تۇركىستاننىڭ تۇپكىلىكتى تۇرعىنى بولعىسى كەلەتىندەر كوبەيدى

اسىرەسە, رەسەي, وزبەكستان, قىر­­­­­عىز­ستان, تاتار­ستان, قىتايدان جا­نە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلۋ­شىلەر كوپ. جىلىنا ەكى مىڭ­عا جۋىق ادام «جىلاعان اتا» ۇڭ­گىرى­­نىڭ قۇدىرەتىنە قايران قا­لىپ, تابيعا­تىن تاماشالاپ قايتادى ەكەن. كەلۋ­شىلەر سانى مۇنان دا كوپ بو­لار ما ەدى, ەگەر جاقسى جول سالىن­سا. ازىرگە بۇل جەر­گە ارنايى جول تالعامايتىن كولىك­تەرمەن عا­نا با­رۋ­­عا بولادى. سوندا دا تا­بي­عات تاڭ­عاجايىبىن كورۋ ءۇشىن 3 شاقى­رىم­داي جولدى جاياۋ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. جول قيىندىعىنا قارا­ماستان جىل سا­يىن تابي­عات تىلسىمىن تاما­شا­­لاۋ­­عا كەلە­­تىن­­دەردىڭ كوبەيە ءتۇ­سۋى تۋريس­تىك ور­تا ءۇشىن تاپتىرماس باعىت ەكەن­­­دىگىن دالەل­دەپ وتىر. سون­دىق­تان تۇركىستان قا­لا­­لىق اكىمدىگى جول-كولىك ينفرا­قۇرى­لىمىن قا­لىپ­تاستىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەپتى.

ءيا, تۇركىستان تاريحي, مادەني جا­نە ءدى­ني جادىگەر­لەرگە باي قالا. قا­لا اكىمى ءا.وسەر­باەۆتىڭ مالىم­دەۋىن­شە, وسىدان 4 جىل بۇرىن قا­­لا­عا 618 مىڭ تۋريست كەل­سە, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 1 ملن 60 مىڭ بولعان, ونىڭ 24 مىڭى الىس-جاقىن شەتەل ازاماتتارى. وت­كەن جىلى تۋريستەردەن 4080,0 ملن تەڭ­­گە تابىس ءتۇسىپ, بيۋد­جەت كولەمى 110,0 ملن تەڭگەگە ۇلعاي­عان. ءتۋريزم­دى دامىتۋ ماقساتىن­دا «كونە تۇركىستان» تۇجى­رىم­­دا­ماسى جاسال­عان. الدى­مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارت­­تىرۋ باعى­تىن­دا تۇر­كىس­تان قالا­­سىن­دا­عى حالىق­­ارا­لىق قا­زاق-­­تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «گيد-­ەكسكۋرسوۆود», «مەيرامحانا ءىسى», «مەيرام­حانا داياشىلارى», «تۋريزم مەنەدجەرى», «قوناقۇي بيزنەسى» ماماندارىن قايتا دايارلاۋ ءۇشىن جۇمىستار ۇيلەستىرىلۋدە. سونداي-­اق, «ناتي­جەلى جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىعى 2020» ارقىلى تۋريزم سالا­سىنىڭ اتالعان مامان­دىقتارى بويىنشا 32 ازامات قاي­تا دايارلاۋ كۋرستارىنان وتكەن. تۇركسوي ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر­دىڭ مادەني وشاقتارىن ناقتى تاريحي سي­پات­تا, سول ەلدەرگە ءتيىستى قۇرىلىس­تارىن سالدىرىپ, ءارى قا­راي ءوز قارا­ماعىندا ۇستاۋ تۋرالى ۇسى­­نىس بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. تۇركى تىل­دەس ەلدە­ردىڭ ۇسىنعان جو­با­لارى زاڭدىلىعىنا سايكەس ينۆەس­تيتسيالىق كەلىسىم ارقىلى جۇمىس جۇرگىزىلمەك. «تۇركىستان − تۇركى الەم­نىڭ مادەني استاناسى» بولىپ بەكى­تىلۋى دە تۋريس­تەر سانىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە. 

تۇركىستاندىقتار بەيرەسمي جۇر­­گى­­­زىپ كەلە جات­قان ەرەكشە ءبىر ستا­­­تيس­تيكا­­لىق مالى­مەت بار. تاۋەل­سىز­دىك جىل­­دارىندا ەلبا­سى ن.نازارباەۆ تۇركىس­تانعا 13 رەت كە­لىپتى, سونداي-اق, 6 مەم­لەكەت­تىڭ پرەزيدەنتتەرىن وسى قالا­دا قا­بىل­داعان. بۇل دە­رەك­­تەر­دىڭ ما­ڭى­­زى تە­رەڭ ەكەنىن تۇر­عىن­دار جاق­سى بىلەدى. مەملەكەت باس­شى­سى «قازاقستاننىڭ رۋحاني ورتا­لىعى» دەپ باعالاعان تۇركىستان قالا­سىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە ەرەك­شە ىقىلاس تانىتىپ كەلەدى. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋ­دىڭ ناتيجەسىندە قالا كۇن سا­يىن كور­كەيىپ, الەۋ­مەت­تىك-ەكونو­مي­كالىق جاع­دايى جاقسارا تۇسۋدە. مىسالى, تاۋەلسىزدىك جىل­­دارى ىشىن­­دە تۇر­كىستاندا جاڭا­دان 38 مەك­­­تەپ عيمارات­ى سالىندى. بۇ­قا­رالىق سپورت­تى دامىتۋ ماق­سا­تىندا 48 سپورت نىسانى پايدالانۋ­عا بەرىلدى. سونداي-اق, 50 بالاباقشا اشىلىپ, مەديتسينا سالاسىندا 23 دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ نىسانى بوي كوتەردى. جۋىردا وڭتۇستىك قازاق­س­تان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمە­باەۆ تۇركىستان قالاسىنا قاراستى شورناق اۋىلدىق وكرۋگى­نىڭ ورتالى­عىنداعى اۋىسىمىنا 100 ناۋ­قاس قابىلدايتىن ەمحانانى اشتى. 231 ملن تەڭگەگە سالىن­عان ەمحانانىڭ عيماراتى زامان تالا­بىنا ساي جابدىقتالعان. وبلىس اكى­مى سول جولى جۇينەك اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى 120 ورىندىق «شامشىراق» بالا­باق­شاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قا­تىستى. ونەركاسىپ, اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا دا اۋىز تول­­تىرىپ ايتارلىق جەتىس­تىكتەر كوپ. مىسا­لى, اۋىل شارۋا­شىلى­عى سالا­سىن­دا 1991 جىلى شارۋا­لار سانى 410 بولسا, قازىرگى كۇنى قالا اۋماعىندا 3600 شارۋا قوجا­لىعى تىركەلگەن. مال با­سى­نىڭ بار­لىق ءتۇرىن قوسقاندا 1991 جىلدارى 210 مىڭنان اسسا, بۇگىندە 635 مىڭعا جەتىپ, 3 ەسەگە ارتىپ وتىر. قا­لا كاسىپورىندارى وت­كەن جىل­دىڭ قورىتىندىسىمەن 13677,8 ملن تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدە­رىن ءوندىردى. بۇل كورسەتكىش بيىل 103,8 پايىزعا ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 4465,7 ملن تەڭگەگە 18 جوبا ەن­گىزىل­دى. ولاردا 885 جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا قۇنى 2493,0 ملن تەڭگە بولاتىن 13 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 574 جۇمىس ورنى اشىلعان. ولاردا 1610,2 ملن تەڭ­گە­نىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, جالپى ونەر­كاسىپ ءونىمى كولەمىندەگى ۇلەسى 11,8 پايىز بولىپ وتىر.

– بيىل قالامىزداعى يندۋس­تريا­ل­ىق اي­ماق­تان جوبا قۇنى 7766,0 ملن تەڭگە بولاتىن, جاڭا 183 جۇ­مىس ورنى اشىلاتىن 3 جوبانى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال يندۋس­تريالىق ايماقتا بوي كوتەرگەن «Grand Miks» جيھاز بۇيىم­­­دارىن شىعا­­راتىن تسەح جۇمى­­­سىن باس­تادى. ەلى­مىزدىڭ 12 وبلىسىنا ونىم­­­دەرىن تارا­تىپ وتىر­عان تسەح كولەمى الدا­عى ۋاقىتتا دا ۇل­عايا تۇس­پەك. مۇن­دا جاتىن جي­ھا­زى, اس­حا­نا جيھازى, بالالارعا ارنال­عان جيھازدار سەكىل­دى جىلىنا 24 مىڭ دانا ءتۇرلى زاتتار شىعا­رىلادى. تسەحتا 100 ادام تۇراق­تى جۇمىسپەن قامتىلعان. وران­عاي اۋىلدىق وكرۋگىنەن قۇنى 110 ملن تەڭگە, قۋات­تىلىعى ساعاتىنا 9 توننا كوكونىس وڭدەيتىن, شاعا اۋىلدىق وكرۋگىنەن 130 ملن تەڭگە­گە, قۋات­تىلىعى تاۋلىگى­نە 15 تون­نا قۇرا­ما­جەم دايىن­داي­تىن تسەح ىسكە قوسىل­دى. سونداي-اق, “ياسسى قۇس” شا­رۋا قوجا­لىعى ەتتى جانە جۇمىرتقا باعىت­تاعى شا­عىن قۇس فابريكاسى جوبا­سى­نىڭ ءى-ءشى كەزەگى جۇمىسىن باستادى. وتكەن جىلى وسى قۇس فابريكاسى 4,4 ملن دانا جۇمىرتقا ءوندىردى. مۇندا 20 ادام جۇمىسپەن قامتىل­عان. قالا بويىنشا جالپى كولەمى 57,76 گەكتار 552 جىلىجاي بار. ونىڭ ىشىن­دەگى ونەركاسىپتىك جىلى­جاي­لار 16,2 گەكتار. تۇركىستان قالاسى اۋما­عىنداعى جىلىجاي كولەمىن 95 گەكتارعا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى جوبا ىسكە اس­قان­­دا قالا حالقى جىلىجايدا ون­دى­رىلگەن ونىممەن, ياعني قىزاناق, قيار جانە باسقا دا كوكونىستەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. ودان ءارى ءبىز جىلىجاي ونىمدەرىن وزگە ايماق­تارعا ساۋ­دالايتىن بولامىز, – دەيدى قا­لا اكى­مى ءا.وسەرباەۆ.

سونىمەن بىرگە, اۋىل شارۋا­شى­لى­عى سالا­سىندا سۋارمالى جەر كولە­مىن ۇل­عايتۋ, قالا اۋما­عىنداعى كوممۋنال­دىق مەنشىكتەگى 11 كانال­عا كۇر­دەلى جوندەۋ باعى­تىن­دا جۇ­مىس­تار جۇر­گى­زىل­مەك. بۇل جوبا ىس­­كە اس­قان­­دا قوسىم­شا 1580 گەكتار سۋار­ما­لى جەر اينا­لى­معا قوسىلا­دى. سونداي-اق, كوك­تەم­گى اعىن سۋلاردى يگەرۋ ءۇشىن قالا اۋما­عىندا 4 سۋ قويماسىن سالۋ جوباسى دايىن­دالعان. 

قالانىڭ ەكونوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك احۋا­لىنىڭ جاقسارىپ, رۋحاني ورتا­لىق اتا­نۋعا لايىقتى بولۋ ماق­سا­­تىن­دا اتقا­رى­لىپ جات­­قان ىستەر­دىڭ ناتي­جەسى بولار, تۇركىس­تاندا ءومىر سۇر­گى­سى كەلەتىن­دەر سا­نى ار­تا تۇسۋدە. حالىقتىڭ ءوسىمى جوعارى جانە اۋىل-ايماقتار مەن ءتىپ­تى كورشى­­لەس وبلىس­تاردان كو­شىپ كەلىپ جات­قان تۇر­عىن­دار دا بار. ياعني تۇر­عىن ۇي­گە دەگەن سۇرانىس جوعارى. قازىرگى تاڭدا قالا بويىنشا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە 6 مىڭنان استام ازامات, ۇيىرگەلىك جەر الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بىلدىرگەن 25 مىڭعا جۋىق ازامات كەزەكتە تۇر. سوڭعى جىلدارى تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا كەشەندى جوبا قولعا الىن­عان. اتاپ ايت­ساق, سوڭعى 2-3 جىل كولە­مىندە قالا­نىڭ جاڭا ورتا­لىعىن قالىپتاس­تىرۋ ءۇشىن شىعىس بولى­گىنەن «وتىرار» شاعىن اۋدانى قۇرىل­دى. بىل­تىر وبلىس باسشىسى جان­سەيىت تۇيمەباەۆتىڭ قاتى­سۋى­مەن 300-گە تارتا پاتەر, ياع­ني 9 قابات­تى ەكى ءۇي جانە 5 قابات­تى ەكى ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بۇ­گىن­گى تاڭ­دا ارقايسىسى 60 پاتەر­لى 5 قابات­تى 8 ءۇيدى شىلدە ايىن­دا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ودان بولەك تاعى دا وسىن­داي 6 كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ قۇرى­لى­سى باس­تالعان. كە­لەر جىلى وسى اۋماقتان مەكتەپ, بالا­باقشا سالىنباق. سونداي-­اق, 150 كوتتەدج جانە 20 كوپ قا­باتتى ۇيلەر سالۋعا قۇجاتتار رەسىم­دەلۋدە. كەلەشەكتە بۇل شاعىن اۋداندا 100 كوپ قاباتتى ءۇي سالىناتىن بولادى. دەمەك, تۇركىستان ءىرى قالا­لاردىڭ قاتارىنا قوسىلادى.

عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»