ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «نۇرلى جەردىڭ» باستالعانىنا ءبىر جىل دا بولعان جوق. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا عانا حالىق ءۇشىن باسپانانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ماقسات تۇتقان باعدارلاما ۇكىمەتتە بەكىتىلگەن-ءدى. ەل ءۇمىت ارتىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا توقتالايىق.
«نۇرلى جەردى» جۇزەگە اسىرۋعا «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق-تىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى قاتىسۋدا. باعدارلاما بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. بىرىنشىدەن, يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. ول ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە جىل سايىنعى سىياقى مولشەرلەمەسى 7%-دان اسپايتىن سۋبسيديا دا ءبولىنىپ جاتىر. بۇل ماقساتقا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 10 ملرد تەڭگە بولىنگەن. مول قاراجاتتى يگەرۋمەن «قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق كومپانياسى» اق – يپوتەكالىق ۇيىمى اينالىسادى. قارجىنى اتف بانك, سبەربانك, بانك تسەنتركرەديت سىندى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر حالىققا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۇرىندە ۇسىنۋدا. «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى», «تسەسنابانك», «Tengri Bank» اق سىندى قارجى ۇيىمدارى دا جۇمىلدىرىلۋدا.
ەكىنشىدەن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن كومپانيالاردى قىزىقتىرۋ تەتىكتەرى جولعا قويىلدى. ول ءۇشىن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بانكتەردەن العان زايمدارى بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. ال كومپانيا سالعان ۇيلەردىڭ ءبىر بولىگى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق سالىمشىلارىنا بەرىلۋى كەرەك.
مەملەكەت ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جاڭا تۇرعىن ءۇي سالۋعا بەرەتىن نەسيەلەرى بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋدا. ول ءۇشىن 2017 جىلعى بيۋدجەتتەن 11 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل ءتاسىل قوسىمشا 600 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, باعدارلاما اياسىندا حالىقتى جالدىق باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, ۇلەستىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قولداۋ سىندى باعىتتارعا دا باسىمدىق بەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ تولىققاندى درايۆەرى رەتىندە قۇرىلىس سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ مىندەتى جۇكتەلگەنى بەلگىلى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى وسى سەكتوردىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
2017-2031 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 15 جىلدا 1,5 ميلليونعا جۋىق قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. باعدارلامانى ازىرلەگەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ەكەنى بەلگىلى. وسى مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى مارحابات جايىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى باعدارلاما كومەگىمەن تۇرعىن ءۇي الۋعا شامامەن 8 000 يپوتەكالىق قارىز بەرۋ جوسپارلانعان. ياعني, بانكتەر ەڭ كوپ دەگەندە 17% سىياقى مولشەرلەمەسىمەن يپوتەكا بەرسە, مەملەكەت سىياقى قۇنىنىڭ 7%-ىن جابۋدى موينىنا الادى. بۇل ەلدىڭ سۇرانىسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنا 10 سوتىق جەر ءبولۋ ماسەلەسىن شەشەدى. بۇل تۋرالى مارحابات جايىمبەتوۆتىڭ «ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ جەر زاڭناماسىمەن رەگلامەنتتەلگەن جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا اكىمدىك ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تارتقان 10 سوتىق جەردى تەگىن الۋعا قۇقى بار. 10 سوتىق جەر الۋ ءۇشىن اكىمدىككە ءوتىنىش بەرۋ كەرەك, ياعني جەر تەلىمىنە كەزەككە تۇرۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن تىلگە تيەك ەتەيىك.
سونىمەن, جولعا قويىلعانىنا جارتى جىل بولعان باعدارلاما قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟ قانشا باسپانا بەرىلدى؟
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ازاماتتارعا ارنالعان ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءۇشىن 25 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 25 ملرد-تىڭ 6 ملرد-ى ايماقتارعا اۋدارىلعان, قالعان قارجى بىرتىندەپ بەرىلەدى.
– وسىعان دەيىن اۋدارىلعان اقشاعا 5 936 پاتەردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جىل سوڭىنا دەيىن ونىڭ 2 687-ءسى پايدالانۋعا بەرىلەدى,– دەيدى جەڭىس قاسىمبەك.
ارەندالىق پاتەرلەر اكىمدىك كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتارعا تيەسىلى. كەزەكتە مۇگەدەكتەر مەن اسىراۋشىسى جوق ادامدار ءبىرىنشى تۇر. ولارعا بەرىلەتىن باسپانانىڭ باعاسى دا ايتارلىقتاي ارزان. مىسالى, 50 شارشى مەترلىك پاتەردىڭ ايلىق جالعا الۋ قۇنى 5 مىڭ تەڭگە شاماسىندا.
بيىل جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن 60 مىڭعا تارتا جەر تەلىمى تاراتىلماق. ول دا وبلىس اكىمدىكتەرىندە تۇزىلگەن ءتىزىم بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سۋ, جارىق, جول سىندى ينفراقۇرىلىم, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ تارتىلۋى ءار وڭىردە ءارتۇرلى بولۋىنا بايلانىستى, بەرىلەتىن جەر تەلىمدەرىنىڭ سانى دا وبلىستاردا ءارتۇرلى. ماڭعىستاۋدا – 15 مىڭ, اقتوبەدە 11 مىڭ جەر تەلىمى بەرىلەدى دەگەپ جوسپارلانعان. ال قوستاناي (820), شىعىس قازاقستان (854), پاۆلودار (413) وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي تومەن.
«نۇرلى جەر» اياسىندا كوتتەدج قالاشىقتارى سالىنىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. بيۋدجەت قارجىسىنا بوي كوتەرگەن ۇيلەر تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسى ارىقىلى ساتىلادى. بيىل ەلىمىزدىڭ 4 وبلىسىندا باس-اياعى 1193 كوتتەدج سالىنۋعا ءتيىس.
الداعى ءۇش جىلدا «بايتەرەك» باسقارۋشى حولدينگى 133 ملرد تەڭگە, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق 97 ملرد تەڭگە قاراجاتتى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە اۋدارادى. وسىنشا قارجىعا اكىمدىكتەر «رەۆولەۆرلىك» ادىسپەن ءۇي سالاتىن بولادى. «رەۆولۆەرلىك» ءادىستىڭ ءمان-جايىن ايتا كەتەر بولساق, اكىمدىك جوعارىدا ايتىلعان قاراجاتقا سالىنعان ۇيلەردى يەلەرىنە تاپسىرعان سوڭ, سالىمشىلاردان تۇسكەن اقشاعا تاعى دا ءۇي سالۋدى جالعاستىرا بەرەدى. وسىلايشا, كەيىنگى ترانش الدىڭعى شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرادى.
– قازىردىڭ وزىندە اكىمدىكتەرگە «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى 67 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى. اعىمداعى جىلى بۇل قارجىعا 8 505 پاتەر سالىنادى دەپ جوسپارلانعان. جارتى جىلدا 1 686 پاتەر بەرىلدى. جازدا قۇرىلىس قىزاتىنىن ەسكەرسەك, جىل سوڭىنا دەيىن جرسپار ورىندالۋعا ءتيىس, – دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك.
بۇگىنگى تاڭدا «نۇرلى جەر» بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىستار جەمىسىن بەرە باستادى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىندا 2020 جىلعا دەيىن 1 ملن-نان استام شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى, ونىڭ ىشىندە 4 909 نەسيەلىك پاتەر جانە 868 ارەندالىق پاتەر پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان. جامبىل وبلىسى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, بيىل كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن وتەۋ ءۇشىن 2 247 گەكتار جەر بەرىلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جالپى اۋماعى 31,6 مىڭ شارشى مەترگە تەڭ, ارقايسىسىندا 11 پاتەرى بار 11 ءۇي جاقىن ارادا تاپسىرىلۋعا ءتيىس. وسى تەكتەس دەرەكتەردى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلتىرۋگە بولادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, «نۇرلى جەر» بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باس-اياعى 10 ملن-نان استام شارشى مەتر, ياعني 100 مىڭ باسپانا سالىنۋعا ءتيىس. باعدارلامادا قامتىلعان 15 جىلدا 1,5 ملن ادام باسپانالى بولادى. تاياۋ 5 جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام ادام زاڭدى باسپاناسىنا يە بولماق. پاتەردە تۇرۋدى ەمەس, ءوز بەتىنشە ءۇي سالۋدى قالايتىندار ءۇشىن 664 000 ادامعا 10 سوتىقتان جەر بەرىلەدى. قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانيا مەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق ارقىلى 35 000 ارەندالىق باسپانا, 280 000 نەسيەلىك ءۇي بەرىلەدى, 521 000 كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي يپوتەكا ارقىلى ۇسىنىلادى. 2017 جىل مەن 2021 جىل ارالىعىندا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قاراجات كولەمى 1,548 ترلن تەڭگەنى قۇراماق. ۇكىمەت بۇل قاراجاتتى ءبولۋ جاعىن دا قاراستىرعان.
جالپى, «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ – مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەلباسى جولداۋىندا بۇل تۋرالى: «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا بيىل «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستايدى. ول اسا ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداۋعا – الداعى 15 جىلدا 1,5 ميلليون وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن.
ء«ۇيى باردىڭ – كۇيى بار» دەگەن اكسيومانى العا تارتا وتىرىپ, ەلىمىدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا اتالعان باعدارلامانىڭ الەۋەتى جەتەدى دەۋگە بولادى.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»