ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا جاعدايعا قاراي بەيىمدەلۋگە بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى تاپسىرمالار جۇكتەلگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى دە ءبىرتالاي ءىستى قولعا الىپتى. ۆيتسە-مينيستر سۆەتلانا جاقىپوۆا تومەندە وسى جونىندە اڭگىمەلەيدى.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدى مۇرات ەتكەن قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل مىندەتتەردىڭ قاتارىندا الەۋمەتتىك سالانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى دە بار. اڭگىمەمىزدى وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردان باستاساق...
– قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى كەزەڭىندەگى باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى. بۇل ماڭىزدى قادام الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىنا دا بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەدى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. باعىتتاردىڭ ءبىرىنشىسى – ەڭبەك نارىعىن جاڭعىرتۋ. وسى ماقساتتا حالىقتىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاردەمدەسىپ, وتانداستارىمىزدى ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسى جوعارى كاسىپتەرگە قايتا وقىتۋ, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە ۇيرەتۋ سەكىلدى جۇمىستارعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. ازاماتتارعا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا تەگىن وقۋىنا جاعداي جاسالىپ, كاسىپتى يگەرۋدە قىسقا مەرزىمدى كۋرستار ۇيىمداستىرىلۋدا. وسى ورايدا مەملەكەت وقۋعا كەتەتىن شىعىنداردى وتەپ, شاكىرتاقى تولەيتىن بولادى. جول كىرەسى دە تولەنىپ, وقىپ جاتقان ازاماتتارعا ءبىر رەتتىك ىستىق تاماق بەرىلەدى. ال شالعاي وڭىرلەردە تۇراتىن ازاماتتارعا وقۋ قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن ءموبيلدى وقۋ ورتالىقتارى ۇيىمداستىرىلماق.
بۇل تۇستا مينيسترلىك قولعا العان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءبىرتالاي شارۋا ەڭسەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, وسى جىلدىڭ 7 ايىندا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا 213 مىڭنان استام ادام ەڭبەكپەن قامتىلىپ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 18 مىڭ ادام, قوعامدىق جۇمىستارعا 61 مىڭعا جۋىق ازامات جىبەرىلدى. ال 15 مىڭ مامان جاستار تاجىريبەسىنە جولدانسا, 120 مىڭداي ازامات جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ارقىلى تۇراقتى جۇمىس تاپتى.
ەڭبەك نارىعىن جاڭعىرتۋدىڭ كەلەسى باعىتى جۇمىس كۇشىنىڭ ءبىر سالادان ەكىنشىسىنە اۋىسۋىن باسقارۋ بولسا, ءۇشىنشىسى – ۇيلەسىمدى كوشى-قون ساياساتىن ۇيىمداستىرۋ.
مينيسترلىك الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى جاڭعىرتۋ اياسىندا اسىرەسە, ءومىردىڭ قيىندىعىنا تاپ بولعان, تاعدىرلى ازاماتتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ايتالىق, مۇنداي توپقا جاتاتىن ازاماتتار قىزمەت كورسەتۋ ۇيىمىن تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى, ال الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ تەگىن كولەمىن الۋعا قۇقى جوق تۇلعالار ءۇشىن قوسا قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى پايدا بولدى. مىسالى, بۇرىن ءوزىن-ءوزى كۇتە المايتىن جاندار, ادام ساۋداسى مەن زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى, بەلگىلى ءبىر تۇراعى جوق ادامدار, ارناۋلى ينتەرنات-ۇيلەرگە جىبەرىلەتىن ەدى. ەندى ولاردىڭ كۇتىمىمەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اينالىسادى. بۇگىندە 106 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم 6 مىڭنان استام ادامدى قامقورلىعىنا الدى. ەگەر مۇنداي الەۋمەتتىك كومەك ءتۇرى بولماسا, مەملەكەت قولدانىستاعىدان بولەك, تاعى 60 ينتەرنات ءۇيىن سالۋعا ءماجبۇر بولار ەدى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارى كوبىنە قالالاردا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قىزمەتىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا جەكە سەكتوردى وسى سالاعا تارتىپ, قىزمەتتەر ءتاريفى مەن ستاندارتتار قايتا قاراستىرىلماق. وسىلايشا, نارىقتاعى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتىپ, جۇرتشىلىققا كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا ەلباسى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن, ەرەن ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرباياندارىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. وسىعان بايلانىستى سىزدەردىڭ دە قولعا العان تىڭ باستامالارىڭىز بار دەپ ەستىدىك...
– البەتتە, بۇعان دەيىن قالتارىستا قالىپ كەلگەن 100 جاڭا ەسىمدى انىقتاۋ – بارلىعىمىزعا ورتاق جوبا. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ومىرگە قۇشتار, ەرەكشە ەرىك-جىگەرىمەن ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن 5 ۇمىتكەردى تاڭداپ, ارنايى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جىبەردى. مىسالى, سونداي كەيىپكەرىمىزدىڭ ءبىرى – مينيسترلىك ۇيىمداستىرعان ۇزدىك الەۋمەتتىك جوبالار بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى ەلدوس بايالىشباەۆ. ونىڭ تاعدىرى وزگەگە ونەگە بولارلىق. ەلدوس جول اپاتىنا ءتۇسىپ, مويىن ومىرتقاسىن زاقىمداپ, ارباعا تاڭىلىپ قالعان ەدى. بىراق اياق استىنان بولعان اۋىر اپات ەلدوستىڭ دەنە بىتىمىنە زيان كەلتىرسە دە ءور رۋحى مەن جىگەرىن جاسىتا العان جوق. ول قيىندىققا قاسقايا قارسى تۇرىپ, كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەكتەنگەننىڭ ارقاسىندا اياعىنان تىك تۇردى. قازىر ول وسى قاجىر-قايراتىن وزگەلەرگە دە ۇيرەتىپ, توسەككە, ارباعا تاڭىلعان جانداردىڭ جىگەرىن جانىپ, ورتاعا ورالۋىنا بارىن سالىپ ءجۇر. ەلدوس 2014 جىلى «مۇگەدەكتەردى سپورتتىق وڭالتۋ ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىن اشىپ, ونى جەمىستى باسقارىپ كەلەدى. سول جىلى العان 3 ملن تەڭگە سوماسىنداعى گرانت قارجىسىن ارنايى جاتتىعۋ قۇرالدارىن جاساۋعا جۇمسادى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە وسى ورتالىقتان 260-تان اسا ادام وڭالتۋ شارالارىنان ءوتتى. ەندى ول الاكول جاعالاۋىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان العاشقى شيپاجايدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جاتىر.
سونداي-اق, «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ وسكەمەن بالالار ورتالىعى» كمم ديرەكتورى ولگا باتۋەۆا مەن «شىراق» مۇگەدەك ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى ءلاززات قالتاەۆا, استانا قالاسى اكىمدىگى جانىنداعى «نۇرلى جۇرەك» الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك بوپەجانوۆ پەن تاراز قالاسىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىسى, 8 ايلىق كەزىنەن اۋىر سىرقاتقا شالدىققان, بىراق ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىمەن تالايعا ۇلگى بولعان يسااك مۋستوپۋلو سىندى ازاماتتار دا «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا لايىقتى جاندار. مۇنداي تاماشا ازاماتتار تۋرالى دا ۇزاق اڭگىمەلەۋگە بولادى.
– مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار دەمەكشى, ەلىمىزدە مۇگەدەكتەردىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا جاعداي جاساۋ, ارنايى پاندۋستار مەن اۆتوتۇراقتار جاساقتاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قانشالىقتى وڭتايلى شەشىلىپ جاتىر؟
– قازىر قازاقستاندا 655 مىڭعا جۋىق مۇگەدەك ادام بار. بۇل – حالىقتىڭ 3,6 پايىزى. سولاردىڭ 62, 2 پايىزى – ەڭبەككە جارامدى جاستاعى ازاماتتار بولسا, 12,5 پايىزى – 18 جاسقا دەيىنگى بالالار. ولارعا جاعداي جاساۋ, قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاعان. وسى قۇجاتتا ايتىلعان جۇمىستاردى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى 2012-2018 جىلدارعا ارنالعان شارالار جوسپارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ كەدەرگىسىز ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى نىساندارىن ولاردىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالعان ەمەس. مينيسترلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن كولىك جانە قوعامدىق ورىنداردى بەيىمدەۋدىڭ وڭىرلىك كارتالارىن جاسايدى. 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى جاعداي بويىنشا, بارلىعى 30,3 مىڭ نىسان پاسپورتتالدى, سونىڭ ىشىندە 19 مىڭ نىساندا مۇگەدەكتەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا قولايلى جاعداي بۇرىننان جاسالعان بولسا, 12,7 مىڭ نىسانعا بەيىمدەۋ جۇرگىزىلدى. جالپى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ءاربىر وبلىستا وڭىرلىك جوسپار بەكىتىلەدى. وندا مۇگەدەكتەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي بەيىمدەۋدى قاجەت ەتەتىن ناقتى عيماراتتار مەن نىسانداردىڭ تىزبەسى دە كورسەتىلگەن.
«مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, كاسiپكەرلiك قىزمەتتi جۇزەگە اسىراتىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ورتاق پايدالانىلاتىن كولiك قۇرالدارىنا, تۇرعىن ۇيلەرگە, قوعامدىق جانە وندىرىستiك مەكەمەلەرگە, عيماراتتار مەن ءۇي-جايلارعا, اۋەجايلار مەن تەمiر جول ۆوكزالدارىنا, تاعى باسقا دا عيماراتتارعا مۇگەدەكتەر ەركىن كىرىپ-شىعۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋى مىندەتتى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان بۇل زاڭ تالابىن ەشكىم بۇزۋعا قۇقى جوق. بۇعان قوسا, بەلگىلى ءبىر نىساننىڭ قۇرىلىسى باستالعاننان پايدالانۋعا بەرىلگەنگە دەيىن حالىقتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى شەكتەۋلi توپتارى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. بۇل ماسەلە دە ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان.
مينيسترلىك بۇۇ-مەن بىرلەسكەن جوباسى شەڭبەرىندە «قولجەتىمدىلىكتىڭ ينتەراكتيۆتىك بەلسەندى كارتاسى» پورتالىن ازىرلەپ شىعاردى. بۇل friendlybuilding.kz پورتالىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, مۇگەدەكتەردىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەلگەن نىساندار تۋرالى اقپاراتتى ونلاين رەجىمدە ەنگىزۋگە, نىساننىڭ قانشالىقتى بەيىمدەلگەنىن كورۋگە, بەرىلگەن مالىمەتتىڭ دۇرىستىعى مەن دالدىگىن تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پورتال قولدانۋشىلارى ءاربىر نىساندا جۇرگىزىلگەن بەيىمدەۋدىڭ ساپاسىن باعالاپ, ۇسىنىس-پىكىرىن قالدىرا الادى.
– جاڭا ءوزىڭىز ايتىپ كەتكەندەي, ەلىمىزدەگى مۇگەدەك جانداردىڭ 12,5 پايىزى – 18 جاسقا دەيىنگى بالالار. قازاقستاندا مۇنداي جەتكىنشەكتەردىڭ كۇتۋشىسىنە دە جاردەماقى تاعايىندالادى. بىراق بالا 18 جاسقا تولعاننان كەيىن بۇل قاراجات الىنىپ تاستالادى. الايدا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ ىشىندە وزدىگىنەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن اۋىر جاعدايداعى جاندار دا بار. ولار ۇلكەيگەن سايىن اتا-اناسىنا قيىن. وسىنى ەسكەرە كەلگەندە, مۇگەدەك بالا كۇتۋشىسىنەن جاردەماقىنى الىپ تاستاۋ قانشالىقتى ادىلەتتى؟
– ءيا, قازىرگى تاڭدا 18 جاستان اسقان مۇگەدەك جانعا قاراۋشى وتباسىنى (ادامدى) الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. بۇل ماسەلەنى كامەلەت جاسقا تولعان مۇگەدەك بالاسى بار اتا-انالار دا بەلسەندى كوتەرىپ جاتىر. ارينە, مۇگەدەك بالالار «ەرەسەكتەر ساناتىنا» وتۋىنە بايلانىستى ولاردىڭ جاعدايى وڭالىپ, تۇزەلىپ كەتپەيتىنىن ءبىز دە جاقسى تۇسىنەمىز. ءى توپتاعى مۇگەدەكتەردىڭ وزىنە قاراۋعا قاۋقارسىزدىعىن, جۇمىسقا جارامسىزدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك 18 جاستان اسقان ءى توپ مۇگەدەگىنىڭ كۇتىمىمەن وتىرعان تۇلعاعا اي سايىن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىنى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرىندە تاعايىنداۋ جونىندەگى ماسەلەنى قارادى. وسىعان بايلانىستى قاجەتتى ەسەپتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جىبەردىك. بۇيىرتسا, 2018-2020 جىلدارى جوسپارلانعان جاردەماقىنى مەملەكەتتىك مەديتسينالىق-الەۋمەتتiك مەكەمەلەردە (ۇيىمداردا) تۇرعان ادامداردى قوسپاعاندا, 13 980 ادام الادى دەپ بولجانۋدا.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ وڭ شەشىمىنەن كەيىن 18 جاستان اسقان, بالا كەزىنەن ءى توپ مۇگەدەگىنە جاتاتىن ازاماتقا تاعايىندالاتىن جانە تولەنەتىن اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقىنى ەنگىزۋ زاڭنامالىق نەگىزدە بەكىتىلەتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»