ەكىنشى – كەڭەس وداعىنىڭ دۇرىلدەپ, زاماننىڭ وزىپ تۇرعان شاعىندا گەولوگتار وسى ماڭايدا جان-جاقتى جەر استى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ادام اعزاسىنا وتە زياندى اۋىر مەتالداردىڭ مول قورىن تاپقان. ول جايىندا قانشا جاسىرىلسا دا, «ەل قۇلاعى – ەلۋ». بۇعان «جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن حالىق ناقىلىن قوسىڭىز. وسى توڭىرەكتەگى تۇرعىنداردىڭ وبىر اۋرۋىنا ءجيى ۇشىرايتىنىن تابيعاتتىڭ وسى قۇبىلىسىمەن بايلانىستىرۋ ول كەزدەرى ءوڭ تۇگىل تۇسكە ەنبەيتىن. قازىر كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزعان ساياساتىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا كوز جىبەرگەن ادام نەگىزسىز ەمەستىگىن باعامداي الارى حاق.
ءۇشىنشى – بازبىرەۋلەر ونىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان تۇرمە تاريحىنا اكەلىپ تىرەيدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى گورنوە اۋىلى ىرگە تەۋىپ, ءىزىن الا وتە اۋىر قىلمىس جاساپ, ۇزاق مەرزىمگە باس ەركىنەن ايرىلعان ادامداردىڭ جازاسىن وتەيتىن تۇرمە قۇرىلعان. بىزدىڭشە, قاي دولبار بولسىن قيسىنعا كەلەتىن سەكىلدى. «ۆلاسوۆشىل ساتقىنداردى» بايقال كولى ماڭىنداعى اۋىر دا ازاپتى جۇمىستارعا جۇمىلدىرعانى تاريحتان ءمالىم. ادام اياعى باسپاعان, يت تۇمسىعى وتپەيتىن تايگا مەن مي باتپاق ورتاسىندا حح عاسىردىڭ عاجايىپ قۇرىلىسى – بام تەمىر جولىن سالۋعا باس بوستاندىعىنان ايرىلعان جاندار كوگەندەلگەن قوزىداي جىبەرىلگەنى بەلگىلى.
ەندى اڭگىمەنى ورتا بەلدەن شورت ءۇزىپ, نەگىزگى تاقىرىپقا ويىسايىق. باۋرايىندا ۇكىلى ىبىراي تۋعان, اقان سەرى انگە قوسقان, شوق-شوق ورمان-توعايىمەن, سىلدىراپ اققان قاينار بۇلاعىمەن تامساندىراتىن, بۇگىندە اتا-بابا جۇرتىنىڭ شىرايىن كەلتىرىپ, شۇرايلى قونىسىنان قوتارىلا كوشپەي وتىرعان 150 ءۇيلى گورنوە ەلدى مەكەنىنىڭ قازىرگى جايى وتە مۇشكىل. ەل امان, جۇرت تىنىشتا باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, قاباعىنان قار جاۋىپ وتىرعانى نەسى دەرسىزدەر؟
تۇسىندىرەيىك. حالىق اراسىندا «جامانسوپكا» اتالىپ كەتكەن قاتاڭ رەجىمدەگى ەس-164/4 تۇزەۋ مەكەمەسى باسقا جاققا كوشىرىلەدى دەگەن سىبىس شىققالى ەداۋىر ۋاقىت ءوتتى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ ۇكىمەت ساعاتىندا قىسقاراتىن ەكى كولونيانىڭ بىرىنە «جامانسوپكانى» اتاپ, پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى مەن جۇرتشىلىقتىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولعان. سودان بەرى تۇرعىندار كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايرىلعان. زاگرادوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان تۇرمە 60 جىلعا جۋىق تاس, قيىرشىق تاس وڭدەۋمەن اينالىستى. كەي كەزدەرى جىلىنا 140 مىڭ تەكشە مەتر تاس, 50 مىڭ تەكشە مەتر قيىرشىق تاس ءوندىرىپ ءجۇردى. وبالى نە كەرەك, بۇگىنگى كۇنى الەۋمەتتىك نىساندار قاز-قالپىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. بىلتىرلارى تازا اۋىز سۋ جەتكىزىلدى. ءار وتباسى دەرلىك وسى مەكەمەدە ەڭبەك ەتىپ, بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. «مىنا نارىق زامانىندا نەگىزگى كۇنكورىستەن ايرىلساق, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولماق؟» – دەگەن كۇدىك جاندارىن جەگىقۇرتتاي جەپ بارادى. «ەڭكەيگەن قارتتارىمىزدى, ەڭبەكتەگەن بالالارىمىزدى شۇبىرتىپ, قايدا بارامىز» – دەگەن ۋايىم باسىم. وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ «ەش الاڭداماڭدار, اباقتى جابىلمايدى» – دەگەن ۋادەلەرىنىڭ سوزدەن ارىگە اسپاي قالعانىنا ناليدى. بار گاپ 400-دەن استام ادام جازاسىن وتەپ جاتقان قاتاڭ رەجىمدەگى كولونيانى جابۋ ماسەلەسىنىڭ سوڭى «قاسقىردىڭ ۇلىعانى – جەيمىننىڭ» كەرىنە ۇلاسىپ تۇرعانى تالايلاردىڭ ايران كوڭىلىن قايران ەتتى. ايتپاي ما, «سوزدە قاڭقۋ, اۋرۋدا شانشۋ جامان» دەپ. جەل ءسوزدىڭ شىندىققا اينالا باستاعانىنا الاڭداعان گورنىيلىقتار «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جەرگىلىكتى تىلشىلەر قوسىنىنا حابارلاسىپ, جان ايقايلارىن جايىپ سالدى.
– 150-دەي وتباسى مۇشەلەرى اباقتىدا, وسىنداعى اسكەري بولىمدە كۇنكورىس قامىمەن ءجۇر. كولونيانى جابۋ تۋرالى ماسەلە سىرتىمىزدان شەشىلىپ قويعانعا ۇقسايدى. جەرگىلىكتى باسشىلار كەلىپ, جاعدايدان نەگە حاباردار ەتپەيدى؟ الداعى ءومىر ءسۇرۋ جايىن بىرىگىپ اقىلداسسا, تاقتان ءتۇسىپ قالا ما؟ ءبىزدى بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنى تولعاندىرادى. وبلىس, اۋداننان شالعايدامىز. قايدا بارىپ كۇنەلتەمىز؟ – دەيدى جۇزدەرىن مۇڭ شالعان اۋىلدىقتار.
قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بوكەنباي جۇسىپوۆپەن سويلەسكەنىمىزدە, تۇرمەنىڭ قازىرگى جاعدايى زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلمەگەندىكتەن جابىلاتىنىن, وسىنداعى اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كوشىرىلەتىنىن, ول وڭىردە ارنايى ورىن جاساقتالىپ جاتقانىن راستادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىز سۋ ماسەلەسى عانا شەشىلگەن. وزگە پروبلەمالار وزگەرىسسىز قالعان. الەۋمەتتىك جاعدايلار جوقتىعىنان جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەر تۇگىل ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كەلۋگە قاشقاقتايدى. تۇرمە عيماراتتارى باراك ۇلگىسىندەگى ابدەن توزىعى جەتكەن ۇيلەردە ورنالاسقان. سالىنعالى بىردە-ءبىر جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قوعامدىق, قۇقىقتىق ۇيىمدار تاراپىنان ايتىلعان سىن ەسكەرتپەلەر مەن تالاپتاردا ەسەپ جوق كورىنەدى. وبلىستاعى 6 كولونيادا 2 مىڭعا جۋىق ادام جازاسىن وتەپ جاتىر. ءوڭىر ىشىندە قونىستاندىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ ەدىك, قولايلى ورىن تابىلمادى. جىل اياعىنا دەيىن كوشى-قون ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلىپ قالۋى مۇمكىن, دەدى ول.
ولاي بولسا, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى نەگە قامسىز وتىر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. جىلجىمايتىن دۇنيە-م ۇلىكتەر قاي ۆەدوموستۆوعا تيەسىلى, بوس قالعان نىساندار ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەي مە, تۇرعىنداردى جەكە كاسىپكەرلىككە تارتۋ, جەڭىلدىكتى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىستىرۋ, تاس پەن تاس قيىرشىقتارىن وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارىن ىسكە قوسۋعا جۇمىلدىرۋ سەكىلدى تۇيتكىلدى جايتتار توڭىرەگىندە ۇيىمداستىرۋ شارالارى جەدەل تۇردە قولعا الىنباسا, تاعى ءبىر اۋىلدىڭ جۇرتىن سيپاپ قالۋىمىز كادىك. ازىرگە گورنىيلىقتار «قۇلان قايتىپ كۇن كورەر, قۇيرىعى جوق, جالى جوق» دەپ, اسانقايعىشا سارى ۋايىمعا سالىنىپ, تابالدىرىق توزدىرۋمەن, ۋاقىت وزدىرۋمەن كۇن وتكىزىپ ءجۇر.
ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلگەن ءبىز تاعدىر-تالايى شەشىلىپ قويعان ۇلكەن اۋىلدىڭ ەندىگى بار ءۇمىتى بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان لاۋازىم يەلەرىندە ەكەنىن جەتكىزۋدى پارىز سانادىق.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ەسىل اۋدانى