بىرنەشە جىلدان بەرى «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىنىڭ اياسىندا قىسقامەتراجدى جانە تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋى قاتار وتكىزىلىپ كەلەدى. 13 فيلم ەنگەن بيىلعى حالىقارالىق تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىنا سۋلەيمان سيسسە (مالي), كيريلل رازلوگوۆ (رەسەي), تالعات تەمەنوۆ (قازاقستان), ەلچين مۋساوگلى (ازەربايجان), رۋسۋدان گلۋردجيدزە (گرۋزيا), ال 30 فيلم ەنگەن حالىقارالىق قىسقامەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىنا ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆ (قازاقستان), يمان كامەل (مىسىر), كيرو رۋسسو (بوليۆيا), سەرگەي دۆورتسەۆوي (رەسەي), لۋنا ۆان (قىتاي) سەكىلدى بەلگىلى كينەماتوگرافيستەر قازىلىق ەتتى. بۇلاردان وزگە فيپرەسسي جانە نەتپاك-تىڭ قۇرامىنا ەنگەن قازىلار القاسى دا جۇمىس ىستەدى.
سونىمەن, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن فيلمدەر تۋرالى نەندەي وي تۇيدىك؟ ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ كينەماتوگرافيستەرىن قانداي ماسەلەلەر مازالايدى؟ بۇگىنگى تىرشىلىك, الەم, ونداعى ادامنىڭ ورنى تۋرالى ول فيلمدەر نە دەيدى؟ وسىناۋ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا ەۋروپا مەن ازيا كينوسىندا ۇقساستىقتار مەن ايىرماشىلىقتار بار ما؟ شىن مانىندە, كونكۋرستىق باعدارلامالاردا كورسەتىلگەن فيلمدەرمەن تانىسقاندا, ءبىزدى مازالاعان دا وسى سۇراقتار بولدى.
ەڭ الدىمەن, سەنىممەن ايتا الاتىنىمىز – تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىندا ۇزدىك دەگەن شىعارمالاردىڭ وتە كوپ بولۋى. ون ءۇش ەلدەن كەلگەن بۇل فيلمدەردىڭ ارقايسىسىندا, مەيلى ول قانداي كينەماتوگرافيالىق ستيلدە ءتۇسىرىلسىن, ءوز ەلىندەگى ماڭىزدى دەگەن الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, مورالدىق, پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ كورىنىسىنەن حابار بەرەتىنى بايقالدى. مىسالى, ء«بىر كۇن» (2017, رەج. لي يۋن-گي, وڭتۇستىك كورەيا) ءفيلمى ءبىر قاراعاندا, كورەي كينوسى مەن تەلەسەريالدارىندا وتە ءجيى كورىنىس تاباتىن و دۇنيەلىك بولعان ادامنىڭ ەلەسى تۋرالى سەكىلدى كورىنگەنىمەن, بۇكىل اتموسفەراسى جاقىنىڭدى جوعالتۋدىڭ قاسىرەتىنە, قيماستىق سەزىمگە تۇنىپ تۇرعانىن بايقايسىز. فيلم ءولىم مەن قوشتاسۋ تۋرالى باياندايدى. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, فيلم ءۇش جىل بۇرىن وڭتۇستىك كورەيادا اپاتقا ۇشىراعان «سەۋل» كەمەسىندە قازا تاپقان ادامداردىڭ رۋحىنا ارنالعان. «قازا تاپقانداردىڭ اراسىندا كىشكەنتاي بالالار دا وتە كوپ بولدى. كورەي قوعامى ءالى كۇنگە دەيىن سول اپاتتىڭ قاسىرەتىن ۇمىتا الماي كەلەدى. فيلمىمدە وسىنى كورسەتكىم كەلدى», دەيدى رەجيسسەر.
«جول بەكەتى» (2017, رەج. فام حونگ ان, ۆەتنام) اتتى تاعى ءبىر فيلم ۆەتنام ەلىندەگى, اسىرەسە ونىڭ الىس وڭىرلەرىندەگى وتباسىلاردا ءجيى ورىن الاتىن ەر ادامداردىڭ تاراپىنان ايەل مەن بالالارعا جاسالاتىن قيانات, قاتىگەزدىك, زورلىق-زومبىلىق سياقتى ماسەلەلەردى باياندايدى. رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, ۆەتنامدىق وتباسىلاردا ايەلدەن گورى ەر ادام ەرەكشە ىقىلاسقا يە. ياعني, وتباسى ءومىرى ەر ادامنىڭ ورناتقان قاعيدالارىنا تولىق باعىندىرىلعان. فيلمدە وسىنداي وتباسىلاردىڭ بىرىندەگى تراگەديانى كورسەتەدى: مۇگەدەك قىزىنىڭ ولىمىنە ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى سەبەپشى بولادى.
رەجيسسەردىڭ ءوزى كورەرمەنمەن بولعان كەزدەسۋدە «جول بەكەتى» ءفيلمىنىڭ تولىعىمەن ۆەتنام ەلىنىڭ قارجىسىنا تۇسىرىلگەنىن جانە ءتۇسىرىلىم توبىنا ەنگەن بارلىق مامانداردىڭ ۆەتنامدىقتار ەكەنىن مالىمدەدى. مەملەكەتتىك كينوستۋديالاردا جىل سايىن 10-نان استام كوركەمسۋرەتتى, 20 دەرەكتى جانە ونشاقتى انيماتسيالىق فيلم تۇسىرىلەتىنىن, وعان قوسا جەكە كومپانيالاردان شىعىپ جۇرگەن فيلمدەردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى ۆەتنامدا كينو وندىرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانى بايقالادى. كينووندىرىستىڭ دامۋى كوركەمدىك ساپاسى جوعارى فيلمدەردىڭ ءجيى تۇسىرىلۋىنە جانە ولاردىڭ حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەردە ايتۋلى جۇلدەلەرگە يە بولۋىنا ىقپالىن تيگىزىپ ءجۇر. مىسالى, «قورىقپا, بي» ءفيلمى 2010 جىلى كانن فەستيۆالىنىڭ «سىن اپتالىعى» باعدارلاماسىنا شاقىرىلىپ, ەكى جۇلدەگە يە بولدى. نەمەسە بەلگىلى رەجيسسەر دانگ نيات ءميننىڭ «وتتى جىلدار» ءفيلمىنىڭ ۆەتنامدا, باسقا ەلدەردە وتكەن فەستيۆالدەردە ەرەكشە نازارعا ىلىنگەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ەندى مىنە, «جول بەكەتى» ءفيلمى دە بۇگىنگى ۆەتنام كينوسىنىڭ جاقسى دەڭگەيدە ەكەنىن دالەلدەپ, «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىندە قازىلار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسىن يەلەندى.
جالپى, بايقاۋعا قاتىسقان بارلىق تولىقمەتراجدى (قىسقامەتراجدى فيلمدەردىڭ دە باسىم كوپشىلىگى) فيلمدەردىڭ نەگىزگى لەيتموتيۆى – شاڭىراق, وتباسى جانە ونداعى قۇندىلىقتار. ءبىر فيلمدەردە وتباسىلىق قۇندىلىقتار ارقىلى حالىق مەنتاليتەتىنىڭ قانشالىقتى وزگەرىسكە ۇشىراعانىن كورسەتسە, ەندى ءبىر فيلمدەردە جەكە ادامنىڭ ىشكى, سىرتقى الەمدەگى ورنى تۋرالى باياندايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, اسىرەسە, «انار باعى» (2017, رەج. يلگار نادجاف, ازەربايجان), «مەنىڭ باقىتتى وتباسىم» (2017, رەج. نانا ەكۆتيميشۆيلي, سايمون گروسس, گرۋزيا) فيلمدەرىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
تبيليسيدە ءۇش بولمەلى پاتەردە 25 جىلدان بەرى اتا-اناسىمەن, كۇيەۋى جانە ەر جەتكەن بالالارىمەن, كۇيەۋ بالاسىمەن بىرگە تۇرىپ كەلە جاتقان ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى مانانانىڭ ىشكى سەزىمدەرىنە قۇرىلعان «مەنىڭ باقىتتى وتباسىم» فيلمىندە عاسىرلار بويى مىزعىماي كەلگەن گرۋزين وتباسىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ, ۇلتتىق بولمىستىڭ وزگەرگەنى وتە نازىك يىرىمدەرمەن كورسەتىلەدى. كينەماتوگرافيالىق فورما, ستيل تۇرعىسىنان تاماشا بەرىلگەن بۇل وتباسىنداعى حيكايا ونداعى تۇرىپ جاتقان ءۇش بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىڭ اجىراعانىن باياندايدى. وتباسىنداعى الدىڭعى بۋىننىڭ (سەكسەنگە تاياپ قالعان قاريالار) ورنى وتكەننىڭ جاڭعىرىعى سەكىلدى عانا اسەر قالدىرادى. قاريالاردىڭ ءۇنى ءالسىز. بالالارى مەن نەمەرەلەرى ولارمەن ساناسپايدى, ءسوزىن وتكىزە المايدى. ال ورتا بۋىن وكىلدەرى (مانانا مەن كۇيەۋى) توماعا تۇيىق, كۇن سايىن قايتالاناتىن بىرقالىپتى ومىرگە ۇيرەنىپ قالعانى سونشالىق, ونى ەش وزگەرتكىسى كەلمەيدى (كۇيەۋى). بىراق, وتباسىنداعى بىرقالىپتى ءومىر مانانانىڭ كەنەت باسقا پاتەرگە كوشۋىمەن بۇزىلادى. جاس بۋىننىڭ (قىزى مەن ۇلى, كۇيەۋ بالاسى) الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىمەن ارا-قاتىناسىندا دا اناۋ ايتقانداي رۋحاني جاقىندىق سەزىلمەيدى. ءۇش بۋىننىڭ ءوزارا قاتىناسى ءارتۇرلى داۋىستا ايتىلىپ جاتقان حوردى ەسكە تۇسىرەدى. بىراق, داۋىستار بۇزىلعان, تەمبر, بوياۋى تۇرعىسىنان بىرىمەن ءبىرى ۇيلەسپەيدى. ءتىپتى گرۋزيندەر ءۇشىن تەك وتباسىلىق قانا ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ دا كەرەمەت ۇلگىسى بولىپ سانالاتىن داستارقان باسىنداعى ءداستۇر دە بۇزىلعان.
وسى ءفيلمنىڭ تاقىرىبىمەن ۇندەس تاعى ءبىر «انار باعى» اتتى فيلمدە وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ كۇيرەۋى ءتىپتى جاقىندارىنا عانا ەمەس, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن اماناتقا قيانات جاسالاتىن (12 جىل حابار-وشارسىز كەتكەن ۇلى اكەسىنىڭ ءومىر بويى باعىپ-باپتاعان انار باعىن ساتىپ, اقشاسىن الىپ, رەسەيدەگى جاڭا وتباسىنا اتتانادى) تراگەديامەن ۇلاسادى. ءفيلمنىڭ ءون بويىنان ا.چەحوۆتىڭ «شيە باعى» پەساسىنىڭ تاقىرىبىمەن, اتموسفەراسىمەن ۇندەستىگى بايقالادى.
جوعارىدا اتالىپ وتكەن ەكى ءفيلمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اكتەرلىك قۇرامىنىڭ مىقتىلىعى. باستى كەيىپكەرلەردى سومداعان اكتەرلەردىڭ «ۇزدىك ەر ادام ءرولى» («انار باعى», گۋربان يسمايلوۆ. فيلم بۇدان وزگە قازىلار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى), «ۇزدىك ايەل ءرولى» («مەنىڭ باقىتتى وتباسىم», يا شۋلياشۆيلي) جۇلدەلەرىن يەلەنۋى ەكى ەلدىڭ كينوسىندا دا تاماشا اكتەرلىك مەكتەپتىڭ ءداستۇرى ۇزىلمەگەنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.
جالپى, ادام بالاسى ءۇشىن ءۇي سىرتقى الەم تۋدىراتىن ۇرەي مەن قورقىنىشتان ساقتايتىن, باسىنا قاۋىپ تونسە قورعانا الاتىن مەكەنى بولۋى كەرەك قوي. بىراق «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىنىڭ باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن فيلمدەر بۇل قاعيدا تۋرالى باسقاشا پىكىر تۋعىزادى. ياعني, تىنىشتىق بۇزىلعان زاماناۋي الەمدە ءتىپتى ءۇي دە كەيىپكەرلەرىنە قورعان بولا المايدى. كەيىپكەرلەر تەك سىرتقى الەمدە عانا ەمەس, ۇيدە دە قورعانسىز. ءومىردىڭ قيىندىقتارىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ولار ۇنەمى جالعىز. ارقايسىسى ءوز بەتىنشە قورعان ىزدەيدى, ءبىرى جەڭىلىپ جاتسا, ەندى ءبىرى رۋحاني قورعانىستى دىننەن, ماحابباتتان ت.ب. ىزدەيدى. بۇل اسىرەسە, «اقىماق قۇس» (2017, قىتاي, رەج. حۋان تسزي, ريۋدزي وتسۋكا), «تىنىشتىق داۋىسى» (2017, ءۇندىستان, رەج. بيدجۋكۋمار داموداران), «قاراقشى قىز» (2016, يزرايل, رەج. حاگار بەن-اشەر), «اريتميا» (2017, رەسەي, رەج. بوريس حلەبنيكوۆ) فيلمدەرىنەن كورىنىس تاپتى.
يتاليالىق نەورەاليزم كينوسىنىڭ ءستيلىن ەسكە تۇسىرەتىن «اقىماق قۇس» ءفيلمىنىڭ كەيىپكەرلەرىن نەگىزىنەن قالانىڭ تار, لاس كوشەلەرىنەن كورەمىز. ءتىپتى ولار مەكەندەيتىن تار ءۇيدىڭ ىشىندە دە كوشەدەگىدەي ۇرەي, قورقىنىش قاتار جۇرەدى. اتاسى مەن اجەسىنىڭ قولىندا وسكەن لينن اتتى ءجاسوسپىرىم قىز ءۇشىن سىرتقى الەم دە, ءۇي ىشىندەگى كەڭىستىك تە قورعان بولا المايدى. قىزدىڭ ىشكى الەمىندەگى مازاسىزدىق ۇيدەگى ۇلكەندەردىڭ شاراسىزدىعىمەن ۇنەمى استارلاسىپ جاتادى. نەمەسە «تىنىشتىق داۋىسى» اتتى ءۇندى فيلمىندە تابيعاتى جايقالعان نۋ ورماننىڭ ىشىندە ورنالاسقان, قۇستىڭ ۇياسى سەكىلدى شاعىن ءۇي دە ماسكۇنەم اكەسىمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان جاس بالا ءۇشىن باقىتتىڭ مەكەنىنە اينالا المايدى. مۇندا دا اكەنىڭ بالاعا دەگەن جىلۋى جوق. ال بالا ءۇشىن جۇپىنى ۇيدە جىلى سەزىمگە بولەيتىن جالعىز ءسات بار: ۇستەل ۇستىندەگى قوراپشاداعى ويىنشىقتار, داپتەر. وسى قوراپشانى ءجيى-ءجيى اشىپ, ىشىندەگى زاتتاردى قولىنا ۇستاۋى – ساعىم بولىپ الىستان ەلەستەيتىن بالالىق شاعىنىڭ جالعىز كۋاسى ىسپەتتى. ول ءۇشىن ءۇي – وسى شاعىن كوراپشا. بىراق بۇل فيلمدە الدىڭعىعا قاراعاندا, ءۇيدىڭ, وتباسىنىڭ جىلۋىن كورمەگەن بالا ءۇشىن قورعان بولا الاتىن جالعىز مەكەن – بۋددا موناستىرىن ۇسىنادى. جالپى, سوڭعى جىلدارى «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىنىڭ باعدارلاماسىنان قوعام, ونداعى جەكە ادامنىڭ ورنى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ىشكى پسيحولوگيالىق كۇيى كادۋىلگى ءداستۇرلى ءۇندى فيلمدەرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن شىعارمالاردى ءجيى كورىپ ءجۇرمىز. «تىنىشتىق داۋىسى» سونداي فيلمدەردىڭ قاتارىنان ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك.
اتموسفەراسى ۇيلەسىمسىزدىك پەن سۋىق سەزىمگە تۇنىپ تۇرعان ءۇيدىڭ (پاتەردىڭ, بولمەنىڭ) بەينەسىن «قاراقشى قىز», «اريتميا» (فيپرەسسي جۇلدەسىنىڭ يەگەرى), قىسقامەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىنداعى «ۇيلەسىمسىزدىك» (2017, رەج. ۆيكتور كيسلوۆ, رەسەي), «ساز-ماحاببات» (2017, رەج. ايگۇل اقسامبيەۆا, قازاقستان) ت.ب. فيلمدەرىنەن دە كورۋگە بولادى. الايدا الدىڭعىلارىنا قاراعاندا وتاندىق قىسقامەتراجدى فيلم سوڭىندا بايلىق پەن باقىتتىڭ لەبى ەسىپ تۇرعان تاعى ءبىر ءۇيدىڭ بەينەسىن ۇسىنادى. تەك مۇنداي كەڭىستىك كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى كەشىرگەن سوڭ عانا پايدا بولادى. ياعني, باقىتتى ءۇيدىڭ كەپىلى – كەشىرىم دەگەن وي ايتىلادى.
ءۇي, شاڭىراق, وتباسى قۇندىلىقتارىن كورسەتۋدە «ەۋرازيا-2017» كينوفەستيۆالىنىڭ گران-پري جۇلدەسىن جەڭىپ العان «ورالمان» (2017, رەج. ءسابيت قۇرمانبەكوۆ, قازاقستان) جانە ەكى بىردەي جۇلدەنى («ۇزدىك رەجيسسۋراسى ءۇشىن», نەتپاك) يەلەنگەن «كەنتاۆر» (2017, رەج. اقتان ارىم قۇبات, قىرعىزستان) فيلمدەرىنىڭ وزگەلەردەن وقشاۋ تۇرعانىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. رۋح, ەركىندىك, باۋىرمالدىق سياقتى تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن «كەنتاۆردا» باس كەيىپكەردىڭ وتباسى (مىلقاۋ ايەلى مەن بالاسى) ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءۇيدىڭ ءىشى جۇپىنى بولسا دا, جىلىلىق, ۇيلەسىمدىلىك سەزىلەدى. ايتسە دە ءفيلمنىڭ سوڭىندا كەيىپكەر ءۇشىن جۇماقپەن پارا-پار بۇل مەكەن قاڭىراپ, بوس قالادى (ايەلى بالاسىن الىپ, ۇيدەن كەتەدى). بىراق اۋىلداعى قىل كوپىردىڭ ۇستىمەن ۇيىنە ورالعان اناسىنىڭ جانىندا كەلە جاتقان بالاعا ءتىل ءبىتىپ, «اتا» دەگەن ءسوزدى ايتادى. ياعني, مۇنىڭ الدىندا عانا قاڭىراپ قالعان شاڭىراعىنىڭ وتىن سوندىرمەيتىن, اكەسىنىڭ ءىسىن جالعاستىراتىن ۇرپاعى ورالدى. «كەنتاۆرداعى» ءۇي, وتباسى – ۇرپاق جالعاستىعى دەگەن ماعىنادا كورىنىس تابادى.
بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرىن قوزعاعان «ورالمان» فيلمىندەگى الىستاعى اۋعان جەرىنەن تالاي قيىندىقتى باستان وتكەرىپ, اتامەكەنىنە ساعىنىشپەن ورالعان كەيىپكەرلەردىڭ ازىرگە جەكە ءۇيى بولماسا دا, بۇكىل قازاق دالاسىن, قازاق ەلىن وزدەرىنىڭ باسپاناسىنداي قابىلدايدى. ولار ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, اتامەكەن قىمبات. جوعارىدا اتالىپ وتكەن فيلمدەردەگىدەي وتباسىنىڭ كۇيرەۋى, پسيحولوگيالىق داعدارىس, كۇيزەلىس سەكىلدى سارىن بۇل فيلمدە كەزدەسپەيدى. كەرىسىنشە, وتباسىنىڭ ىشكى بەرىكتىگى, تۇتاستىعى سەزىلەدى. «ورالمان» فيلمىندە ءۇي, شاڭىراق – بۇل اتا-باباڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر, اتامەكەنىڭ دەگەن ماعىنادا ۇسىنىلادى.
بايقاعانىمىزداي, ەكى فيلمدە دە شاڭىراق, وتباسى ماسەلەلەرى ۇلت تۇتاستىعى, بىرلىگى سياقتى اسا وزەكتى تاقىرىپتارمەن استارلاسىپ, ۇشتاسىپ جاتىر. ياعني حالىقارالىق تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىنىڭ باعدارلاماسىنداعى بۇگىنگى ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاق, قىرعىز كينوسى وسىنىسىمەن ەرەكشەلەندى.
جالپى, بيىلعى «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالى جۇلدە جاعىنان قازاق كينوسى ءۇشىن جەمىستى بولدى. ەگەر «ورالمان» تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىندا گران-پري جۇلدەسىن يەلەنسە, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى مەيىرجان ساندىباەۆتىڭ «يت» انيماتسيالىق ءفيلمى قىسقامەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. ال جاس رەجيسسەرلەر ءشاريپا ورازباەۆانىڭ «سىلەۋسىن» جانە ايان نايزابەكوۆتىڭ «ەسسىزدىك» اتتى جوبالارى فەستيۆال اياسىندا وتكەن «ەۋرازيا سپاتلايت» پيتچينگىنىڭ جەڭىمپازدارى اتاندى.
ءنازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديدات