«جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاعيدالى ءسوزى ءار قازاقتى ويلاندىرۋى كەرەك. ءبىز شەت ءتىلى بويىنشا بىلگىر عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى كاسىبي شەتەل ءتىلى كوممۋنيكاتسياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تاڭات اياپوۆانى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا ءتىل تۋرالى وي بايلامدارىن تومەندەگىشە ورتاعا سالدى.
− ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جونىندەگى ماقالاسىمەن دە, ونىڭ الدىنداعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىمەن دە جاقسى تانىسپىن. جولداۋدا ءتورتىنشى باسىمدىقتى ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋعا ارناعانى بەلگىلى. ءيا, ادامي كاپيتال ءوز سالاسىن ساپالى مەڭگەرمەي, جوعارى ناتيجەگە جەتە المايتىنى انىق. ساپالى كادرلار دايىنداۋ – بۇگىنگى باستى مەجە. ەگەر وقىتۋ باعدارلامالارى ەلباسى ايتقانداي, «سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتالعان» بۇگىنگى كۇن تالاپتارى الەمدىك دەڭگەيگە ساي بولسا عانا ساپالى كادر دايىندالادى. سىني تۇرعىدا ويلاپ, ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ وقۋشىلاردىڭ ءۇي تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋىنان باستالادى. ال وقۋشىعا بەرىلەتىن ءۇي تاپسىرمالارى ونىڭ كوگنيتيۆتىك دامۋىنا نەگىزدەلگەن الۋان ءتۇرلى, كرەاتيۆتى بولۋى كەرەك. وقۋشىعا ءۇي تاپسىرماسى ونىڭ دامۋى ءۇشىن ابدەن قاجەت.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ءۇش ءتىلدى وقۋعا بىرتە-بىرتە كوشۋ ماسەلەسىن ۇكىمەتكە تاپسىرىپ, «بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى اعىلشىن ءتىلىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋىمىز كەرەك» دەپ ايقىن باعدار بەردى. شىنى كەرەك, ءبىرىنشى سىنىپتا ءوز انا تىلىندە وقۋدى, جازۋدى جاڭا ۇيرەنە باستاعان وقۋشىلارعا اعىلشىن ءتىلىن شەتەل ءتىلى رەتىندە ۇيرەتۋ قيىندىق تۋعىزۋدا. سەبەبى, جاس جەتكىنشەكتىڭ انا ءتىلىن, ەكىنشى ءتىلدى, وعان شەتەل ءتىلىن مەڭگەرۋ ۇدەرىسىندە كوپتەگەن پسيحولوگيالىق, پسيحولينگۆيستيكالىق جانە كوگنيتيۆتىك فاكتورلار بار.
ەلباسى تاپسىرماسى جوعارى عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدا ورىندالۋى ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا جاستاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الۋىنا جانە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ تۇر. ونى ۋاقىت تا العا تارتۋدا. بۇل جۇمىسپەن جىلدار بويى اينالىسىپ, وقىتىپ جۇرگەن بىلىكتى ۇستازدار, ادىسكەرلەر ەلىمىزدە جەتەرلىك. بىلىكتى عالىمداردى جيناپ, پرەزيدەنت بەرگەن تاپسىرما توڭىرەگىندە وي الماسىپ, ۇتىمدى شەشىمگە كەلۋگە بولادى. كەلىسىپ, كەڭەسىپ ىستەۋگە ءالى دە كەش ەمەس سەكىلدى. ونداي قادام جاقسى باستامانىڭ اقاۋسىز اتقارىلۋىنا, تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرۋدى ناقتىلاۋعا يگىلىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. جالپى, قانداي ءىستىڭ دە عىلىمي نەگىزى مىعىم بولسا ۇتىلماسىمىز انىق.
جولداۋدا قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ساقتالاتىندىعىنا جانە ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. وسى ايتىلعان تاپسىرما ىسكە اسۋى ءۇشىن قوعامدا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە قاجەتتىلىك تۋدىرۋ كەرەك. ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەكتىگى مىندەتتەلسە, قانەكەي. سول قاجەتتىلىكتى تۋعىزۋدىڭ جولدارى وتە كوپ-اق. قاجەتتىلىك جوق جەردە ءتىل تولىق مەڭگەرىلمەيتىندىگى اقيقات.
− تاڭات تاڭىربەردىقىزى, ءسىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ مەتوديكاسىن ەلىمىزدە العاش جاساپ, وقۋلىق جازعان اۆتورسىز. الەمدىك ءتىلدى مەڭگەرۋدە قانداي ماسەلەلەر بار؟ مۇمكىن, ءتىل ۇيرەنۋ مەتوديكاسىندا ولقىلىق بار شىعار, وسىنى قالاي جولعا قويۋعا بولادى؟
− اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى الەمدە ابدەن شىڭدالعان, جاڭا تەحنولوگيالار دا جەتەرلىك. جاقسى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ كەرەك. ححI عاسىردىڭ اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى − تىلدىك قۇزىرەتى مول جانە وزىق ادىستەمەلەردى جاقسى مەڭگەرگەن, جاڭا تەحنولوگيالاردى ۇتىمدى قولدانا بىلەتىن ساپالى ادامي كاپيتال بولۋ كەرەك. قازىرگى وقۋشىلاردىڭ كوبى العىر كەلەدى. سول وقۋشىعا ساباق بەرەتىن ۇستاز ءبىلىم-بىلىگىمەن ءار ۋاقىتتا ءبىلىم الۋشىدان وزىق ءجۇرۋى قاجەت. اسىرەسە, اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى ءار ساباقتا وقۋشىنىڭ سويلەي ءبىلۋى مەن ساۋاتتى جازۋىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورىپ وتىراتىن جاۋاپتى تۇلعا دارەجەسىنە كوتەرىلۋى ءتيىس. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, ءبىلىمدى جۇيەلى تۇردە بەرۋ. مەكتەپ وقۋشىلارىن ساباقتا نەگىزگى ءبىر وقۋلىقپەن وقىتىپ, ال ءۇي تاپسىرماسىن نەمەسە جوبالىق جۇمىستار جاساعاندا نەگىزگى وقۋلىقتار مەن بالاما وقۋلىقتاردى قولدانۋعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك. ال ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە ءبىر ساباق ۇستىندە ەكى ءتۇرلى وقۋلىقپەن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتەدى, بۇل جۇيەسىزدىك. قانداي وقۋلىق دەيسىز عوي, ءبىرى – وتاندىق وقۋلىق, ال ەكىنشىسى – شەتەلدىك وقۋلىق.
شەتەلدىك وقۋلىقتاردا اعىلشىن ءتىلىن كۇندەلىكتى ەستىپ, اعىلشىن سوزدەرىن كۇندە جارنامالاردان كورىپ جۇرگەن ءتىل ۇيرەنۋشىگە, ياعني اعىلشىن ءتىلى ەكىنشى ءتىل رەتىندە (ESL) وقىتىلاتىنىن ەسكەرمەيدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە اعىلشىن ءتىلى شەت ءتىلى رەتىندە (EFL) وقىتىلادى عوي. وتاندىق وقۋلىقتار كوگنيتيۆتىك لينگۆو-مادەني نەگىزدە جازىلعان. وندا وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي اعىلشىن ەلىنىڭ ءومىر جاعدايى مەن داستۇرلەرى, قىسقاشا تاريحي ماتىندەر, سۋرەتتەر ارقىلى بەرىلىپ, وقۋشى ساناسىندا ءوز ەلىنىڭ مادەنيەتىمەن, داستۇرىمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك الىپ, تاريحتى تانىپ-بىلەدى. ءتىل ۇيرەنە وتىرىپ, وزگە جۇرتتىڭ بولمىسىن وقۋشى تۇسىنە باستايدى.
وتاندىق وقۋلىقتارعا دا بيۋدجەتتەن قارجى جۇمسالۋدا. ەلەۋلى ەڭبەك جاسالعانىن جوققا شىعارا المايمىز. سول وقۋلىقتار بىرنەشە مارتە وڭدەلدى دە. وتاندىق وقۋلىق – وتاندىق ءونىم. ءتىپتى سول وقۋلىقتاردىڭ ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزى بارىن ەستەن شىعارماي, دۇرىس باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. شەتەلدىك وقۋلىقتاردىڭ سوزدىگىن, گرامماتيكاسىن قازاقشاعا, ورىسشاعا اۋدارىپ بەرگەنمەن دە ساپالىق تۇرعىدان وتاندىق وقۋلىقتارعا جەتپەيتىنىن اركەز ەسكەرۋىمىز قاجەت. تاجىريبەلى مامان رەتىندە ايتارىم, ول – مەكتەپ وقۋشىلارىن جالپى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرىپ, مەكتەپ بىتىرگەندە سول تىلدە ەركىن سويلەپ, جازا الاتىنداي دارەجەدە شىعارۋى ءتيىس. وقۋشىلاردىڭ جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى پاندەر بويىنشا ءبىلىمىن انا تىلىندە العانى اسا ماڭىزدى دەپ توپشىلايمىن. سەبەبى, ءبىلىمدى پسيحولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان تولىق ءتۇسىنىپ قابىلداسا عانا وقۋشىنىڭ مي-مۇحيتىنا ءبىلىم جينالادى.
− اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماماندارى وقىتىلىپ جاتقانى بەلگىلى. تىڭداۋشىلار بىرەر ايدىڭ كولەمىندە ءتىلدى مەڭگەرىپ كەتە الا ما؟
− قانشا جەردەن العىر بولسا دا, شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. ء«بىر ايدا بىرنەشە دەڭگەيدە مەڭگەرتەمىز» دەگەن اسىعىس ايتىلا سالعان ءسوز. ءبىر ايدا وتە قاراپايىم كوممۋنيكاتسياعا كىرۋگە قاجەت اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە بولاتىن (Starter) شىعار. بىراق ول باياندى تىرلىككە تىرەك بولا قويار ما ەكەن؟
− اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن پاندەردىڭ ادىستەمەسىن ازىرلەۋ جاعى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ ءبىراز جىل بۇرىن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. بۇگىنگە دەيىن شەشىلمەي جاتۋى – وقۋلىق پەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ كەشەۋىلدەۋىنەن ەمەس پە؟
− كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعاپ وتىرسىز. تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, بىرنەشە جىل بۇرىن اعىلشىن تىلىنەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ اۆتورلارى ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم-ادىسكەرلەرى بولعان. سول اۆتورلاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. شەتەل عالىمدارى شاقىرىلىپ, ەكى-ءۇش جىل توڭىرەگىندە استانادا ترەنينگتەردەن ءوتىپ, ءبىلىم باعدارلاماسى دايىندالىپ, ونى 6 ەلدىڭ ساراپشىلارى ساراپقا سالىپ, وڭ باعاسىن بەرگەن. ءتىپتى ول باعدارلاما 2010 جىلى استانادا كىتاپشا بولىپ شىققان ەدى. كەيىن مينيسترلىكتە اۋىس-ءتۇيىس بولعان كەزدە باسقا توپ قۇرىلىپ, ءبىلىم باعدارلاماسى تۇسىنىكسىز جاعدايدا جوققا شىعارىلدى.
قازىرگى زامان تالابىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە زور. وسىعان وراي, اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارى ءبىلىمدى, تالانتتى, ءتىلدى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن, شەتەلدىك تاجىريبەسى بار عالىم-ادىسكەر بولۋى ءتيىس.
الەمنىڭ ءبىر ەلىندە جۇمىس جاساپ, تۇرعىڭىز كەلسە, سول مەملەكەتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ مىندەتتەلەدى. مۇنداي جاعداي ءتىل بىلۋگە تالپىندىرماي قويمايدى. ءبىزدىڭ ەل دە وسى ۇلگىگە بىرتە-بىرتە كەلەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
− ءسىز جاقىندا قازاقستاندىق ايەل عالىمدار قوعامىن قۇرۋعا ۇيىتقى بولدىڭىز؟ وسى تۋرالى از-كەم مالىمەت بەرە كەتسەڭىز.
− وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا اقش-قا بارىپ ءبىراز جىل ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەردىم. ول ەلدە ايەل عالىمداردىڭ بىرىگۋىمەن قۇرىلعان قوعامدىق قور بار ەكەن. سول ارقىلى ولار وزدەرىنىڭ تالاپتارىن مەملەكەتتىك, ياكي جەكەمەنشىك سەكتورلارعا جەتكىزىپ وتىرادى. قوعامداعى ءتۇرلى ىستەرگە وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باعدارلامالارعا بالامالى جوسپارلارىن ۇسىنۋ ءۇردىسىن دە قالىپتاستىرعان. مەن دە سول قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءبىراز جۇمىستارعا اتسالىسقان ەدىم. مۇنداي قوعام قۇرۋ بىزدە مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. جيىرما جىلداي وي ۇستىندە ءجۇردىم. ىرگەلەس جاتقان قىرعىز, وزبەك عالىمدارى ونداي قوعامدى قۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. اقىرى مەن دە بەل بايلاپ, ىسكە كىرىستىم. وتانىمىزدا ايەل عالىمدار سانى 400 مىڭعا جۋىق ەكەن. نەگە باستارىن بىرىكتىرمەيمىن دەدىم. ارينە, ولاردىڭ ءبارى بىردەي ءوندىرىپ جۇمىس ىستەپ, عىلىم ءۇشىن قوماقتى ۇلەس قوسپايتىن شىعار. ايتسە دە ساننان ساپا شىعاتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, قازاق ايەلىنىڭ ءبىلىم, عىلىم يگەرۋگە قۇشتارلىعى ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ جاقسى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى. قازاق قىزىن, اناسىن, جارىن قۇرمەتتەگەن حالىق. باستامامىز قولداۋ تاپتى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاق ەلىنە ءبىلىم-بىلىگىمىزبەن ۇلەسىمىزدى قوسۋ, پايدامىزدى تيگىزۋ. قازىر ايەل عالىمدارعا قاتىستى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر جيناۋ ۇستىندەمىز. سونىڭ ءبارىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەن سوڭ, ىسكە كىرىسپەك نيەتتەمىز. اسىرەسە, وي-ورەسى بيىك بولعانمەن, جۇمىسسىز جۇرگەن عالىمدارعا رۋحاني تۇرعىدان كومەك بەرۋ, شەتتەپ قالعانداردى ورتاعا تارتۋ, ولاردىڭ بويىنداعى اقىل-پاراساتىن قوعام يگىلىگىنە جا- راتۋ سياقتى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردەن تىس قالماساق دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»