بۇگىندە كۇللى ادامزات قاۋىمى جەدەل, ياعني تەز قارتايۋ دەگەن ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا كارى ادامدار جالپى حالىقتىڭ 19,7 پايىزىن قۇراسا, بۇل كورسەتكىش گەرمانيادا – 23,2%, ۇلىبريتانيادا – 28 %, جاپونيادا – 32,3 %. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە حالىقتىڭ قارتايۋ قارقىنى جىلدان جىلعا ارتا تۇسۋدە. عالىمدار 2050 جىلعا قاراي رەسپۋبليكامىزداعى ءاربىر ءتورتىنشى تۇرعىننىڭ 60 جاستان اساتىنىن بولجاپ وتىر.
ال بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە ەڭبەك رەسۋرستارى تۋرالى ماسەلەنى وتكىر تۇردە كۇن تارتىبىنە قويماق. ەۋروپالىقتار مۇنى ەڭبەك ميگرانتتارىن ءوز ەلدەرىنە كوپتەپ شاقىرۋ ارقىلى شەشۋگە تىرىسۋدا. بۇل ءتاسىلدىڭ دە مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق, ميگراتسيالىق ساياساتىنا قانداي سالقىنىن تيگىزىپ جاتقانىن كورىپ-ءبىلىپ جاتقان جوقپىز با؟!
بىزدە بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ جالپىۇلتتىق كونتسەپتسياسىنا سايكەس شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى كونتسەپتسيادا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «كەز كەلگەن جاستاعى ادام قوعامىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋعا مۇمكىندىك الادى. ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋى ولاردىڭ تەڭدەسسىز ومىرلىك جانە كاسىپتىك تاجىريبەلەرىن پايدالانۋعا, تىرشىلىكتەرىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەرى انىق».
قازىر ەلىمىزدىڭ عالىمدارى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتا وتىرىپ, قارتايۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى مەن وسى ورتالىقتىڭ الماتىداعى ەمدەۋ بازاسى – ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ عىلىمي تاقىرىبى دا وسى بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسى ەكەنىن ەستىگەنىمىزدە وسى ەمدەۋ مەكەمەسىنە دەگەن قۇرمەتىمىز ەسەلەنە تۇسكەنى اقيقات. ورتالىق ۇزاق جىلدار بويى ەگدە ادامداردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا تۇراقتى تۇردە باقىلاۋ جاساپ كەلەدى ەكەن. مۇندا 60 جاستان اسقان ەگدە ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, 75 جاستان جوعارى قارتتار مەن 90 جاستان اسقان ۇزاق ءومىر سۇرۋشىلەردىڭ مەديتسينالىق كومەك الاتىنىن دا ەمحانا قىزمەتكەرلەرىنەن ەستىپ-بىلدىك.
ەمدەلۋشىلەردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن كوپتەگەن جىلدار بويى ۇزدىكسىز زەردەلەۋ, تەكسەرۋ جۇمىستارى بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق فاكتورلارىن عىلىمي زەرتتەۋگە نەگىز بولعان.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە ادام ءومىرىنىڭ ۇزاقتىعى مەن ساپاسى تۇقىم قۋالاۋعا (19,2 %), مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيىنە (12,5 %), ەكولوگياعا (8,1%), گەوگرافيالىق جانە باسقا جاعدايلارعا (6,5%), ال نەگىزىنەن, ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىستى ەكەندىگى انىقتالعان.
بۇل دەرەكتەردىڭ الىپ-قوسارى جوق اقيقاتقا جاقىن ەكەنىنە ەش شەك كەلتىرمەيمىز.
ءوزىمىز كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەنىمىزدەي, ءار ادامنىڭ ءارتۇرلى قارتاياتىنى بەلگىلى. الپىسقا جەتپەي الجىعاندار مەن جەتپىسكە جەتپەي جەر تايانعانداردى, كەرىسىنشە سەكسەن مەن توقساندى سەسكەنبەي باعىندىرىپ, دەنە ەڭبەگى مەن وي ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن جەپ جۇرگەندەردى كورىپ ءجۇرمىز. قالىپتى سالماقتى ۇستانىپ, ۇنەمى فيزيكالىق جاتتىعۋلار جاساپ, شىلىم مەن الكوگول سياقتى زياندى ادەتتەردەن باس تارتقان ادامداردىڭ ۇزاق جاسايتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق.
قر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اۆتورلار ۇجىمىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەمدەۋ-لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سيقىرلى ءدارىسى», ياعني ەشقانداي ەليكسيردىڭ بولمايتىنى دالەلدەندى.
ياعني قاراپايىم تىلمەن ايتساق, «سيقىرلى ءدارى» دەگەنىمىز سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتى ەكەن. اۆتورلار ۇجىمى كەلتىرگەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك فاكتورلارى مىنالار: ينتەللەكتۋالدى ەڭبەك, تارتىپتىلىك, دەنە سالماعىن قالىپتى مولشەردە ۇستاۋ, ۇزدىكسىز قيمىل-قوزعالىس, ساپالى تاماق.
بۇگىندە كوزىمىز جەتىپ جۇرگەن ءبىر شىندىق بار. مەديتسينامىز اسا دامي قويماعان اناۋ ءبىر جىلدارى باسىمىز اۋىرىپ, بالتىرىمىز سىزداسا, شەتەل اسىپ ەمدەلىپ كەلۋگە اسىعىپ تۇراتىنبىز. قازىر جاعداي مۇلدە وزگەردى. زامانعا ساي كۇردەلى تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرىلعان ساۋلەتتى مەديتسينالىق مەكەمەلەر دە, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى مول بىلىكتى دارىگەرلەر دە وزىمىزدەن كوپتەپ تابىلادى. ەندى كەرىسىنشە شەتەل ازاماتتارى قازاقستانعا كەلىپ ەمدەلە باستادى. بۇل, ارينە, قۋانارلىق ءارى سۇيسىنەرلىك وڭ وزگەرىس.
ەندى مەديتسينا سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىن كۇندەلىكتى تىرلىگىمىزگە ەنگىزۋ بارىسىندا الەمدى وزىنە قاراتاتىن جاڭالىقتار قازاقستاندا اشىلىپ جاتسا, ەش تاڭ قالۋدىڭ دا رەتى جوق شىعار.
ادامنىڭ فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق احۋالىن بارىنشا جاقسارتاتىن بەلسەندى ۇزاق ءومىر – قوعامعا دا, سول قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە دە بارىنشا پايدالى دەپ وي تۇيەدى جوعارىدا اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولعان اۆتورلار ۇجىمى. ياعني, تولىققاندى ەڭبەك ەتە الاتىن دەنى ساۋ قارتتارى قانشاما كوپ بولسا, ەل ەكونوميكاسىنا قوسار ۇلەس تە سونشاما مول بولماق. ويتكەنى قارتتارىمىزدىڭ مىقتى دەنساۋلىعى وسى ساناتتاعى ازاماتتارعا جۇمسالاتىن مەديتسينالىق شىعىنداردى دا ەداۋىر مولشەردە ازايتاتىنى بەلگىلى.
سالاماتتى ءومىر سالتى ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ, ەگدەلىكتىڭ دەر شاعىنا جەتكەن قاريالار ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. ەگەر ادام ءوزىنىڭ مىقتى فيزيكالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق بەلسەندىلىگىن ساقتاي ءبىلىپ, اۋرۋ-سىرقاتتارىنان دەر كەزىندە ەمدەلىپ, قورشاعان ورتاعا, اينالاسىنا سەنىممەن قاراپ, بولاشاعىنا ۇلكەن ۇمىتپەن كوز تىگە السا, وندا ونىڭ بەلسەندى ۇزاق ءومىر سۇرۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار دەپ ەسەپتەيمىز.
ەگدە ادامداردىڭ مەديتسينالىق مىنەزدەمەسى رەتىندە, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان عىلىمي جۇمىس اۆتورلارى, قارتايۋ كەزەڭىنىڭ جىلدامدىعىن, بيولوگيالىق جاس پەن ەگدەلىككە بەيىمدەلۋ ەرەكشەلىكتەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەگەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا تۇراقتى ەمدەلۋشى پاتسيەنتتەردە قارتايۋ جىلدامدىعىنىڭ ازايعانى انىقتالعان. بۇل پروتسەسس, اسىرەسە 75-89 جاس ارالىعىنداعى قارتتاردا ناقتى بايقالعان. وسى ورايدا ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىندا سونشالىقتى وزگەرىستىڭ جوقتىعى دا زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كورسەتىلگەن.
«ادامنىڭ دەنەسىندەگى قان تامىرلارى قانشالىقتى ەسكىرسە ول سونشالىقتى قارتايادى» دەگەن بەلگىلى مەديتسينالىق ءتۇيىن بار. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا ادام جۇرەگى ورتا ەسەپپەن 120 جىل سوعۋعا قابىلەتتى ەكەن. بىراق ىشكى-سىرتقى جاعىمسىز جاعدايلار اسەرىنەن جۇرەك-قان تامىرلارى سىرقاتتارى, اتاپ ايتقاندا ينفاركت, ينسۋلتتەر كوبەيۋ ۇستىندە.
مىنە, وسىنداي سىرقاتتاردىڭ ەگدە ادامدارعا سەرىك بولماۋى ءۇشىن ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋ جاساپ, عىلىمي ەڭبەك ۇسىنىپ وتىرعان قر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىنە قانداي العىس ايتساق تا ارتىق ەمەس. بۇل ۇجىم بۇگىنگى كۇن عانا ەمەس, بولاشاق ءۇشىن دە وراسان جۇمىستار اتقارۋدا. ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى دە جوق ەمەس.
اڭگىمەمىزدىڭ تۇيىنىنە كەلسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدار ۇجىمىنىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىقتى ۇلكەن ەڭبەك دەپ بىلەمىز!
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, جازۋشى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى