ۇلى اباي قازاق حالقىنىڭ رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءىلىمى حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىمەن تىعىز بايلانىستى, ال دانالىعى قازىرگى زامانمەن ۇندەس. اباي شىعارماشىلىعىمەن تانىسۋ سانانى وياتىپ, ويعا وي قوسادى, جاڭا كوڭىل كۇي مەن سەزىمگە بولەيدى, اسىل ارماندارعا جەتەلەيدى, ءوزىڭدى ءوزىڭ تالداپ تازارۋعا يتەرمەلەيدى.
كەمەڭگەر بەينەسى كوپتەگەن اسا كورنەكتى اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ كەلەدى. ۇلى اقىن ءوز ءداۋىرىنىڭ ار-وجدانى بولعان سول كەزەڭدەگى قازاق قوعامدىق ويى مەن ادەبيەتى اباي ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.
الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ جاتقان كەزدە ءبىز ابايدى جانە ونىڭ باي مۇراسىن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىنە قوسا وتىرىپ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا ءوز ىزگى مۇراتتارىن تاۋىپ, ۇلت پەن وتانىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەندەرىن ايقىن سەزىنەمىز.
ابايدىڭ العاشقى ءومىربايانىن الاش قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى, بەلگىلى ەكونوميست, تاريحشى, ادەبيەتشى, پۋبليتسيست, جۋرناليست, اۋدارماشى ءاليحان بوكەيحانوۆ جازعان بولاتىن. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ورىس تىلىندە جازىلىپ, 1905 جىلى «سەميپالاتينسكيە ۆەدوموستي» گازەتىندە جاريالانعان «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ» اتتى ماقالاسى ۇلى اقىن تۋرالى تۇڭعىش تا اناعۇرلىم تولىققاندى عىلىمي ەڭبەك بولىپ تابىلادى. كەيىن بۇل ماقالا ابايدىڭ پورترەتىمەن بىرگە 1907 جىلى «زاپيسكي سەميپالاتينسكوگو پودوتدەلا زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» جۋرنالىندا جاريالاندى.
بۇل جاريالانىم ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ابايدىڭ جەكە ءوزى مەن شىعارماشىلىعىن, شەجىرەسى مەن ونىڭ قورشاعان ورتاسىن جاقسى بىلگەندىگىن دالەلدەيدى. ول ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلمەن جانە ابايدىڭ نەمەرە ىنىلەرى شاكارىممەن جانە كاكىتايمەن جاقىن تانىس بولدى. ءا.بوكەيحانوۆ ءوز ماقالاسىندا ابايدىڭ قوعامدىق قىزمەتتەن اقىندىققا قالاي اۋىسىپ, ورىس جانە الەم پوەزياسىن كوركەم اۋدارۋمەن اينالىسقاندىعىن, سپەنسەردىڭ «تاجىريبەلەر», ءليۋيستىڭ «اقيقات فيلوسوفياسى», درەپەردىڭ «ەۋروپانىڭ اقىلدى دامۋى» ەڭبەكتەرىمەن تانىسا كەلىپ, قالاي ەۋروپالىق مادەنيەت بيىگىنە كوتەرىلگەندىگىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرادى. ول ءوزىنىڭ اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى وسى قىسقاشا وچەركىن اياقتاي كەلىپ, ونى ەۋروپانىڭ اتاقتى اقىندارى قاتارىنا قوسادى.
الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى, اعارتۋشى, اقىن, فيلولوگ احمەت بايتۇرسىنوۆ ابايدى «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ اتاپ, «ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق», دەپ جازدى.
الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆ دەربەس ادەبيەتتانۋ عىلىمى رەتىندەگى ابايتانۋدىڭ نەگىزىن قالادى. ۇلى اقىن تۋرالى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ اۆتورى: «ول ءوز حالقىنىڭ تاريحىندا بيىكتەن كورىنەدى. ول قازاق حالقىنىڭ كوپ عاسىرلىق مادەنيەتىنەن وزىعىن الىپ, بۇل قازىنانى الەمدىك جانە ورىس مادەنيەتىنىڭ يگى ىقپالىمەن بايىتتى», دەپ اباي تالانتىنا جوعارى باعا بەردى.
ارينە, اباي ءتىرى كۇنىندە ءوز كىتاپتارىن كورگەن جوق, الايدا ونىڭ شىعارماشىلىق ءداستۇرىن جالعاستىرعان رۋحاني شاكىرتتەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ ونىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ بۇكىل جەر شارىنا تارالۋىنا ىقپال ەتتى.
ابايدىڭ 1845 جىلى 10 تامىزدا سەمەي وبلىسىنىڭ شىڭعىستاۋ بوكتەرىندە ومىرگە كەلگەنى ءمالىم. توبىقتى رۋىنىڭ بەدەلدى دە وكتەم باسشىسى قۇنانباي ءوز ۇلىن سەمەي مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرەدى. بۇل مەكتەپتىڭ قاتاڭ ءتارتىبىن بۇزعان اباي ورىس ءتىلىن بىلمەك نيەتتە مەدرەسەدەن كەتىپ, ورىس-پريحود مەكتەبىنە اۋىسادى. اكەسى سەمەيگە كەلگەندە ون ءۇش جاستاعى اباي تۋعان ولكەسىنە قايتىپ ورالادى, بىراق ون بەس جىلدان كەيىن ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني كوشباسشىسى بولۋ ءۇشىن قايتادان قالاعا كەلەدى. سەمەيگە كەلە سالىسىمەن ول ورىس جانە ەۋروپا ادەبيەتى كلاسسيكتەرىن وقيدى, پاتشا ۇكىمەتى سەمەيگە جەر اۋدارعان الدىڭعى قاتارلى زيالىلارمەن تانىسادى. اعىلشىن فيلوسوفتارى ميلل, درەپەر جانە باسقا ەۋروپالىق ويشىلدار ەڭبەكتەرىن تەرەڭ وقىپ بىلەدى. بۇل تۋرالى امەريكالىق ساياحاتشى جانە جۋرناليست دجوردج كەننان 1906 جىلى پەتەربۋرگتە جاريالانعان ء«سىبىر جانە جەر اۋدارۋ» كىتابىندا اباي تۋرالى: «اعىلشىن فيلوسوفتارىن مىقتاپ زەرتتەپ ءبىلىپ, ءميللدى, بوكل مەن درەپەردى وقيدى», دەپ ەستەلىك قالدىردى. ا.س.پۋشكين مەن گەتە, م.يۋ.لەرمونتوۆ پەن دج.بايرون ابايدىڭ ەڭ سۇيىكتى اقىندارى بولعان سياقتى. ونى ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ شىنايىلىعى, جوعارى شەبەرلىگى, ومىرلىك قۋاتى تولعاندىردى. اباي الىستاعى قازاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىن ۇلى ورىس اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىستىرۋدى نيەت ەتىپ, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ا.س.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنان ۇزىندىلەر جانە م.يۋ.لەرمونتوۆ ولەڭدەرىن اۋدارا باستايدى. اقىن تۋعان حالقى مادەنيەتىنىڭ دامۋىنداعى ورىس كلاسسيكتەرى شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىندى. اباي وسى اۋدارمالارىنىڭ قازاق دالاسىنا تەز تاراپ, ۇعىنىقتى بولۋى ءۇشىن بۇل تۋىندىلارىنا ءان جازادى. حالىق اقىن اندەرىن جىلى قابىلدادى دا, پۋشكين مەن لەرمونتوۆ ولەڭدەرى ەڭ سۇيىكتى شىعارمالارعا اينالدى.
شىنايى ءومىردىڭ بارلىق قۇبىلىستارىنا ءوزىنىڭ وتكىر دە سەرگەك ويىن بىلدىرگەن ول حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ دامىتاتىن بەينەلەر سومدادى. اباي شىعارمالارىن قايتا-قايتا وقي وتىرىپ, شىنايى بەينەلەردىڭ كوركەمدىك قۋاتى مەن يدەيالىق مازمۇنىنىڭ سانقىرلىلىعىنا جانە تاقىرىپتىق ارالۋاندىعىنا وراي اباي شىعارماشىلىعىنىڭ ناعىز ءومىر ەنتسيكلوپەدياسى ەكەندىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. ادامداردىڭ تيپتىك تۇرلەرى, پورترەتتىك سۋرەتتەمەلەر, تابيعات پەن تۇرمىستىڭ قانىققان اسەرلى بوياۋلارى, ليريكالىق وي تولعانىستارى تۇتاستانا كەلىپ, بىزدەن الىس ءومىر اقيقاتىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى.
اباي 1904 جىلى قايتىس بولدى. اقىننىڭ ءتىرى كەزىندە ونىڭ جەكەلەگەن ولەڭدەرى 1889-1890 جىلدارى ومبىدا شىققان «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» بەتتەرىندە جاريالاندى. ابايدىڭ العاشقى ولەڭدەر جيناعى ول ومىردەن وتكەننەن كەيىن عانا, 1909 جىلى پەتەربۋرگتە جارىق كوردى. وسىلايشا ىشكى سەزىمنەن بۋىرقانىپ شىققان شىندىققا تولى اقىن ءسوزى تەرەڭ ۇعىندىرىلىپ, لايىقتى باعالانعان بولاتىن. اباي شىعارمالارى ودان كەيىن 1922 جىلى قازاندا جانە تاشكەنتتە, 1933 جىلى قىزىلوردادا جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ودان ىلە-شالا الماتىدا, ماسكەۋدە جانە الەمنىڭ باسقا قالالارىندا ءجيى-ءجيى شىقتى.
اباي شىعارمالارى الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلعان, ونىڭ اقىندىق تالانتىنا شەت ەلدەردىڭ اقىندارى مەن جازۋشىلارى, ادەبيەت سىنشىلارى كەڭىنەن ءۇن قاتتى. ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالالار, «قارا سوزدەرىنە» ارنالعان زەرتتەۋلەر كورەيا مەن قىتايدان, ءۇندىستان مەن يراننان, ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-قا دەيىنگى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە جاريالاندى. بۇل ماقالالار مەن زەرتتەۋلەردە ۇلى اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ باتىس پەن شىعىس ەلدەرىندە قابىلدانۋى كەڭىنەن قاراستىرىلىپ, ونىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ءرولى اشىپ كورسەتىلگەن. بۇگىنگى كۇنى اباي مۇراسى الەم مادەنيەتى قازىناسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالدى, ال ونىڭ ەسىمى قازىرگى زاماننىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ قاتارىندا تۇر.
اباي مۇراسى – تۇركى مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى. وزبەك عالىمى ابدۋللا رۋستاموۆ ابايدى «ادام جانىنىڭ ەمشىسى» دەپ اتاعان بولاتىن. ول پايىمداعانداي, اباي شىعارمالارى عاسىرلار سۇزبەسىنەن وتكەننەن كەيىن دە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. «ولەڭ جولدارىنان كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپتار تابۋعا بولادى, جارالى جۇرەكتى ەمدەۋگە بولادى, جاڭا ارمانعا بەرىلىپ, قيال جەتەگىندە كەتۋگە بولادى, جاي عانا – ونىڭ تاقۋا سوزدەرىنەن جاڭىلىپ قالۋعا بولادى. اقىن ولەڭدەرى – بۇل جارالى جۇرەكتەر قۋانىشى, بۇل السىزدەر ءۇشىن كۇش, بۇل تۇڭىلگەندەر ءۇشىن تىرەك پەن قولداۋ». ا.رۋستاموۆ اباي پوەزياسىن ء«وز باستاۋىن بيىك تە قۋاتتى تاۋدان الاتىن» ۇلى سارقىرامامەن سالىستىرادى, ال «ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى ءۇشىن ونىڭ ولەڭ جولدارى ءومىردى جاسارتاتىن سيقىرلى سۋسىن رەتىندە قىزمەت ەتەدى».
باشقۇرتتىڭ قابىرعالى قالامگەرى مۇستاي كارىمنىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن شىققان تىلەك سوزدەرى تۇركى الەمى ءۇشىن ابايدىڭ ماڭىزدىلىعىن جوعارى تانىعان سىرلى جولدارعا تولى: «بىزدەر, باشقۇرتتار ءۇشىن قازاق جازبا پوەزياسىنىڭ العاشقى حابارشىسى, العاشقى ءۇنى اباي بولدى. ول ءبىرىنشى بولىپ بىزگە قازاق جانىن اشتى... اباي ۇلتتىق قانا ەمەس, الەمنىڭ اقىندىق مادەنيەتىنىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى. ال شىڭدار الىستان كورىنەدى جانە ولار ۇنەمى وزدەرىنە تارتادى. بيىكتى الىستان دا, شىعىستان باتىسقا دەيىن كورەدى. ابايدىڭ رۋحاني وي-ورىسىنە, اقىندىق كوزقاراسىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگىنە, اباي پاراساتىنىڭ قۋاتتىلىعىنا تاڭ قالاسىڭ. وسىنىڭ ءوزى ونىڭ شىعىس پەن باتىس مادەنيەتىنە قاتىستىلىعىن بايقاتادى». «اباي – قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ دا رۋحاني اكەسى. اباي – ءبىزدىڭ ورتاق يگىلىگىمىز, – دەپ نىق ايتقان ەدى تۇركيانىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى نامىك كەمال زەيبەك. – اباي ادامزاتقا قاجەت! ءبىز قوجا احمەت ءياساۋيدى, ابايدى, وتكەن عاسىرلاردىڭ باسقا دانا ادامدارىن ءوز اكەلەرىمىزدەي ءبىلىپ قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك».
اباي شىعارماشىلىعى ەۋروپا مەن اقش-قا دا بەلگىلى. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ۇلكەن دوسى لەونارد كوشۋت قالامىنان ابايدىڭ 20 ولەڭى العاش رەت نەمىس تىلىنە اۋدارىلىپ شىققان ەدى. وسى اۋدارماشى بەرليننەن «وزىندىك, قايتالانباس, تەرەڭ ماعىنا مەن ماڭىزعا تولى اباي سوزدەرىنىڭ ىنجىلدىك-شىعارماشىلىق قۋاتى» ءوزىن تاڭعالدىرعانى تۋرالى جازادى. «ونىڭ پوەتيكاسى سىرەسىپ قالعان داستۇرلەردى ولەڭ قۇرىلىسىنا, بەينەلىلىگىنە, داۋىس ىرعاعىنا دەيىن بۇزادى, اۋدارماشى اقىن الدىنا كۇردەلى ماسەلەلەر قويادى...» دەپ تاڭدانادى ول. اباي ولەڭدەرى اۆتوردى ءتۇرلى كوڭىل كۇيدە – باتىل, مازاسىز, ويلى, قايعىلى, جالعىز ەتىپ كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە, ءححى عاسىر وقىرماندارىنا ارنالعان.
اباي ءۇنىنىڭ عاجايىپ كۇشى تۋرالى ايتۋدان فرانتسيادا مادلەن جانە البەرت فيشلەر ەش تىنعان ەمەس. اقىن, فيلوسوف, ويشىل پىكىرىنشە «حالىقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءوزارا بايۋ, ۇعىنىسۋ جانە قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە قالىپتاسۋى ءتيىس... ءيا, اباي ءسوزىن بىزگە ارنايدى. اباي ءبىزدىڭ راقات كۇيدە ۇمىتىلىپ قالۋىمىزعا جول بەرمەيدى. ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىنداعى: «جاقسى بولساڭ, جارىقتى كىم كورمەيدى, ءوز باعاڭدى وزىڭنەن كىم سۇرايدى؟!» دەگەن سوزدەرىندەگى فيلوسوفيالىق وي-تولعانىستاردا وسيەت پەن عيبرات ۇنەمى بايقالادى».
رەسەي ادەبيەتتانۋى اباي شىعارماشىلىعىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. شىعىستانۋشى, تۇركىتانۋشى-عالىم ۆلاديمير گوردلەۆسكيدىڭ 1914 جىلى شىعىستانۋشى, اكادەميك نيكولاي ۆەسەلوۆسكيدىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان «شىعىس جيناعىنا» اباي مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ شىعارمالارىن ەنگىزگەندىگى بەلگىلى جايت. ادەبي بايلانىستاردىڭ وسى داڭقتى داستۇرلەرىنىڭ جالعاسىنداي رعا م.گوركي اتىنداعى الەم ادەبيەتى ينستيتۋتى رف جانە تمد حالىقتارى ادەبيەتتەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قازبەك سۇلتانوۆ «اباي قۇنانباەۆ شىعارماشىلىعىن قازىرگى زەرتتەۋ تۇرعىسىندا ونىڭ قازاقتار ءۇشىن ماڭىزى ورىس ادەبيەتىندەگى پۋشكين رولىمەن سالىستىرۋعا كەلەدى», دەپ جازادى.
جازۋشى, ادەبيەتتانۋشى, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى نيكولاي اناستاسەۆ اباي تۋرالى «اباي. ۇشۋدىڭ اۋىرلىعى» اتتى «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى بويىنشا شىققان كىتابىن (ماسكەۋ, 2008) اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنادى. عالىم ءوز ەڭبەگىندە اباي «جاس كۇنىنەن جىر ورتاسىندا ءوستى, ول ىرعاق پەن دىبىستىڭ بالاسى ەدى. بۇل تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ رومان-ەپوپەياسىندا تاماشا سۋرەتتەگەن. بايانداۋ ءسوزى ۇنەمى وزگەرىسكە ۇشىرايدى, بىردە بىرقالىپتى جىلجىپ, ەندى بىردە ارعىماقتىڭ جۇردەك جىلدامدىعىن الادى. اباي پوەزياسىنىڭ ىرعاقتى كەيپى دە وسىنداي – بىردە ودان كەرۋەننىڭ قالىپتى قوزعالىسى بايقالادى, بىردە الىستان دالا تىنىسىن بۇزعان قۇمنىڭ, جەر قىرتىسىنىڭ ءۇنسىز قيمىلى, ەندى بىردە اڭ اۋلايتىن قۇس سامعاۋى, تاعى بىردە ات تۇياقتارىنىڭ تىقىلى ەستىلەدى», دەپ تامسانا جازدى.
اباي پوەزياسى ەلدەر مەن قۇرلىقتارعا تانىلۋدا, سەبەبى ونىڭ پوەزياسىندا ۇلى اقىننىڭ بۇكىل ءومىرى قامتىلعان, ونىڭ جارقىن بولاشاق تۋرالى ارمانى جىرلانعان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ابايدىڭ اقىندىق داۋىسى اعىلشىن, بەلورۋس, بولگار, كورەي, موڭعول, نەمىس, پولياك, تۇرىك, فرانتسۋز, پارسى, ۋردۋ تىلدەرىندە سويلەدى. جاڭا اۋدارمالار قازاق اقىنىنىڭ جارقىن دا قايتالانباس جىر الەمىن اشىپ بەردى. اباي الەمدى باعىندىرۋدا. ونىڭ ولەڭدەرى كورەي تىلىنە ابايدىڭ 100 تۋىندىسىن اۋدارعان كيم بيون حاك ءۇشىن «جۇيرىك اتتىڭ شابىسىن بەينەلەيدى, ومىرلىك كۇش-قۋاتقا تولى. ونىڭ ارعىماقتارى گۇلگە تولى دالامەن جەلىپ كەلە جاتقانداي اسەر بەرىپ, قورشاعان ورتانى تاڭعالدىرادى. ميفتىك تۇلپارلارعا اينالعان بۇل ارعىماقتار دالانىڭ ۇستىنەن بىردە شاپشاڭ ۇشسا, بىردە قازاقستاننىڭ اشىق اسپانىندا بايسالدى قالىقتايدى». ابايدىڭ «كۇز» جانە «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» اتتى ولەڭدەرى ينستيتۋت جۇزەگە اسىرعان «جاڭا داۋىردەگى قازاق-امەريكان ادەبي ىنتىماقتاستىعى» عىلىمي جوباسى دەڭگەيىندە شىققان «جازعى كەش, دالاداعى ءتۇن, التىن بيداي جەرى: قازاق ادەبيەتىندەگى قورشاعان الەم» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى قازاق ادەبيەتى انتولوگياسىنا العاش رەت ەندى. كىتاپتىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن تۇساۋكەسەرىندە سميتسونوۆسكي ينستيتۋتىنىڭ ازيا مادەنيەتى جونىندەگى باعدارلامالار ديرەكتورى پول تەيلور ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق جانە الەۋمەتتىك ماڭىزىن جوعالتپاعان اباي پوەزياسى مەن مۋزىكاسىنىڭ سۇلۋلىعىن, تەرەڭ ماعىناسىن اقش-تا قالىڭ جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدى مىندەتتەرىنە العاندىعى تۋرالى اڭگىمەلەدى. اباي پوەزياسى امەريكالىق وقىرماندار قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. جاڭا باسىلىمداردا اكەسىنىڭ ەمەس, وتانىنىڭ ۇلى بولۋدى ارمانداعان قازاق حالقىنىڭ لايىقتى ۇلىنا دەگەن قۇرمەت جالعاسا تۇسۋدە.
اباي, ەڭ ءبىرىنشى, – قازاق حالقىنىڭ جانى, ال ونىڭ «قارا سوزدەرى» الەم مەن ادامدار ماعىناسىن ۇعىنۋدىڭ قۇندى كىتابىنا اينالدى. اباي ءۇنى عاسىرلار وتسە دە ءوزىنىڭ قۋاتتى كۇشىن جوعالتقان ەمەس. «راس, بۇرىنعى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ءبىلىمى, كۇتىمى, سىپايىلىعى, تازالىعى تومەن بولعان, بىراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكى مىنەزى بار ەكەن... ات اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا وكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن, جانىن سالىسادى ەكەن... بۇلار دا ارلىلىق, نامىستىلىق, تاباندىلىقتان كەلەدى», دەگەن اباي ءۇنى (وتىز توعىزىنشى ءسوز) عاسىردان ارتىق ۋاقىت وتسە دە ءوزىنىڭ قۋاتتى كۇشىن جوعالتپاي, تەرەڭدىگىمەن تاڭعالدىرادى.
ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى 1995 جىلى يۋنەسكو دەڭگەيىندە بۇكىل الەمدە كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ كەزىندە ۇلى ابايدىڭ مەرەيتويىن يۋنەسكو-نىڭ ەستەلىك كۇنتىزبەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى يۋنەسكو-عا حات جازعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسى ەرلىككە پارا-پار ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا اباي مەرەيتويىنىڭ بيىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلۋى ۇلكەن الەمدىك قۇبىلىسقا اينالىپ, شەتەلدىك وقىرمانداردىڭ ۇلى اقىن, ويشىل مۇراسىنا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانى بەلگىلى.
اباي – بۇكىل ادامزات يگىلىگى. ونىڭ پوەزياسى – ماڭگىلىك پوەزياسى, دانالىقتىڭ, ماحاببات پەن ادالدىقتىڭ پوەزياسى. سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەردە ابايدىڭ رۋحاني ىزدەنىستەرى تەرەڭ اشىلىپ, ونىڭ ۇلتتىق رۋحاني قالىپتاسۋىنداعى ءرولى ايقىندالدى. بۇكىلالەمدىك قاۋىمداستىق ابايدىڭ تۋعان كۇنىن 1845 جىلدىڭ 10 تامىزى دەپ ەسەپتەيدى. الايدا سوڭعى كەزدە كەيبىر وتاندىق عالىمدار ەسكى جىل ساناۋعا سۇيەنىپ, ونىڭ تۋعان كۇنىن 23 تامىز دەپ ۇسىنۋدا. بۇل پىكىرتالاس تاقىرىبى ەمەس. الەمدىك قاۋىمداستىق, ەۋروپا, ازيا مەملەكەتتەرى مەن اقش-تاعى ءىرى ادەبيەتتانۋ ورتالىقتارى, سىنشىلار مەن باسپاگەرلەر, اباي شىعارمالارىن اۋدارۋشىلار ونىڭ تۋعان كۇنىن جىل سايىن 10 تامىزدا اتاپ وتەدى. وسىمەن بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى كەيبىر پىكىرتالاستار مەن پىكىرلەرگە نۇكتە قويۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستان حالقى ابايدىڭ تۋعان كۇنىن 10 تامىزدا تويلايدى, بۇل داتا مەكتەپ جانە جوو وقۋلىقتارىندا, ەل تانىعان ابايتانۋشىلاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە ناقتى كورسەتىلگەن. ءححى عاسىردا ماڭگى جاس كلاسسيكانى جاڭاشا وقۋ ءۇردىسى وتۋدە. عۇلاما اقىن, ويشىل ابايدىڭ مۇراسىن جاڭاشا ۇعىنۋ جالعاسا بەرەدى, ونىڭ جالىندى ولەڭدەرى ەشقاشان دا ءوزىنىڭ كۇشىن جوعالتپايدى. ويتكەنى اباي حالىقپەن ماڭگى بىرگە.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى