ەكسپو-نى كورىپ, كوڭىلىم مارقايدى
ەلوردادا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 كورمەسى ەلىمىز ءۇشىن مارتەبە, ماقتانىش. كۇللى الەم كوز تىككەن, ەلىمىزدەگى ون سەگىز ميلليون حالىقتىڭ ورتاق تويىنا اينالعان شارانى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ تاماشالاۋشىلار قاتارى كۇن ساناپ ارتۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ەڭكەيگەن كارىسى دە, ەس بىلگەن بالاسى دا بار. بارلىعى دا ەل استاناسىنداعى ايگىلى جيىندى كەۋدەلەرىن كەرنەگەن قۋانىشپەن اڭگىمەلەيدى. كورمەگە قاتىسقان كۇندەرىن ومىرلەرىندەگى ايرىقشا ءسات رەتىندە ەسكە الادى. كۇنى كەشە قوستاناي وبلىسىنا قاراستى جىتىقارا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مىرزاباي جاقسىلىقوۆ اتامىز ايتۋلى شارانى كوزىمەن كورىپ, كوڭىلى مارقايىپ قايتتى تۋعان جەرىنە. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا شيراق قاريانى اڭگىمەگە تارتىپ, از-كەم تىلدەسكەن ەدىك.
– كومەيىڭىزدەن اعىتىلعان اڭگىمەلەرىڭىز شەجىرەگە بەرگىسىز ەكەن. الدىمەن وقىرماندارىمىزدى توپىراعىڭىزبەن تانىستىرىپ, ءوزىڭىز جايىندا ءتىل قاتا كەتسەڭىز.
– 37-ءنىڭ قىرعىنىندا قوستاناي ءوڭىرىنىڭ قوندىباي اۋىلىندا تۋدىم. ءومىرىم كەڭشاردىڭ ەسەپ-قيسابىن شوتتاۋمەن ءوتتى عوي. اللاعا تاۋبە دەيىك, ەگەمەندىك الىپ, ەسىمىزدى جيدىق ەمەس پە. ءوز ەلىڭە, ءوز جەرىڭە ءبىر شىبىق قاداساڭ دا پايدا. بۇل – حالقىڭا تيگىزگەن پايداڭ. مەن دە زەينەتكەر ەكەنمىن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعاندى قۇپ كورمەدىم. ولكەتانۋ, تاريح, ەتنوگرافيا تاقىرىپتارىن سارالاپ, زەردەلەپ جۇرگەنىمە جيىرما جىل بولىپتى.
– ەڭبەگىڭىز ناتيجەسىز ەمەس شىعار دەپ ويلايمىز...
– ءيا, «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى جىبىرلايدى» دەگەن. تىرباڭداپ جۇرگەن سوڭ ءبىر تىرلىك بىتەدى عوي, ايتەۋىر. قازاقستاننىڭ سەگىز وبلىسىن, ىرگەدەگى رەسەيدىڭ ەكى وبلىسىن ارالاپ, سوڭعى حانىمىز كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ جولىمەن ءجۇرىپ وتكەنىم بار. ىزدەنىستەرىم ءىز-ءتۇزسىز ەمەس, كەشەگى كۇندەرگە, ۇلت شەجىرەسىنە ارنالعان بىرنەشە ەڭبەگىم جارىق كوردى. ەكى كىتابىم ەلباسى نازارىنا ىلىگىپ, العىس حاتىن جولدادى. ەلىمىزدەگى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, ولكەتانۋشى پروفەسسورلار وي-تۇجىرىمدارىن ءبىلدىرىپ, جوعارى باعالادى. جاقىندا عانا استانا قالاسىندا ەكسپو كورمەسى اياسىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتكەنىنەن حاباردار بولارسىزدار. وسى شارادا كىتاپتارىم كوپشىلىك نازارىنا تانىستىرىلعانىن دا ايتا كەتەيىن.
– سول ەكسپو كورمەسىن ءوز كوزىڭىزبەن كوردىڭىز. كوڭىلگە تۇيگەنىڭىز, كوپكە ايتارىڭىز بار شىعار؟
– ارينە, قاراعىم! ەڭ الدىمەن, زامانداسىم, ەلدىڭ اعاسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىم شەكسىز. وسىنداي كورمە وتكىزىپ, وعان جەر بەتىنىڭ جارتىسىنان استام مەملەكەتىن ۇيىستىرىپ, قازاق دەگەن حالىقتى الەمگە پاش ەتكىزدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ بۇرىن-سوڭدى شىقپاعان شىڭى, بارماعان بەلەسى عوي بۇل. ەندەشە نەگە ماقتانباسقا؟ جاھاننىڭ الدىندا مارتەبەمىز اسقاقتادى, مەرەيىمىز ۇستەم بولدى. ەندى ءبىز قولداۋىمىز كەرەك. قولپاشتاعانىمىز ابزال.
قارت كوڭىل كوپ جىلداردىڭ كۋاسى ەمەس پە؟ مىنە, ەكسپو سياقتى ەرەن ءىستى دە كوز كورىپ, كوڭىل مارقايدى. «جاقسىنى كورمەككە» دەگەن. وبلىس, اۋدان باسشىلىعىنداعى بالالارىما دا راحمەتىم كوپ. وڭىردەن جوڭكىلگەن توپتىڭ قۇرامىنا قوسىپ, استانانىڭ توپىراعىن باسۋدى ءناسىپ ەتتى. ال العان اسەرىمدى ايتايىن, عيماراتتاردىڭ كەلبەتى كەرەمەت! ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كورسەتىلگەن ءار ەلدىڭ جەتىستىكتەرى ەرتەڭ يگىلىككە جارايتىنىن سەزەمىن. ويتكەنى, مەن سوقانىڭ زامانىن كوردىم, كومبايننىڭ كەزەڭىنەن ءوتتىم. اقىلدى تەحنولوگيانىڭ دا شەت جاعاسىن بايقادىق. ال كورمەدەگى عاجايىپتارعا قالاي سەنبەيسىڭ؟ اللا الدىنان جارىلقاسىن دەيىك! ۇلتتىق ناقىشتاردى «ەتنواۋىلدان» اڭعاردىم. تازىنىڭ – سىرتتانى, تۇلپاردىڭ – تارپاڭى, قۇستىڭ سۇڭقارى سوندا. كيىز ۇيلەر, سالت-داستۇرلەر ۇمتىلماپتى قالادا دا. بۇدان ۇرپاعىمىز ءوز مادەنيەتىن, قۇندىلىعىن جوعالتپاي, وركەندەۋ ۇستىندە ەكەن دەگەن ويدى ءتۇيدىم جانە كوڭىلىم سونى مەدەت تۇتىپ جايلانعانىن نەسىنە جاسىرايىن.
قارت كەۋدەدە تىلەك تە كوپ, ەگەمەن ەلىمنىڭ باسىنان بەرەكەسى, بەيبىت زامانى تايماسىن! حالىقتىڭ ءىشىن قىدىر كەزىپ, قۋانىش, شاتتىق جايلاسىن. ءتاڭىرى بيىكتەگى ازاماتتاردىڭ اماندىعىن بەرگەي, ولاردىڭ سوڭىنان ۇلتىن سۇيەتىن, جۇرتىن قاستەرلەيتىن پەرزەنتتەر ەرگەي! ءار قازاقتىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, جولى وڭعارىلسىن!
– يگى تىلەگىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
شەتەلدىك ەرىكتىلەر دە بار
ەكسپو-2017 كورمەسى بۇگىندە بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. ال جاھاندىق شارا كەزىندە قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن ەرىكتىلەردىڭ اراسىندا شەتەلدىكتەردىڭ دە بار ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا كومەك كورسەتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – سيدنەي يسايا. جاھاندىق كورمە ءۇشىن ارنايى يسپانيادان كەلگەن. بۇل جىگىتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, حالىقارالىق ماڭىزدى شارالاردىڭ كوبىنە قاتىسقان ەكەن. وسىعان دەيىن 2015 جىلى ميلاندا وتكەن ەكسپو-عا, سونداي-اق وتكەن جىلى ريودا, 2014 جىلى سوچيدە وتكەن وليمپيادالارعا ەرىكتى رەتىندە قاتىسىپتى.
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق كورمە استانادا وتەتىنىن ەستىگەن بويدا ۆولونتەر رەتىندە قاتىسۋعا ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى. عالامتور بەتتەرىن اقتارعاندا قازاق حالقىنىڭ قوناقجاي ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن قىزىعۋشىلىعى تىپتەن ارتا تۇسكەن. دەگەنمەن, قازاقستانعا كەلۋ وعان وڭايعا سوقپاپتى. بۇل ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى فورۋمدار مەن الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسىپ, دايىندىقتان وتكەن. ءتىپتى, ەكسپو-2017 كورمەسىن قولداۋ ماقساتىندا شارالار دا ۇيىمداستىرىپتى.
– يتاليادا وتكەن كورمەدە ءار ەلدىڭ پاۆيلونى قانداي دەڭگەيدە بولعانى ەسىمدە. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندىكى قاتتىراق ۇنادى. شىنىمدى ايتايىن, وعان دەيىن ورتالىق ازيادا ورنالاسقان قازاقستان تۋرالى وتە از بىلەتىن ەدىم. بىراق وسى شارادان كەيىن قازاقستان تۋرالى كوبىرەك مالىمەت الىپ, وسى جاققا كەلۋگە ىنتىزارىم ارتتى. ۇلى دالا ەلى ماعان ەرەكشە ۇنادى. ءار ۇلتتى بولمەي, تۋعانىنداي قارايتىنىنا قايران قالدىم. مۇنداعى جۇرت وتە مەيىرىمدى. ال ەكسپو اسا جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتىر, – دەدى سيدنەي يسايا.
ايتا كەتەيىك, ەكسپو اۋماعىندا 40 ەلدەن كەلگەن 150 شەتەلدىك ەرىكتى قىزمەت كورسەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا ازەربايجان, فرانتسيا, يتاليا, ۋگاندا سەكىلدى الىس-جاقىن ەلدەر وكىلدەرى دە بار.
ايان ءابدۋالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
Kورمەگە زايساننان 3 مىڭ ادام بارادى
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرى قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلىنە اينالۋ جولىندا تالاي بەلەستەردى باعىندىردى, تامىرى تەرەڭدە جاتقان ءتول تاريحىمىزدىڭ جاڭا بەتتەرى اشىلدى. قامشىنىڭ سابىنداي ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبالاردى قولعا الىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءوتۋىنىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. 2012 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج قالاسىندا وتكەن حبك-ءنىڭ 152-ءشى سەسسياسىندا جاسىرىن داۋىس بەرۋ بارىسىندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى استانا قالاسىندا وتەدى دەپ بەلگىلەندى. قالاي دەگەندە دە, ەكسپو-2017 سياقتى حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسۋ قاي ەلدىڭ بولسا دا الەۋەتىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتۋگە بەرىلگەن تاماشا مۇمكىندىك دەۋگە بولادى. ويتكەنى, ەلدەردى دوستاستىرۋ, اۋىزبىرلىككە شاقىرۋ, ينفراقۇرىلىمداردى لايىقتى دەڭگەيدە دامىتۋ – جوعارى دارەجەدە وتەتىن كەز كەلگەن ءىس-شارانىڭ ماقتانىشى.
– زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى تەمىربەك قاسىمجانوۆپەن ءبىراز ۋاقىت بۇرىن تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان ەدىك. ول بىلاي دەدى:
– ەكسپو-عا ءبىزدىڭ اۋداننان ءۇش مىڭ ادام بارىپ, قازاق ەلىنىڭ شيرەك عاسىر ىشىندە قول جەتكەن تابىستارىن تاماشالايدى. ولاردىڭ استاناعا جەتۋى ءۇشىن اۆتوبۋستار ءبولىندى. ءبىر ادامنىڭ بارىپ-قايتۋى نەبارى بەس مىڭ تەڭگە. جاقىندا عانا اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى زۋمراد دۇيسەنباەۆانىڭ باسشىلىق جاساۋىمەن, اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى شايماردان ورالباەۆ, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى قازبەك بيقاداموۆ, جۋرناليستەر ارداق بولدەكباەۆا, مارات سالبانوۆ, زايسان «جاستار مۇگەدەكتەر قوعامى»قوعامدىق بىرلەستىگى, ءى, ءىى, ءىىى توپ مۇگەدەكتەرىمەن بارىپ, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ جارشىسىنداي بولعان ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اسەم عيماراتتارىن, ءاربىر ەلدىڭ «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىنا ارناپ سالعان پاۆيلوندارىن تاماشالاپ كەلگەن سوڭ ءوز اسەرلەرىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا, استانا قالاسىنىڭ ەرەكشە اسەم كورىنىسىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, تاماشالاپ قايتتى. ول ول ما, اۋداننىڭ ءبىر مىڭعا جۋىق مەكتەپ وقۋشىسى, ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەر دە بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ەكسپو-نى تاماشالادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەر, اۋدان اكىمدىگىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى دە استاناعا اتتانىپ, كورمەنى تاماشالاماق, – دەيدى زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى ت.قاسىمجانوۆ.
ەكسپو-2017 – مەملەكەتىمىزدىڭ مىعىمدىعىن, ەلىمىزدىڭ ەڭسەلىلىگىن, ويىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن, حالقىمىزدىڭ قوناقجايلىلىعىن, اينالىپ كەلگەندە ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن كورسەتەتىن تۇس. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. زايساندىقتار مۇنى تەرەڭ تۇسىنۋدە.
وڭداسىن ەلۋباي, جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانى
سۋرەتتە: زايساندىقتار ەكسپو كورمەسىندە
سۋرەتتى تۇسىرگەن مارات سالبانوۆ