وسى تۇيە شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-جاپسارىنا قانىعۋ ءۇشiن وڭتۇستiك-باتىس مال جانە وسiمدiك شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا باس سۇققان ەدiك. مۇندا تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ارنايى ءبولiم جۇمىس iستەيدi. اتالمىش ءبولiمنiڭ جەتەكشi قىزمەتكەرi مەيرامبەك ەرماحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇيە شارۋاشىلىعى وڭتۇستiكتە سوزاق, وتىرار اۋداندارى مەن تۇركiستان قالاسىندا, ارىس قالاسىنىڭ اقدالا, بايدiبەكتiڭ مىڭبۇلاق, شاردارانىڭ دوستىق اۋىلدارىندا قولعا الىنعان. اتالعان ەلدi مەكەندەردەگi تۇرعىندار تۇيە ونiمدەرiن تۇگەلگە جۋىق تۇتىنادى دەۋگە بولادى. ال, سارىاعاش, تولەبي, تۇلكiباس, قازىعۇرت, سايرام اۋداندارىندا تۇيەنiڭ ەتi مەن سۇتiنە سۇرانىس جوق. «وكiنiشكە قاراي, تۇيە شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا حالىقتىڭ تۇيە ەتiن كوپ جەمەيتiنi دە كەدەرگi كەلتiرiپ وتىر. ويتكەنi, سوزاق جاقتا ەتتi تۇيەلەر كوپ وسiرiلگەنiمەن, ەتتiڭ نەگiزگi تۇتىنۋشىلارى سونداعى جەرگiلiكتi تۇرعىندار عانا. دەمەك, باسقا ايماقتاردان تۇيە ەتiنە دەگەن سۇرانىس از دەگەن ءسوز. ودان كەيiنگi ماسەلە, iرi قارا مەن قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى قاراستىرىلسا, تۇيە ءوسiرۋ ءۇشiن بيۋدجەتتەن سوقىر تيىن دا بولiنبەيدi. سوندىقتان شارۋالار تۇيەگە قاراعاندا سيىر مەن جىلقى وسiرۋگە قۇمبىل», دەيدi م.ەرماحانوۆ.
ەرماحانوۆتىڭ بۇل ويىن سوزاق اۋدانىندا 300-گە جۋىق تۇيە ءوسiرiپ وتىرعان مۇرات اياپوۆ تا راستايدى. تۇيەدەن پايدا از بولعاندىقتان بۇگiندە ول دا سيىر شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر. مۇرات اعاعا «نەگە مۇنداي شەشiمگە كەلدiڭiز؟» دەيمiز عوي باياعى. ول كىسى اڭگiمەنiڭ القيسساسىن تۇيە ەتiن ساتىپ الاتىنداردىڭ ازدىعىنان باستادى. ونىڭ تۇيە وسiرەتiن شارۋا قوجالىعىندا جىل سايىن قاراشا-ناۋرىز ايلارىندا 50 شاقتى عانا تۇيە سويىلادى. كەلiسi 1000 تەڭگەدەن اسپايتىن تۇيەنiڭ ەتiن كوبiنە سوزاقتىقتار عانا جەيدi. ەكiنشiدەن, تۇيەنiڭ ءجۇنi ارزان. ۇلەك تۇيە 3-4 كەلi ءجۇن بەرسە, ۇرعاشى قوسپاق 7-8 كەلi, بۋرالارى 15 كەلiگە دەيiن ءجۇن بەرەدi. بiراق بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن اجەپتاۋiر تابىس اكەلەتiن تۇيە ءجۇنi قازiر كۇزەۋگە كەتكەن شىعىندى دا وتەمەيدi. كەلiسi – نەبارi 200 تەڭگە. ۇشiنشiدەن, تۇيە باياۋ كوبەيەدi, ەكi جىلدا بiر رەت بوتالايدى. وسىنداي ەرەكشەلiكتەرiنەن بولار, تۇيە شارۋاشىلىعىندا iلگەرiلەۋ باياۋ. «ال, بۇل تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشiن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, تۇرعىنداردان تۇيەنiڭ ەتi مەن سۇتiنە سۇرانىس بولۋى كەرەك. سوندا عانا ولاردى شاعىلىستىرۋ ارقىلى جىل سايىن بوتالاتار ەدiك, يا بولماسا بۋدانداستىرۋ ارقىلى ەتتi ءارi ءسۇتتi تۇيەنiڭ تۇرلەرiن كوبەيتەر ەدiك», دەيدi شارۋا. راسىندا دا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگiنشە, وتكەن جىلى وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا 25 267 تۇيە بولسا, بيىل ول 26 916-عا جەتكەن. ياعني, وبلىس بويىنشا بiر جىلدا تۇيەلەردiڭ سانى 1649-عا كوبەيگەن. ال, وتكەن جىلى 254 408 بولعان جىلقى بيىل 301 937-گە جەتiپتi.
سوزاقتىق كەلەر تەڭiزبەكوۆتiڭ دە 30 باس تۇيەسi بار. «تۇيە ت ۇلىگىنىڭ ەڭ پايدالىسى – قىسى-جازى دالادا جايىلىپ, سەكسەۋiل, جىڭعىل, شاعىر, تەرiسكەن, جانتاق, قاراسورا سياقتى اششى شوپتەردiڭ ءبارiن جەي بەرەدi», دەگەن ول سوڭعى جىلدارى قىمىران مەن تۇيەنiڭ شۋداسىنا, اسiرەسە... زارiنە سۇرانىس كۇرت كوبەيگەنiن ايتادى. اسقازانىندا كاكiرi بارلار كەلەر اعانىڭ ۇيiندە ايلاپ جاتىپ, تۇيەنiڭ ءسۇتiن iشiپ, اۋرۋىنان ايىعادى ەكەن.
وسىنداي دەرتiنەن ايىققانداردىڭ بiرi – تەرiسكەيلiك تازاكۇل ءمۇسانوۆا. اسقازانىندا جارا پايدا بولعان سوڭ iشپەگەن ءدارi-دارمەگi قالماعان ول تۇيە ءسۇتiنiڭ پايدالى ەكەنiن ەستيدi. كۇن سايىن اش قارىنعا ۇزبەي تۇيە ءسۇتىن iشكەن ول 2 ايدا دەرتiنەن قۇلان-تازا ايىعىپتى.
«تۇيە شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشiن الدىمەن تۇيە ەتiنiڭ, ءسۇتiنiڭ دەرتكە داۋا, ەمگە شيپا ەكەندiگiن ساۋاتتى تۇردە ناسيحاتتاي بiلۋ كەرەك. ول ءۇشiن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگi مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگi بiرلەسiپ, شۇبات پەن تۇيە ەتiن اۋرۋحانانىڭ اس مازiرiندەگi تاعامدار تiزiمiنە ەنگiزسە, حالىقتىڭ تۇيە ەتiنە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەر ەدi». اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مەيرامبەك ەرماحانوۆتىڭ وسى ۇسىنىسىن وبلىستىق دياگنوستيكالىق ورتالىقتىڭ گاستروەنتەرولوگ مامانى سالتانات قۇتتىقوجاەۆا دا قۇپتايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازiر اسقازان اۋرۋىنا شالدىققاندارعا جىلقى ءسۇتiن پايدالانۋعا كەڭەس بەرiلەدi. ويتكەنi, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگi قىمىزدى تەكسەرiپ, ونىڭ شيپاسىن انىقتاعان. سوندىقتان, مينيسترلiك تاراپىنان شۇباتتىڭ دا شيپالى ەكەنiن راستايتىن قۇجات بەرiلسە, قىمىز سيياقتى قىمىراندى دا ەم ءۇشiن پايدالاناتىندار سانى كۇرت كوبەيەر ەدi.
قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتi تورەگەلدi شارمانوۆ قازى-قارتانىڭ سiڭiمدiلiگi مەن اعزاعا پايداسىن انىقتاپ, دارۋمەنi كوپ تاعامدى سپورتشىلارعا جيi تۇتىنۋعا كەڭەس بەرگەن بولاتىن. ناتيجەسiندە, بۇگiندە جىلقىنىڭ ەتi مەن ءسۇتiن تۇتىناتىنداردىڭ قاتارى قالىڭ. ال قىمىراننىڭ دا قۇنارى مەن پايداسى تاياۋ شىعىس پەن اراب ەلدەرiندە زەرتتەلiپ, تۇيەنiڭ ەتi مەن ءسۇتi مەكتەپ پەن بالاباقشانىڭ اس مازiرiنە ەنگiزiلگەن. تۇيە ءسۇتiنiڭ قۇرامىندا كالتسي, فوسفور, تەمiر, كۇكiرت سياقتى اعزاعا پايدالى ميكروەلەمەنتتەر جەتiپ-ارتىلادى, ول – دەمiكپە, سۋسامىر, وكپە, اسقازان, باۋىر اۋرۋلارىنا بiردەن-بiر شيپا. تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگiندەگiلەردiڭ تۇيەگە دەگەن سۇيiسپەنشiلiگiن وياتۋ كەرەك بولىپ تۇر...
ال ۇزاق جىلعى ەڭبەگىن تۇيە ساۋاتىن قۇرىلعى قۇراستىرۋعا ارناعان ايمىرزا تاسوۆ اقساقال تۇيە ەتiنiڭ جەلiنبەۋi كەڭەس وداعىندا قالىپتاسقان قاساڭ ويدىڭ كەسiرi دەپ ەسەپتەيدi. اڭگiمەسiن قازiر قازاقتاردىڭ كوبi تۇيەنiڭ ەتiن نەگە جەمەي جۇرگەندەرiن وزدەرi دە بiلمەيدi دەپ باستادى ول. «بۇرىنىراقتا كۇن ىسىعاندا دالا تىشقاندارى جەردiڭ بەتiنە شىعىپتى. سول كەزدە تىشقانداردان وسiمدiكتەرگە وبا اۋرۋى تاراعان. سونىڭ سالدارىنان ءشوپ تالعامايتىن تۇيەلەرگە دە جامان اۋرۋ جۇعىپتى. سودان تۇيەلەر قىرىلا باستاعان سوڭ ەل iشiندە «تۇيەنiڭ ەتiن جەۋگە بولمايدى» دەگەن ءسوز تارايدى. بiز سول سوزدەن ءالi قۇتىلا الماي كەلەمiز. بۇل ۇعىم سانامىزعا ابدەن سiڭiپ كەتكەن. سونداي-اق, «جۇكتi ايەلدەرگە تۇيەنiڭ ەتiن جەۋگە بولمايدى» دەگەن دە انشەيىن ءسوز. بۇرىندارى تۇيەنiڭ ەتi iشتەگi بالاعا اۋىرلىق قىلار دەپ الاڭداعان عوي. بەرتiن كەلە ونى دا بۇرمالاپ «تۇيەنiڭ ەتiن جەگەن ايەل بويىنا بiتكەن بالاسىن توعىز اي ەمەس, ون ەكi اي كوتەرەدi» دەيتiن «دانىشپاندار» پايدا بولدى. بۇل ايتىلعان دولبار سوزدەردiڭ ەشقايسىسىندا عىلىمي دالەلدەمە جوق. ال تۇيەنiڭ از بولۋ سەبەبiنiڭ بiرi كەڭەس وداعى كەزiندە وبادان بiر قىرىلدى. ودان كەيiن ءجۇنi ساتىلمايتىن, ءسۇتi iشiلمەيتiن, ەتi جەلiنبەيتiن تۇيەگە اقشا شىعىنداماس ءۇشiن ونىڭ كوزiن قۇرتۋعا اسىقتى. سونىڭ سالدارىنان تۇيەنiڭ نەبiر تۇقىمدارى كوزدەن عايىپ بولدى. ونى قويشى, ول كەزدە كارi تۇيەلەردi ەت زاۋىتىنا وتكiزەتiن. ارىق مالدىڭ ەتiن حالىق الماعان سوڭ امالسىز حايۋاناتتار باعىنداعى اڭدارعا بەرەتiن بولدى. وسىنىڭ ءبارiن كورگەن قازاقتى «تۇيەنiڭ ەتiن نەگە جەمەيسiڭ؟» دەپ كiنالاۋ دا قيىن. الايدا, 3 جاستان 7-8 جاسقا دەيiنگi تۇيەنiڭ ەتiنەن سiڭiمدi, ودان جۇمساق ەت جوق. قىستا وركەشiنە ماي بايلاعاندا, ياعني «ەكi وركەشi بالاداي» بولعاندا, اسiرەسە قاراشا مەن ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا ءدامi تiل ۇيiرەدi. بiز دە وتباسىمىزبەن قىس بويى اۋىلدان تۇيەنiڭ ەتiن الدىرىپ جەيمiز. قازiر ۆەتەرينارلىق جۇمىستار جولعا قويىلعان, سوندىقتان حالىققا ەشقانداي قورقۋدىڭ كەرەگi جوق. تۇيە ەتiنiڭ مايى دا, ماڭىزى دا سورپاسىنا شىعادى», دەيدi اقساقال.
بۇگiندە تۇيەنiڭ ەتiنە قاراعاندا تۇيەقۇستىڭ ەتi قادiرلi بولىپ تۇر. راسىندا دا, تۇيەقۇستىڭ ەتiن جەيتiن قازاق ءتورت تۇلiكتiڭ تورەسi اتانعان تۇيەنiڭ ەتiن نەگە جەمەيدi? ايتپەسە, تۇيەقۇستىڭ ەتi ەم بولادى دەگەن قان قىسىمى مەن قانت ديابەتiنە تۇيەنiڭ ەتi ەكi ەسە ارتىق شيپا بولماي ما؟! ەڭ قىزىعى, 2 جىلدا بiر بوتالايتىن تۇيەدەن گورi 5 جىلدا بiر رەت جۇمىرتقا شايقايتىن تۇيەقۇس شارۋاشىلىعى جاندانىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان, ماڭ-ماڭ باسقان ويسىلقارا تۇلiگiنiڭ كوبەيگەنiن قالاساق, الدىمەن ونىڭ ەتi مەن ءسۇتiنiڭ قادiرiنە جەتە بiلگەنiمiز ابزال.
ماقپال تورەبەك, جۋرناليست وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى