قاۋىپسىزدىك قادامدارى

قازاقستان بۇۇ-عا تەك الەم­دىك قوعام­داستىقتىڭ جاڭا مۇ­شە­سى رەتىندە عانا ەمەس, حا­لىق­ارا­لىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ما­­سەلەلەرى بويىنشا بەلسەندى ۇس­­تانىمى تانىلعان, يادرولىق قا­­رۋسىزدانۋ ءۇشىن قوزعالىستىڭ ال­­دىڭعى قاتارىندا تۇرعان مەم­لەكەت رەتىندە كىردى. بۇۇ جۇ­­­مىسىنا قاتىسۋ كەزىندە قا­زاق­­­ستان حالىقارالىق قوعام­داس­­تىققا تابىستى تۇردە ينتەگ­را­تسيالانىپ قانا قويماي, لاي­ىقتى ورىنعا يە بولا الدى.  

بۇۇ-دا قازاقستاننىڭ قارۋ­سىز­دانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالا­سىنداعى بەلسەندى ءرولى ءارى ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىڭ وسى سا­لاداعى بارلىق قول قويعان حا­لىقارالىق كەلىسىمدەرىن ۇس­تاناتىندىعى مويىندالعان. بۇۇ-نىڭ مىنبەرىنەن ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىڭ كوپتەگەن حالىق­ارا­لىق باس­تامالارى ۇسى­نى­لىپ, قازىرگى تاڭدا ولار تابىس­تى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ح­ا­­­لىق­ا­رالىق قاۋىمداستىق قا­­­زاق­ستاننىڭ يادروسىز تاڭ­داۋ­­ىن جوعارى باعالاپ, قۇر­مەت­­تەيدى. قازاقستاننىڭ يادرو­لىق سىناقتاردى توقتاتۋ ىسىن­دەگى ۇلەسى جالپىعا بەلگىلى بول­عا­نىمەن, قازاق­ستان­نىڭ باس­شى­لىعى ءوزىنىڭ مىندەتىن اياق­تالدى دەپ ەسەپتەمەيدى.

قازاقستان 2017-2018 جىل­دا­­رى بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كە­­­­ڭە­سىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رە­­تىندە حالىقارالىق قاۋىپ­سىز­دىك­­تىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىنە ما­­ڭىزدى ۇلەس قوسۋدا.

قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپ­سىز­دىك كە­ڭەسىندەگى قىزمەتى باسىم­دىق­­تارىنىڭ تۇجىرىمدىق نە­گى­زىندە – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىنداعى سويلەگەن ءسوزى, مانيفەست. «الەم. ءححى عا­سىر» جانە باسقا دا سوعىسقا قار­سى, يادرولىق قارۋعا قارسى جا­نە لاڭكەستىككە قارسى باستاما­لا­رى جاتىر. بۇل باستامالار ەل­دىڭ حالىقارالىق بەيبىت جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى كۇش-جىگەرىنىڭ نەگىزى بولىپ تابى­لادى ءارى ونىڭ الەمدىك قوعام­داستىقتاعى سەنىمدى سەرىكتەس رە­تىندەگى بەدەلىن دالەلدەيدى.

قازاقستان جاھاندىق جانە ترانس­ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتى­رىپ, بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسى­ندەگى قىزمەتىنىڭ باسىم­دىق­تارىن حالىقارالىق ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ ءتورت سالاسىنا: يادرولىق قاۋىپسىزدىك, ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە سۋ قاۋىپسىزدىگىنە كوڭىل ءبولۋ نەگىزىندە قالىپتاستىردى.

قازاقستان جاھاندىق يادرو­لىق قاۋىپ­سىز­دىكتى نىعايتۋدى دايەك­تى تۇر­دە جالعاس­تى­رۋدا جا­نە يادرولىق قاۋ­ىپ­سىز­دىك­تىڭ جال­عىز عانا كەپىلى بولا­تىن تولىق, سونداي-اق, جالپى­لاي يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ يدەياسىن ۇس­­تا­نىپ كەلەدى. 2009 جىلى قا­­­زاق­­ستاننىڭ باستاماسىمەن بە­­­كى­تىلگەن 29 تامىز يادرولىق سى­­ناقتارعا قارسى ارەكەت ەتۋ حا­لىق­ارلىق كۇنى بۇۇ-نىڭ, الەم ەلدەرىنىڭ, ۇكىمەتارالىق جانە ­ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ يادرولىق سى­ناق­تاردى توقتاتۋ ىسىندە ەرىك-جىگەرىن ارتتى­رۋعا باعىتتالعان.

ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھان­دىق ەنەر­گەتيكالىق ينفرا­قۇ­رى­لى­م­ن­ىڭ باستى ەلەمەنتى ەكەن­دىگىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سا­لاسى بويىنشا قازاقستان ءداس­تۇر­لى جانە بالامالى ەنەرگەتيكانى العا جىلجىتۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى قا­تىسۋشى رەتىندە ءوزىن تانىتا ءبىلدى. قازاقستاننىڭ باس­تا­­مالارىن ايتا وتىرىپ, ءححى عا­سىردا تۇراقتى دامۋدىڭ جا­ھان­دىق ەنەرگو-ەكولوگيالىق سترا­تەگياسىن, ەۋرازيانىڭ ەنەر­گەتيكالىق ستراتەگياسىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. با­لا­مالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ سالاسىندا قازاقستاننىڭ كو­لە­مدى ەكولوگيالىق باس­تا­ماسى – «جاسىل كوپىر» باس­تا­ماسىن ۇسىنۋى دا ايتار­لىق­­تاي جەتىستىك. استانادا «بو­لا­­شا­قتىڭ ەنەرگيا­س­ى» تا­قى­رى­­بىن­داعى ەكس­پو­-­2017 حا­لىق­ارالىق كور­­­مە­سى دە تابىستى ءوتىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جانە تران­س­شەكا­را­لىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن بىر­لەسە پايدالانۋ ور­تالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ال­دىن­­دا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەر. سۋ قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا قاز­اقستان رەسپۋبليكاسى ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كۇش­تە­رىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋ­رس­تاردى بىرلەسە ءتيىمدى پايدالا­نۋ توڭىرەگىندە جۇمىلدىرۋ بوي­ىنشا ساياسات جۇرگىزۋدە. قا­زىرگى كەزدە ايماقتىڭ گيدرو­ەنەر­­گەتيكالىق الەۋەتىن ءتيىم­دى پايدالانۋ تەتىكتەرىن ق­ۇ­رۋ ما­سەلەسىنە ۇلكەن كوڭىل بو­لى­نۋدە.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ سالاسىندا قازاقستان بيداي مەن ۇننىڭ ءىرى ەكس­پورتتاۋشىسى بولا وتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇستانىمعا بەرىك ەكەندىگىن جاريا ەتتى. اشتىقپەن كۇرەسۋ بويىنشا ۇسىنىستارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شەڭبەرىندە الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلەتىندىگىنە كۇمانىمىز جوق.

ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە قاتىسا وتىرىپ, قازاقستان اۋعان جەرىندە بەي­­بىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ور­نا­تۋ ءۇشىن تالاي ءىس تىندىردى. اۋعانستانداعى جاعدايدى رەت­تەۋدەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسىن ەس­كەرىپ, ەلىمىزگە قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسىندەگى اۋعانستان/تا­لي­بان بويىنشا كوميتەتكە تو­راعالىق ەتۋ تاپسىرىلدى. سو­نىمەن قاتار, قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە يگيل/دايش/ال-كايدا جانە سو­مالي/ەريترەيا بويىنشا كوميتەتتەردە توراعالىق ەتەدى.

بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كە­ڭە­سىن­دەگى مۇشەلىگى قازا­ق­ستان­­­نىڭ بۇۇ-نىڭ بىتىم­گەر­شى­لىك وپەراتسيالارىنا قاتى­سۋ بەل­سەندىلىگىن ارتتىرۋ جا­نە ۇيىم­نىڭ بىتىمگەرشىلىك الەۋ­ە­تىن نىعايتۋ ءۇشىن دە پايدالا­نى­لا­دى. «قازبات» بۇۇ-نىڭ باس­شىلىعىمەن جۇرگىزىلىپ جات­قان اسكەري قاقتىعىستار اي­ما­عىن­داعى بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋعا دايىندالۋدا.

قازاقستان ءوزىن كوپجاقتى ديپلوماتيادا ءتيىمدى تەپە-تەڭ­دىك­تى جانە بەيتاراپ­تى­لىقتى ۇس­تاي الاتىن كوزقاراسى بار ادال ءارى ءادىل سەرىكتەس ەكەن­دىگىن كورسەتتى. قازىردە رەس­پۋب­­ليكا مىندەت رەتىندە ال­عان ءارتۇرلى اسپەكتىلەردە بى­تىم­گەر­شىلىك ميسسيالارىن جۇزە­گە اسىرۋمەن اينالىسۋدا, حا­لى­ق­­ارالىق قاقتىعىستار مەن داع­دارىستاردى رەتتەۋ ماسە­لەلەرىنە بارىنشا ۇلەس قو­سۋ­دا. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ قاق­تى­عىستاردى رەتتەۋ بويىنشا بەل­سەندى ساياساتىنىڭ دالەلدى اي­عاعى, سيرياداعى اتىستى توق­تاتۋ بويىنشا استانالىق ۇدەرىس بولىپ تابىلادى. استانادا سيرياارالىق رەتتەۋ ما­سە­لەسىنە قاتىستى بەس كەز­دەس­ۋ ءوتتى. كەلىس­سوزدەردىڭ نە­گىز­گى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – ءتور­تىنشى كەزەڭ بارىسىندا قاۋ­ىپ­سىز­دىك ايماقتارىن قۇرۋ جو­نىندەگى مەمورا­ندۋم­عا قول جەت­كىزۋ ەدى. بۇل ايماقتاردىڭ ىشىن­دە قارۋدى پايدالانۋعا تىيىم سا­لى­نىپ, گۋمانيتارلىق ۇيىم­دار­دىڭ جۇ­مى­سى قامتاماسىز ەتىلەدى.

استانالىق ۇدەرىس ءوزىنىڭ پا­را­­مەترلەرى بويىنشا جەنەۆا­لىق كەلىسسوزدەردەن دە ءتيىمدى بول­دى. جانە دە بۇل كەلىسسوزدەر جال­عاسادى, سەبەبى كەپىل بەرۋشى مەملەكەتتەر دە, سيريا ۇكىمەتى دە كەلىسسوزدەردىڭ جالعاسۋىنا مۇددەلى.

ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ حا­لىق­ارالىق كۇن تارتىبىندە تۇر­عان كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋگە قاتىسۋدا ۇلكەن تاجىريبەسى بار. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى ءوزىنىڭ مۇشەلىگىن قازاقستان, ءتىپتى, مەيلى, قاقتىعۋىسشى تاراپتاردى ءبىر كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىر­عىزۋ تالپىنىسى عانا بول­سا دا, ءوزىنىڭ بەيبىت باستامالا­رىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانادى.

بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كە­ڭە­سىنە مۇشە­لىگى – قازاقستان ديپ­لوماتتارىنىڭ ماڭىز­دى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. ارينە, بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سى­نە مۇشە بولۋ, بۇل – ەلدىڭ حا­لىق­ارالىق ارەنادا بەدەلىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان جو­با. بۇۇ-نىڭ قاۋىپ­سىزدىك كە­ڭە­سىن­ە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى سترا­تە­گيالىق قادام. سونداي-اق, ول – قازاقستانعا ۇلتتىق مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ جاھاندىق ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە تەڭ قۇقىلى قاتىسۋ, حالىقارالىق نازار­دى ءبىز­دىڭ ايماقتىڭ ماسە­لە­لە­رىنە اۋدا­رۋعا, ماڭىز­دى حالىق­ار­الىق اقپا­رات­تارعا قول جەت­كىزۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراق­تى ەمەس مۇشە بولۋى ەل­دىڭ ەكو­نوميكاسىنا دا يگىلىكتى اسە­رىن تيگىزەدى. ويتكەنى ەلگە ين­­ۆەس­­تيتسيالاردىڭ اعىمىن ۇل­عاي­تادى, سەرىكتەستەرىمەن ساۋ­دا قاتىناسىن كۇ­شەيتەدى. قازاق­ستان­نىڭ مۇنداي مارتە­بە­سى شە­تەل­دەگى قازاقستاندىقتاردىڭ مۇ­د­د­ەلەرىن قورعاۋعا دا سەپتىگىن تي­گىزەدى. جالپى العاندا, قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­نىڭ قىزمەتىنىڭ بارلىق تۇر­لە­رىنە بەل­سەندى قاتىسۋدى جال­­عاس­تى­رۋدا. ەلباسىمىز نۇر­سۇل­تان­ نازارباەۆ اتاپ وت­كەن­­دەي, قا­زاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋ­ىپ­سىزدىك كەڭە­سىنە مۇ­شە­­لىگى بار­­لىق الەم­دىك قوعام­داس­تىق مۇ­­شەلەرى ال­دىن­داعى ۇل­كەن جاۋ­­اپ­كەرشىلىك رەتىندە قاراس­تى­رىلادى.

وسىلايشا قازاقستان اي­ماق­تىق جانە جاھاندىق قا­ۋىپ­­سىزدىكتى نىعايتۋعا بۇۇ جا­نە بارلىق الەمدىك قوعام­داس­تىقپەن تانىلعان شىنايى جا­نە سىندارلى ۇلەس قوسىپ وتىر­عاندىعىن تولىعىمەن ايتا الا­مىز.

قۇرالاي بايزاقوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى