋمەتتىك جوبا رەتىندە قۇرىلعاندىقتان, مۇندا ءبىلىم الىپ تاربيەلەنەتىن بالالار تەگىن ءبىلىم الادى ءارى تىرشىلىك قاجەتتىلىكتەرىمەن تەگىن قامتىلعان: تاماق تەگىن بەرىلەدى, التى ءتۇرلى وقۋ فورماسى تەگىن, ماتەريالدىق ءارى عىلىمي بازاسى جاقسى جابدىقتالعان. ينتەرنات ءتيپتى زاماناۋي وقۋ ورنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءار وبلىسىنان كەلگەن 9-11 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ التىن ۇياسىنا, قاسيەتتى دوستىق ورداسىنا اينالعان.
«ەلىمىزگە بويىنا اتا-بابامىزدىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قاسيەتى دارىعان, ەگەمەندى ەلىمىزگە ايانباي قىزمەت ەتەتىن, وي ءورىسى كەڭ, العىر دا جۇرەكتى, ساۋاتتى دا سالاۋاتتى ازاماتتار قاجەت» – دەگەن ەلباسى ءسوزىن جۇزەگە اسىراتىن ءتۇرلى باعىتتاعى وقۋ ورىندارى ەلىمىزدە از ەمەس. اسكەري بەيىمدەگى, جاراتىلىستانۋ باعىتىندا ءبىلىم بەرەتىن «ارىستان» ليتسەيىنىڭ قازىرگى جاسوسپىرىمدەردىڭ اسىل ارمانىنا اينالۋىنا اسەر ەتكەن ءىس زاپاستاعى گەنەرال-مايور, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءسابيت ساۋمەن ۇلىنىڭ ليتسەيدەگى شەبەر باسشىلىعى ەدى. ءاربىر ارىستاندىق شاكىرتتىڭ اتا-اناسىنىڭ, قامقورشىسىنىڭ اۋزىنان ءسابيت ساۋمەن ۇلىنىڭ اتىنا تەك العىس ايتىلادى. بۇل تاجىريبەلى اسكەري ۇستازدىڭ باسشىلىق ەڭبەگىنە بەرىلگەن ناقتى حالىقتىق باعالاۋ, حالىق سۇيىسپەنشىلىگى دەسەك تە بولادى.
«تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى», دەگەن قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قاناتتى ءسوزى ارىستاندىق تاربيەلەنۋشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىنىڭ قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن, ءتۇرلى ورتادا تاربيەلەنگەن جاسوسپىرىمدەردى ءبىر يدەياعا, تارتىپكە, ءبىر مۇددەگە باعىندىرىپ, ولاردىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىن ساپالى ءبىلىم مەن تاربيە بەرىپ, سان قىرلى پەداگوگتار مەن اسكەري قىزمەتكەرلەردى جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ وتىرعان ءسابيت ساۋمەن ۇلىنا ۇجىمىنىڭ ايتار العىسى مول.
ۆلاديمير رايحەل, زاپاستاعى پولكوۆنيك