ەلىمىزدە باسىمدىققا يە نەگىزگى ءدىني كونفەسسيانىڭ يسلام ەكەنى انىق. قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ كولەمى جاعىنان ەڭ ءىرى مۇسىلمان ەل بولۋمەن قاتار, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا (يىۇ) مۇشە ەلدەر اراسىندا سولتۇستىك پوليۋسكە ەڭ جاقىن ورنالاسقان مەملەكەت. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ رەسەي, قىتاي مەن تاياۋ شىعىس اراسىندا كۇردەلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ەلىمىزدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. وسى ورايدا اراب ماماندارى ورتالىق ازيا ايماعىن تاياۋ شىعىستىڭ گەومادەني جانە وركەنيەتتىك جالعاسى ىسپەتتى دەپ سانايتىنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. قازاقستاننىڭ يسلام الەمىندەگى ورنى مەن بايلانىسىن انىقتاۋدان بۇرىن مەملەكەتىمىزدىڭ جۇيەقۇراۋشى نەگىزى بولىپ تابىلاتىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ يسلاممەن تاريحي بايلانىسى تۋرالى ايتقان ءجون. يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىق ازياعا تارالۋى تۇركى مەملەكەتتەرى ايماقتا ءوز ىقپالىن جۇرگىزگەن VII-VIII عاسىرلاردان باستاپ ەنىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورتا عاسىرلارعا دەيىن جالعاسىپ كەلدى. سول داۋىردە ارابشا عىلىم ءتىلى ءرولىن اتقارىپ, مۇسىلمان وركەنيەتى الەمنىڭ ەڭ ىلگەرىشىل ورتالىعى بولعانى بەلگىلى. وتىرىقشى حالىقتار مەكەندەگەن ماۋەرەنناحر وڭىرىندە ءدىننىڭ جايىلۋى ايرىقشا قارقىن الىپ, مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ءبىر بولشەگىنە, يسلام الەمىنىڭ ماڭىزدى رۋحاني-عىلىمي ورتالىعىنا اينالدى.
VIII عاسىردا بولعان تالاس سوعىسىنان سوڭ ۇلى جىبەك جولى بويىندا, ياعني تۇركىستان ايماعىنىڭ سىر, جەتىسۋ وڭىرلەرىندەگى كوشپەلى حالىقتار اراسىندا يسلام بىرتە-بىرتە كەڭ تاراپ, كەيىن التىن وردا حاندىعىندا مەملەكەتتىك دىنگە اينالدى. ءال-فارابي, م.قاشقاري, ق.ا.ياساۋي, ءال-ماتۋريدي سياقتى عۇلامالارىمىزدىڭ ىلىمدەرى قازاقستان اۋماعىندا وي ەركىندىگى, گۋمانيزم مەن توزىمدىلىك داستۇرلەرىن قالىپتاستىردى. قازاق حاندىعى تۇسىندا كوشپەندىلەرگە ءتان ازاماتتىق سيپاتتاعى يسلام حالقىمىزدىڭ ءدىني سەنىمى مەن رۋحاني مادەنيەتىنىڭ وزەگىن قۇراپ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىمىزعا زور اسەر ەتتى. ءدىني ينستيتۋتتار وتىرىقشى ەلدەردەگىدەي مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمىمەن تىعىز باعىنىشتىلىق بايلانىستا بولمادى. سوندىقتان حالقىمىزعا ءاۋ-باستان سىني ويلاۋ, پىكىر الۋاندىعى جات بولماعاندىقتان, قازاق دالاسىندا ەشقاشان ءدىني فاناتيزمگە ورىن بەرىلمەدى. ماسەلەن, ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋ اركىمنىڭ ءوز جەكە ءىسى بولدى.
وسىلايشا, تۇركى-مۇسىلمان قۇندىلىقتارىنان ءنار العان ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, سانامىز بەن بولمىسىمىزدا جوعارىدا اتالعان داستۇرلەر ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز كۇيدە بىتە قايناسىپ, ءبىرتۇتاس دۇنيەتانىمعا اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاق ەلى وركەنيەتتىك ءتۇپ-توركىنى مەن ەتنوستىق نەگىزدەرى تۇرعىسىنان يسلام الەمىنىڭ اجىراماس, ورگانيكالىق بولىگى دەۋگە بولادى. عاسىرلار بويى يسلام وركەنيەتى كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرىپ, XX عاسىرعا دەيىن اراب جازۋىن قولدانىپ كەلگەن قازاق ەلى ورتا عاسىرلاردان باستالعان مۇسىلمان الەمىندەگى رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق توقىراۋدىڭ اسەرلەرىن باسىنان وتكەردى. ونىڭ ۇستىنە ءXىX-حح عع. بارلىق دەرلىك مۇسىلمان قوعامدارىنىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى وتارلاۋشى كۇشتەردىڭ قۇرباندارى بولۋى ەدى. كوممۋنيزم مەن اتەيزم ۇستەمدىك ەتكەن كەڭەس وداعىندا ءدىن اتاۋلىعا تىيىم سالىنىپ, تۇركىستانداعى حالىقتاردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرىنە بالتا شابىلدى. ال وسمانلى مەملەكەتىنىڭ ورنىنا پايدا بولعان جاڭا «تاياۋ شىعىس» ەلدەرىندە وتارلاۋشىلىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس قارۋلى قاقتىعىستارعا جالعاسىپ, كەيىن ايماق ەلدەرىندە سىرتقى اگرەسسياعا قارسى كۇشپەن جاۋاپ بەرۋ قيمىلدارىن اقتايتىن رەاكتسيالىق يدەولوگيالار قالىپتاستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتا مۇسىلمان الەمى ساياسي تۇراقسىزدىق كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر ەدى. بۇل احۋال قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا وزىنە لايىقتى ورىن الۋى ءۇشىن مۇسىلمان الەمىنىڭ ءىرى دە تۇراقتى ايماقتىق كۇشتەرىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس قۇرۋىنا كەدەرگى بولمادى. سول كەزدە قازاقستاننىڭ الدىندا مۇسىلمان ەلدەرىمەن كسرو كەزىندە ۇزىلگەن قارىم-قاتىناستى جاڭعىرتۋ مىندەتى تۇردى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ەڭ العاشقى رەسمي ساپارلارىنىڭ ءبىرىن ەلىمىزگە مادەني, رۋحاني جانە ءدىني جاقىندىعى بار, يسلام الەمىنىڭ دامىعان ەلى تۇركياعا جاساۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. ودان كەيىنگى كەزەڭدە ساۋد ارابياسى جانە يران سياقتى ىقپالدى مۇسىلمان ەلدەرىمەن بەرىك بايلانىستار ورناتىلدى. بۇل كەڭ اۋقىمدى بايلانىستار قازاقستاننىڭ يسلام الەمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى ەكەندىگىن جەر-جاھانعا پاش ەتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ يسلام ەلدەرىمەن ىقپالداستىق ورناتۋى سول كەزەڭدە قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان دا قاجەت بولدى. دەسەك تە, العاشقى جىلداردان بەرى ەلىمىز يسلام الەمىمەن ساياسي قارىم-قاتىناسىن ساقتىق جاعدايىندا جۇرگىزدى. ايتالىق, كەيبىر جەتەكشى اراب ەلدەرى تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالارمەن ىنتىماقتاستىقتى تاياۋ شىعىس ايماعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, اتاپ ايتقاندا, پالەستينا-يزرايل قاقتىعىسى مەن باسەكەلەستىگى تۇرعىسىنان قاراستىردى. ونىڭ ۇستىنە, تۇركيا سياقتى كەيبىر دامۋشى ەلدەردى ساناماعاندا باسىم كوپشىلىگىن تۇراقسىزدىق پەن بەرەكەسىزدىك جايلاعان مۇسىلمان الەمىنىڭ سول كەزەڭدە قازاقستانعا بەرەر ساياسي ۇلگى-ونەگەسى مەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي, ەكونوميكالىق باسىمدىقتارىندا مۇسىلمان ەلدەرىمەن قاتىناستار رەسەي, قىتاي, ەۋروپا جانە اقش-تان كەيىن ورىن الدى.
قازاقستان ءۇشىن يسلام الەمىندەگى تۇركيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ساۋد ارابياسى, يران, مىسىر, مالايزيا, ازەربايجان, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. ماسەلەن, «جىبەك جولى» جوباسى شەڭبەرىندە تۇرىكمەنستان, يران, ومان, ءباا, مىسىرمەن كولىكتىك-تاسىمال جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بولادى. ورتالىق ازيا شەڭبەرىندە جوسپارلانعان وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق جوبالار قازاقستاننىڭ يسلام الەمىمەن بايلانىستارىن كۇشەيتە تۇسەرى حاق. مادەني تۇرعىدان العاندا تۇركى كەڭەسى اياسىندا اتقارىلعان شارالار مەن ورناتىلعان بايلانىستار دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
قارجى-ينۆەستيتسيا سالالارىندا تۇركيا, ءباا, مالايزيامەن ىنتىماقتاستىق جوبالارى جاقسى قولعا الىنۋدا. قازىرگە دەيىن ەلىمىزدە كوبىنە دەمەۋشىلىك, قايىرىمدىلىق ىستەرمەن اينالىسىپ كەلگەن ساۋد ارابياسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنە نازار اۋدارۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا يران مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن شەكتەلمەي, كەلەشەكتە مىسىر, يندونەزياعا ەكسپورتتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. جالپى, يندونەزيانىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن الەۋەتىن, ورتالىق ازياعا وڭ كوزقاراسىن ەسكەرۋ كەرەك. قورعانىس سالاسىندا تۇركيا, پاكىستان, ءباا, ال عارىش تەحنولوگياسى مەن جابىق اقپارات الماسۋ سالاسىندا مىسىرمەن جۇمىستار جالعاستىرىلۋدا. تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىندا ساۋد ارابياسى مەن ءباا-ءنىڭ يكەمدى تاجىريبەسىن زەرتتەۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا سالاسىندا ساۋد ارابياسى, نيگەريا, يراك, كۋۆەيت سياقتى وپەك ەلدەرىمەن ىقپالداسۋ وزەكتىلىگىن جويمايدى. ۋران قورلارىنا باي قازاقستان سەنىمدى مۇسىلمان ەلدەرىمەن بەيبىت ماقساتتاعى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جاعىن جان-جاقتى ويلاستىرا الادى. جالپى, مۇسىلمان ەلدەرىمەن ورناتىلعان قارىم-قاتىناستاردى ءالى دە دامىتۋ, قولدا بار مۇمكىندىكتەر مەن زور الەۋەتتى پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
جوعارىدا اتالعان ىقپالدى مەملەكەتتەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن, ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋىمىزگە, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋ, استانادا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ورتالىعىن قۇرۋ سياقتى حالىقارالىق باستامالارىمىزعا قولداۋ كورسەتكەنى راس. قازاقستاننىڭ بۇۇ, شىۇ, يىۇ, ەقىۇ, اوسشك حالىقارالىق ۇيىمدارىنداعى باستاماشىلدىعىن يسلام الەمى ءجىتى باقىلاپ, جوعارى باعالاپ وتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2011-2012 جىلدارى قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ ديپلوماتياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيگە شىققانىن دالەلدەدى. توراعالىق كەزىندە جيناقتاعان تاجىريبەمىز يران مەن التىلىق اراسىندا الماتىدا وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ جانە سيريا قاقتىعىسىن رەتتەۋگە ارنالعان استانا بەيبىت كەلىسسسوزدەردىڭ ويداعىداي ۇيىمداستىرىلۋىنا كوپ كومەكتەستى. مامىلەگەرلىك سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ يسلام الەمىندە ايماقتىق تۇراقتىلىققا ۇمتىلعان جاڭاشىل, بەيبىتشىل, ىلگەرىشىل مەملەكەت ءيميدجى قالىپتاستى. تۇركيا, يران, اراب ەلدەرى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەدەلى مەن باستامالارىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ, ءوز ماسەلەلەرىنىڭ وڭ شەشىلۋى باعىتىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى استانانىڭ قولداۋىن دامەتە باستادى. اتالعان ۇيىمدا ەلىمىز زامانعا ساي, جاڭا شەشىمدەر ۇسىنۋعا تىرىستى. يىۇ بەدەلدى قۇرىلىمىنا توراعالىق ەتۋ ناتيجەسىندە ەلىمىز كوپ باعىتتى ساياساتى اياسىندا يسلام الەمىندەگى ستراتەگيالىق ۇستانىمىن نىعايتتى.
قازاقستان حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتىپ, تاجىريبەلى دە بىلىكتى ديپلوماتتارىن يىۇ, يسەسكو, ەىۇ سياقتى قۇرىلىمدارعا جاۋاپتى قىزمەتتەرگە جىبەردى. ويتكەنى, تۇرىقسىزدىق جايلاعان تاياۋ شىعىس ايماعىن, ونداعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن مۇمكىندىكتەردى ءجىتى زەرتتەپ, ءوڭىردى تانىپ ءبىلۋ اسا قاجەت. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وسىدان التى جىل بۇرىن يىۇ-نىڭ مينيسترلەر جيىنىندا يسلام الەمىندەگى جاڭارۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, وركەنيەتارالىق ديالوگ ماسەلەلەرىن كوتەرۋىنىڭ استارىندا تەرەڭ تۇسىنىك پەن كورەگەندىك جاتىر دەسەك اسىرە ايتقاندىق ەمەس. قازاقستان يسلام الەمىندە تۇراقتى, تولەرانتتى جانە دامۋشى مەملەكەتتىڭ ۇلگىسى رەتىندە قالىپتاستى. قازاقستان مودەلى سوعىس وتى شارپىعان, ءدىني راديكاليزم مەن تۇراقسىزدىقتان زارداپ شەككەن مۇسىلمان ەلدەرى ءۇشىن ۇلگى-ونەگە ۇسىنا الادى. ياعني, بەيبىت, تۇراقتى دامۋ سالاسىندا قازاقستان مۇسىلمان الەمىندەگى كوشباسشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن اشىق ايتا الامىز. ويتكەنى, ءدال قازىر يسلام الەمىنە دۇرىس جول كورسەتەتىن, ساياسي دامۋ ۇلگىسى بولاتىن مەملەكەت از. قايتا, قازاقستان كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ, دىنارالىق تۇسىنىستىك, ۇلتارالىق جانە ۇلتتىق ساياسات, زايىرلىلىقتى ۋاقىت تالابىنا سايكەس قابىلداۋ, بەيبىتشىل ميسسيا تۇرعىسىنان ۇلگى بولا الادى. بۇل اسىرا سىلتەگەندىك ەمەس. ءبىز تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى زەرتتەگەن سوڭ وسىنداي قورىتىندىعا كەلدىك.
يسلام الەمىن الداعى كەزەڭدە ۇلكەن زايىرلانۋ تولقىنى كۇتىپ تۇر. مىسىر تاريحى مەن ايماقتاعى قازىرگى جاعداي وسىنى اڭعارتادى. يسلام ەلدەرى تاريحىندا زايىرلىلىق جۇيەسىنىڭ وكتەمدىگىنە قارسى رەاكتسيا رەتىندە دىنشىلدىك, يسلاميزم تۋاتىنى بەلگىلى. دىنگە تىزەسىن باتىرعان سايىن دىنشىلدىك ءورشي تۇسەدى. مۇسىلمان قوعامدارى قازىردىڭ وزىندە قارقىندى زايىرلىلىق پەن دىنشىلدىكتىڭ اراسىندا ەكىگە ءبولىنىپ وتىر. ال مۇنداي ماسەلەلەر قازاقستانعا پايدا اكەلمەسى ايدان انىق. سوندىقتان مۇسىلمان قوعامدارىنىڭ ازاماتتىق ساناسىنا جۇمساق زايىرلىلىق ۇلگىسىن ءسىڭىرىپ, تەرەڭدەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. قازاقستان جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسات وسى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەرتەرەك ءتۇسىنىپ, الدىن الىپ وتىرعانىن باسا ايتۋىمىز قاجەت.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى 26 جىل ىشىندە قازاقستان مۇسىلمان الەمىندەگى تۇراقتى جانە بەدەلدى مەملەكەتكە اينالۋىندا ەلباسىنىڭ ابدەن ويلاستىرىلعان, سىندارلى ىشكى جانە تەڭگەرىمدى, كوپ باعىتتى سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزى اسا زور بولدى. ەلىمىزدىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باستامالارى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ قۇرمەتىنە لايىقتى بولىپ, يسلام الەمىنە ۇلگى بولارلىق, بەيبىت, تۇراقتى قازاقستان مودەلىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساپ وتىر.
جانات مومىنقۇلوۆ, ساراپشى