ال سول لەيلوندتىڭ لەبىزىنشە, ادامنىڭ دەنى ساۋ بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتەگى مەديتسينا سالاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋى جەتكىلىكسىز بولعان. الەۋمەتتىك فاكتور رەتىندە بۇعان قوسىمشا قولجەتىمدى ءبىلىم الۋ, لايىقتى جۇمىسپەن قامتىلۋى جانە قولايلى باسپاناعا قول جەتكىزۋ سياقتى ماڭىزدى تەتىكتەر ەسكەرىلۋى كەرەك ەكەن. وكىنىشكە قاراي دەپ ايتساق بولادى, قازىر وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ەمەس, كۇنتىزبەدە 2017 جىل اياقتالۋعا بەت الدى. دەمەك, جاڭا الەمدەگى جاعداي وزگەرىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ادامداردىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىنىڭ دە ىقپالى ازايدى دەگەن ءسوز. تەحنولوگيانىڭ دامۋى, ءوندىرىس پەن ساۋدانىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋى, جاپپاي تسيفرلى جۇيەگە كوشۋ جانە جاساندى اقىل-وي جەمىسىن تۇتىنۋعا قول جەتكىزۋ ادامنىڭ ەڭبەگى مەن ونىمىنە دەگەن سۇرانىستى السىرەتكەن سىڭايلى. باسقاشا ايتقاندا, الەمگە ادام كەرەك بولماي قالعانداي اسەر كۇشەيە باستاعانداي.
تاقىرىپقا ورالايىق. قازاقستانداعى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى دۇنيە جۇزىنە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا بولاتىنداي جۇيەمەن دامىپ وتىر. بۇل ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسى. راس, الەۋمەتتىك ساناتتاعى جاردەماقى, تولەماقى مەن زەينەتاقىنىڭ مولشەرى الۋشىنىڭ قاجەتتىلىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتپەۋى مۇمكىن, ول ەندى باسقا اڭگىمە. ارينە, الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇرعىسىنان العانداعى سىندارلى جاعدايدىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ باسپانامەن قامتىلۋىنا قاتىستى. باقساق, جاڭارعان الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە تۇرعىنداردى 100 پايىزعا جەكەمەنشىك ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. جانە مەملەكەت تە ونداي مۇرات ۇستانبايدى. ەسەسىنە, ءار تۇرعىننىڭ باسىندا پاناسى بولۋىنا جاعداي جاسايدى. ول جالعا الۋ, مۋنيتسيپالدى ۇيلەردى كوبەيتۋ سياقتى ءىس-شارالار. بىراق, پەندە بالاسى ءۇشىن بۇل دا از ەكەن. ادام دەنساۋلىعى مەن الەۋمەتتىك جاعداي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم ءلاززات سپانقۇلوۆا «دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبى بويىنشا شىعىس ەۋروپاداعى دۇنيەدەن وتكەن 240 000 ادامنىڭ اراسىنداعى 48 000 مارقۇمنىڭ اجالى تۇرعىن ءۇي مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى بولعاندىعى انىقتالعان...» دەپ جازادى.
دەمەك, وتانداستارىمىزدىڭ باسپانالى بولۋعا دەگەن ىنتا-تالابى مەن مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەر شەگىندەگى جاعدايمەن قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تۇرعىنداردى قولجەتىمدى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن ساياساتىنان اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟
...ءوزىمىزدى ءوزىمىز باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن تالابىمىز دا وڭ بولىپ تۇر. مىسالى, الىپ مەگاپوليس – الماتى قالاسىنىڭ اۋماعىنان جەكە باسپانا تۇرعىزۋشىلار قاتارى جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك... ايتپاعىمىز ول ەمەس, جاپا-تارماعاي جاڭا قۇرىلىس جۇرگىزگەن ادامدارعا قاراپ تۇرىپ قۋاناسىڭ, قورقاسىڭ دا. قورقىنىشتىسى, جۇرت قولىنا ىلىككەنمەن ءۇي تۇرعىزىپ جاتىر. ارينە, قالتاسىنا لايىقتاپ, كورپەسىنە قاراي كوسىلۋ زاڭدى. بىراق, كوپتەگەن ءۇي ساۋلەتتى بىلاي قويعاندا, قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارىنا تىپتەن سورپاسى قوسىلمايتىن ساناتتا تۇرىعىزىلىپ جاتىر ەكەن. مىسالى, ۇزاق جىلدار بويى وسى سالادا جۇمىس ىستەگەن كاسىبي قۇرىلىسشى-ينجەنەردىڭ بايقاۋىنشا, جەكە ءۇيدىڭ شاتىرىنان باستاپ, ورەسكەل قاتەلىك جىبەرىلۋدە. مامان ايتادى: «توبەگە سالىناتىن كولبەۋ اعاشتىڭ اراسى 40-50 سانتيمەتردەن اسپاۋى كەرەك, ال ونى 60 سم مەن 1 مەتر ەتىپ قويعاندى كوزىم كوردى. بەلدەۋ تىرەكتىڭ قالىڭدىعى 20-30 سم بولۋى كەرەك قوي, جوق ونى 12-15 سم ەتىپ قويا سالۋدا. ارينە, ماتەريالدىڭ باعاسىندا ايىرما بار, 1000-2000 تەڭگە شاماسى. بىراق وعان ءمان بەرمەيدى. ويتكەنى, جۇرتتىڭ كوبى ءۇيدى سالىپ بىتكەن سوڭ كوسمەتيكا جاساپ, ساتىپ جىبەرۋگە اسىق...». دالەل رەتىندە, «كرىشا» سايتىن اقتارىڭىز, الماتى ماڭىندا ساتىلاتىن جەر ۇيدەن كوز سۇرىنەدى, كوبى الگىندەي ادىسپەن جىلدام سالىنباعانىنا كىم كەپىل؟
ءيا, ءۇيدىڭ بولۋى – كۇيدىڭ بولۋى دەگەن قاعيداعا سۇيەنگەن دۇرىس. بىراق, سانا سۇرانىسىنىڭ تاساسىندا ساپا بەلگىسى قالىپ قويماۋى كەرەك. بۇل عالىمنىڭ تۇجىرىمى. پروفەسسور ءلاززات سپانقۇلوۆانىڭ پايىمداۋىنشا, «تۇرعىن ءۇي ساپاسى تابيعاتتىڭ قولايسىز جاعدايلارىنان قورعاۋشى عانا ەمەس, ادامنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن ەلەۋلى دارەجەدە ايقىندايتىن فاكتور. ءۇي مەن كۇيدىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ادامنىڭ ومىرىنە ۇلكەن اسەر ەتەدى...». ءوز ۇيىڭدە جانە ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرگەنگە نە جەتسىن!
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»