قاشاننان-اق ۇلتتىق ەكونوميكا ءۇشىن سىرتقى ساۋدا قۇرامىنداعى يمپورتتان گورى ەكسپورت كولەمىنىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە, ەكسپورتقا شيكىزات شىعارعاننان گورى دايىن ءونىم ءوندىرۋ ناتيجەلى بولارى ءسوزسىز. ويتكەنى, تەك تۇتىنۋشىعا ۇسىنىلعان دايىن ءونىم عانا ءوندىرۋشىنى پايداعا كەنەلتەدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءبىر مىسال: قوي تەرىسىنىڭ قۇنى ارزان, شامالى تيىن-تەبەن تۇرادى, ال ودان دايىن تون تىكسە, ونداعان, جۇزدەگەن مىڭ تەڭگەگە ساتىلۋى ابدەن مۇمكىن. ەندەشە, ەلباسى جولداۋىنداعى «ۇكىمەت الدىندا قازىردىڭ وزىندە 2025 جىلعا قاراي شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2 ەسە ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر», دەگەن مىندەتتەمەسى كوڭىلگە ابدەن قونىمدى تاپسىرما ەكەنى حاق. بۇل شارانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ارينە, ەكسپورتقا قاتىسى بار ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردى ء«بىر شاتىردىڭ استىنا بىرىكتىرىپ», ورتاق ستراتەگيا جاساۋ كوپتەن كۇتكەن مەملەكەتتىك شەشىم ەكەنى داۋسىز.
بۇكىل تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەكونوميكامىزعا شەتەلدەن كۇردەلى قارجى, تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىز الدىڭعى ورىندا ەكەنى راس. الايدا بىزدەن شەتەلگە كەتىپ جاتقان قارجىنىڭ كولەمىنە نازار سالعان ءجون. وسىعان وراي, سوڭعى جەكەشەلەندىرۋ جانە زاڭداستىرۋ اكتسياسىنان تۇسكەن قارجى 5,7 تريلليون تەڭگە بولسا, ونىڭ ىشىندەگى تازا اقشا قارجاتى 4,1 تريلليون تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. بۇل دا كوپتەن ويدا جۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلە ەدى. قارجىنىڭ قايتۋى كوڭىلگە قونارلىق ناتيجە دەسەك تە, كوپتەگەن وليگارحتارىمىز شەتەلدە سايرانداپ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدەن قاشقاقتاپ جۇرگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ەكى جىل بۇرىن قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا جۇكتەلگەن مىندەت ويىمىزدان شىعىپ وتىر. ارينە, شەتەلدەن كۇردەلى قارجى, تىكەلەي ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردى تارتۋدا ارنايى قارجى ينستيتۋتىنىڭ ارەكەت ەتۋى قاجەت ەكەنى داۋسىز. ماسەلەن, قىتايمىن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ەكىجاقتى ماقۇلدانىپ, ەندى ىسكە كىرىسەتىن كەز كەلدى. پرەزيدەنت بۇل جەردە ەلەكتروموبيل زاۋىتىنا اسا كوڭىل اۋدارىپ وتىر. ارينە, شەتەلگە ەلەكتروموبيل شىعارۋدى ىقىلاسپەن قۋاتتاۋعا بولادى, الايدا ونى تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. وسى سالاداعى جاھاندىق باسەكەلەستىك ءبىر جاعىنان, قيىندىق تۋدىرار بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ەلەكتروموبيلدەردىڭ اككمۋلياتورلارىنا قۋات بەرەتىن بەكەتتەردىڭ جۇيەسىن يمپورتقا ەلەكتروموبيل العان ەلدەردە كەڭىنەن تارماقتاپ تاراتۋ وراسان زور قاراجاتتى تالاپ ەتەرى ءسوزسىز.
ايتپاقشى, جولداۋدا اتالعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا قورعالاتىن ۇلتتىق مۇددەنى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كەلەسى ءۇش قاعيداتقا سۇيەنە وتىرىپ جاساعان دۇرىس بولار ەدى. ەكونوميكالىق تەوريا تۇرعىسىنان وسى ماسەلەنى قاراستىرساق, ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان ەكونوميستەردىڭ ىلىمدەرىنە توقتالۋىمىز قاجەت. ءبىرىنشىسى – XVIII عاسىردا «حالىقتار بايلىعى» كىتابىمەن ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن اعىلشىن كلاسسيكالىق ساياسي ەكونومياسىنىڭ ەڭ بەلدى وكىلى ادام سميت. ول قوعامدىق ەڭبەك ءبولىنىسى قاعيداسىن زەرتتەي كەلە, ابسوليۋتتىك ارتىقشىلىق دەگەن ۇعىم ەنگىزگەن. حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندە ابسوليۋتتىك ارتىقشىلىققا يە بولعان ەل باسقا ەلدەر وندىرە المايتىن ەرەكشە مۇمكىندىكتەردى يەمدەنەدى. مىسالى, ءۇندىستان – شاي, برازيليا – كوفە, گاۆاي بانان ءوسىرىپ, ءوندىرىپ ساتۋ ارقىلى ابسوليۋتتىك ارتىقشىلىقتى قولدانعان ەل رەتىندە, وزىنە ءتان ەرەكشە ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ وتىر.
ەكىنشى – ويشىل ەكونوميست, اعىلشىن كلاسسيگى داۆيد ريكاردو سالىستىرمالى ارتىقشىلىق تەورياسىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل تەوريا ءبىر ءونىمدى بىرنەشە ەل ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا دا, ىشىندەگى ءبىر ەلدىڭ ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى اناعۇرلىم ارتىق بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان دا باسقا ەلدەر وسى ءونىمدى ءوندىرۋدى قىسقارتىپ, وزگە تيىمدىرەك ءونىمدى ءوندىرىپ, ءوزارا ساۋداعا تۇسسە, جالپى ءونىم قوسىندىسى اناعۇرلىم كوپ بولاتىنىن دالەلدەپ, جاھاندانۋدىڭ نەگىزىن سالدى. ءۇشىنشىسى – XX عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ءوز قاعيداتىن جاريا ەتكەن ەكونوميست مايكل پورتەر ادامزاتقا باسەكەلەستىك ارتىقشىلىق يدەياسىن كولدەنەڭ تارتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى تابيعي گەوگرافيالىق فاكتورلارعا سۇيەنەتىن ابسوليۋتتىك جانە سالىستىرمالى ارتىقشىلىقتاردان گورى, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن باسەكەلەستىك ارتىقشىلىق ايرىقشا رولگە يە بولدى.ء بىزدىڭ ويىمىزشا, سىرتقى ساۋداعا حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندەگى ءوزىمىزدىڭ ابسوليۋتتىك, سالىستىرمالى جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىمىزدى بەتكە ۇستاپ ارالاسقانىمىز جانە ءوز ورنىمىزدى تاپقانىمىز ابزال.
جانكەلدى شىمشىقوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى