كەز كەلگەن حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قوردالانعان مادەنيەتىنىڭ اسقار شىڭى – سول حالىقتىڭ ءتىلى ەكەنى بارشامىزعا تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ بار ازاماتى انا ءتىلىمىزدى تەڭدەسى جوق ۇلتىمىزدىڭ التىن قازىناسى دەپ باعالاپ, قاستەرلەپ, سول قازىنانىڭ بولاشاق ۇرپاق سۋسىندايتىن رۋحاني بۇلاعىنىڭ سارقىلماس كوزىنە اينالۋىن ارماندايدى. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە سىرتتان كەلگەن وكتەم كۇشتىڭ سالدارىنان اۋقىمى تارىلىپ, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولا باستاعان انا ءتىلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, بۇگىندە كۇن ساناپ ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا انا ءتىلىمىز جويىلۋ ۇدەرىسىنەن تۇبەگەيلى اجىراپ, قازاق ەلىنىڭ تۇعىرلى مەملەكەتتىك ءتىلى بولىپ قالىپتاسۋدا. سول تۇعىرلى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ جەتىلۋ دەڭگەيى بۇگىنگى قوعامنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني, رۋحاني, عىلىمي-تەحنيكالىق سۇرانىستارىنان تۋىندايتىن فۋنكتسيالارىن تولىق قاناعاتتاندىراتىنداي جاعدايعا جەتۋى ءتيىس. وسى باعىتتا ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان ۇلكەن شارالار بار, بىراق سوعان قاراماستان ءالى دە اتقارىلاتىن, قوسىمشا پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن مىندەتتەر دە از ەمەس.
جەر بەتىندەگى بارشا حالىقتىڭ ءتىلى – زاماننىڭ اعىمىنا, ادام تىرشىلىگىنە اسەر ەتەتىن ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىقپالى سالدارىنان ءارتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىراتىنى تابيعي قۇبىلىس. سوڭعى كەزەڭدە ەتەك جايعان جاھاندانۋ جانە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ سالدارىنان كوپ حالىقتىڭ ءتىلى جويىلىپ, سانى از حالىقتاردىڭ تىلدەرىنە جوعالۋ قاۋپى ءتونىپ, ال دامىعان تىلدەر ءوز ءورىسىن كەڭەيتىپ جاتقانى بەلگىلى جايت. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە مىناداي فاكتىنى كەلتىرۋگە بولادى. قازىرگى كەزەڭدە جەر بەتىندە قولدانىستا جۇرگەن جەتى مىڭعا جۋىق ءتىل بولا تۇرىپ, دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ 70 پايىزدان استامى بار-جوعى 40 شاقتى دامىعان حالىق تىلىندە سويلەيدى ەكەن. دەمەك, وسى اتالعان ۇردىستەردىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن سايىن جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپ حالىق وكىلدەرىنىڭ باسقا دامىعان تىلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, ءوز تىلىنە دەگەن سۇرانىسى ازاياتىنى, سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ انا تىلىنە جوعالۋ قاتەرى تونەتىنى اقيقات. اعىمداعى ۇردىستەرگە باعا بەرىپ وتىرعان عالىمداردىڭ بولجاۋى بويىنشا, وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان قازىر قولدانىستا جۇرگەن تىلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ اياسى تارىلىپ, بىرتە-بىرتە جوعالۋى مۇمكىن. بۇل – كوپ جۇرت الاڭداتىپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەما.
وسى جاعدايلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, بىرنەشە سۇراق تۋىندايدى. بىرىنشىدەن, از حالىقتار تىلدەرىنىڭ پايدالانۋ ارناسىنىڭ جىل سايىن تارىلىپ, قۇردىم جاعدايعا كەلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى قانداي جانە وسى پروبلەمانى ءبىز تۇبەگەيلى زەرتتەپ, ءتيىستى ناتيجە شىعاردىق پا؟ ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋ باعىتى مەن قارقىنى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن جاھاندانۋ پروتسەستەرىنەن تۋىندايتىن قوعامنىڭ بۇگىنگى قاتاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلە مە؟ ۇشىنشىدەن, ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدا جازىلعان مارتەبەسى ونىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولاتىنىنا كەپىل بولا الا ما؟ تورتىنشىدەن, بۇكىل دۇنيەجۇزى باتىستىق وركەنيەتتىڭ ىقپالىندا ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, وسى جاعدايدا ءبىز ءتىلىمىزدىڭ تازالىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا ونى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردەن دارالاندىرۋعا تىرىسقانىمىز ءجون بە؟ بەسىنشى, ءبىز انا ءتىلىمىزدى قالاي جانە قاي باعىتتا دامىتقانىمىز ءجون؟
اتالعان سۇراقتاردىڭ تۋىنداپ, كوپتەگەن ۇلتجاندى ازاماتتاردى ەلەڭدەتىپ وتىرعان ءبىر سەبەبى بار. ول ءتىلىمىزدىڭ دامۋ بارىسىندا ورىن الىپ وتىرعان كەيبىر ورنىقسىز جاعدايلار. سولاردىڭ كەيبىرەۋىن اتاپ وتسەم دەيمىن.
بىرىنشىدەن, ەگەمەندىك العان العاشقى كەزدەن باستاپ ءتىلىمىزدى جانداندىرامىز دەگەن نيەتپەن سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن اينالىمدا جۇرگەن, بۇكىل حالىققا تۇسىنىكتى, اعىلشىن, نە باتىستىڭ دامىعان تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ورنىنا ۇمىت بولعان, ەشكىمگە تۇسىنىكسىز, ەرتە زاماندا پارسى, نە اراب تىلىنەن ەنگەن سوزدەرمەن جاپپاي الماستىرۋ باستالدى. وعان مىسال رەتىندە حالىقتىڭ ساناسىنا زورلاپ ەنگىزۋگە تىرىسىپ جاتقان «سىنىپ», ء«رامىز», ء«راسىم», ء«مۇشايرا», ت.ب. سوزدەرىن كەلتىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, پارسى تىلىنەن ەنىپ, مىڭداعان جىلدار بويى اينالىمدا جۇرگەن سوزدەردىڭ ەتيمولوگياسىن تۇسىنبەۋدىڭ سالدارىنان سوڭعى كەزدە كەيبىر ورنىقتى سوزدەردىڭ ماعىناسىن وزگەرتۋ ءۇردىسى باستالدى. مىسالى, پارسى تىلىندە «قالامپىر» دەپ «اششى قىزىل بۇرىشتى» اتايدى. جالپى, بۇرىش دەگەن ءسوز دە پارسى تىلىنەن ەنگەن (پارسى تىلىندە – مۋرچ). بۇل ەرتە زاماندا ەنگەن ءسوز بولعاندىقتان بۇكىل تۇرىك تىلدەس حالىقتار اششى قىزىل بۇرىشتى قالامپىر (كالامفۋر) دەپ اتايدى جانە ءبىز دە سولاي اتاپ, ولەڭگە قوسىپ, اندەتىپ ايتىپ جۇردىك. ال ەندى سوڭعى كەزدە كەيبىر اۋدارماشىلاردىڭ كەسىرىنەن «قالامپىر» دەپ «گۆوزديكا» گ ۇلىن اتاي باستاپتى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا بالتا شاۋىپ, قورلاعانمەن تەڭ جاعداي ەمەس پە ەكەن؟
حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى جەكە دارا دامىمايتىنى بەلگىلى. قيلى زاماننان بەرى كورشىلەس حالىقتار ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساپ, ۇيلەسىمدى تىرشىلىك اتقارعانىنىڭ ارقاسىندا ءبىر حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى ەكىنشى ەلدىڭ مادەنيەتىنە ۇلكەن ىقپال جاسايتىنى تاريحتان بەلگىلى جاعداي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا پارسى ءتىلىنىڭ قوسقان ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى, ءبىز ءۇش مىڭ جىلعا جۋىق مەرزىمدە وسى حالىقتىڭ وزىق مادەنيەتىنىڭ ىقپالىندا بولدىق. سونىڭ اسەرىنەن ءبىزدىڭ تىلىمىزدە اينالىمدا جۇرگەن سوزدەردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى وسى پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى ەكەنى, ال عىلىمي كاتەگوريالار, تۇسىنىكتەر, اتاۋلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى پارسى تىلىنەن ەنىپ, بۇگىنگى كۇنى انا ءتىلىمىزدىڭ ءتولتۋما بولىگىن قۇراپ وتىرعانى بارشاعا ايان. سونىڭ ايعاعى رەتىندە بۇگىندە كەڭ قولدانىستا جۇرگەن, ءتۇبى پارسى تىلىنەن ەنگەن جەمىس-جيدەكتەر (الما, انار, الشا, الحور, ت.ب.), كوكونىستەر (داربىز, بادىران, پياز, باكلاجان, ءسابىز, قالامپىر, رايحان, ت.ب.), جانۋارلار ء(پىل, ءزىل (مامونت), ارىستان (نەمەسە ارسلان, اسلان), ات, مايمىل, ت.ب.), اپتا (دۇيسەنبى, سەيسەنبى, سارسەنبى, ت.ب.) اتاۋلارىن كەلتىرۋگە بولادى. ەندى قازىر اتالعان تەرميندەرسىز انا تىلىندەگى كوپتەگەن سوزدەردى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
زامان وزگەردى. دۇنيەجۇزىلىك ارەناعا حV عاسىردان باستاۋ العان يندۋستريالانۋ ءۇردىسىنىڭ «پيونەرى» بولعان ۇلىبريتانيا قارا ءۇزىپ العا شىعىپ, ءوز مادەنيەتى مەن عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىنىڭ قۇدىرەتىن الەمگە مويىنداتتى. سونىڭ ارقاسىندا اعىلشىن ءتىلى الەم حالىقتارىنىڭ ورتاق كوممۋنيكاتسيا جاسايتىن قۇرالىنا اينالىپ, جاڭا ءداۋىردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كاتەگوريالارىن قالىپتاستىراتىن باستى ءتىلى بولىپ وتىر. بۇل – زاماننىڭ تالابىنان تۋىنداعان وبەكتيۆتى زاڭدىلىق. ولاي بولسا, ءبىز قازىرگى جاھاندانۋ, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر مەيلىنشە دامىپ, ەگەمەندى ەلىمىز دۇنيەجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ تانىلىپ وتىرعان زاماندا جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق تۇسىنىكتەر مەن كاتەگوريالاردى پارسى, اراب تىلدەرىنەن ىزدەگەنىمىز ءجون بە, الدە وركەنيەتتى حالىقتار سەكىلدى اعىلشىن تىلىنەن ەنگەن كاتەگوريالاردىڭ پايدالانۋ ءورىسىن مەيلىنشە كەڭەيتكەنىمىز دۇرىس بولا ما؟ ەگەر دۇنيە ءجۇزى حالقىن جارقىن بولاشاققا باعىتتايتىن داڭعىل جولدىڭ سىرتىندا قالعىمىز كەلمەسە, وندا بىزگە دە وسى داڭعىل جولعا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك سەكىلدى.
ەكىنشىدەن, ۇزاق مەرزىم قولدانىستا جۇرگەن سوزدەردىڭ توركىنىن تۇسىنبەۋدىڭ سالدارىنان تۇرىك تىلىنەن ورىس تىلىنە ەنگەن سوزدەرگە قازاق تىلىندە جاساندى بالاما ءسوز تابۋ سانگە اينالىپ بارادى. شىنىندا دا بۇل ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ زاماننىڭ اعىمىنا ساي دامۋىن تەجەپ, توقىراۋعا ۇرىندىراتىنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدا ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرە كەتكەن ءجون بولار. مىسالى, «باكلاجان», «كاباچوك», «كۋراگا» دەگەن سوزدەر ورىس تىلىنە تۇرىك تىلىنەن ەنگەن. وسى سوزدەردىڭ ورىس تىلىندەگى ەتيمولوگياسىنا قاراساڭىزدار, وندا ورىس عالىمدارىنىڭ ءدال وسىنداي تۇجىرىم جاساعانىن بايقايسىز. سوعان قاراماستان ەگەمەندىك العان جىلدار ىشىندە الداعى اتاۋلار بىرنەشە رەت وزگەرىسكە ۇشىرادى. ونى مەمتەرمينكوم بەكىتىپ, سوزدىكتەر مەن وقۋلىقتارعا ەنگىزىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە تىرىسىپ باعۋدامىز.
ۇشىنشىدەن, تىلىمىزدە بۇرىننان اينالىمدا جۇرگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ ءتۇپ-تامىرىن تۇسىنبەۋدىڭ سالدارىنان, ورىس سوزىنەن قاشۋ كەرەك دەگەن نيەتپەن ورنىنا جاساندى بالاما تابۋ ءۇردىسى پايدا بولدى.
ءيا, سوڭعى كەزەڭدە الەمدە قالىپتاسقان جاعدايعا نازار سالساق, وندا تەرميندەر مەن عىلىمي كاتەگوريالاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ورتاق ءتارتىبى ورنىققانىن بايقايمىز. ەرتەدە پارسى, لاتىن تىلدەرى عىلىمي كاتەگوريالارمەن تولىقتىرىلعان ءتىل بولسا, قازىرگى زاماندا جاڭا تەرميندەردىڭ قاينار كوزى اعىلشىن ءتىلى بولىپ وتىر. سودان سوڭ جانۋارلار, وسىمدىكتەر, مۋزىكالىق اسپاپتار نەمەسە باسقا زاتتار تەك ەرەكشە ءبىر ەلدە عانا كەزدەسەتىن بولسا, وندا سول جەرگىلىكتى تىلدەگى اتاۋلاردى وركەنيەتتى ەلدىڭ عالىمدارى بۇلجىتپاي الىپ, ءوز تىلىنە بەيىمدەپ, اينالىسقا ەنگىزەدى. سونىڭ ارقاسىندا ول حالىقتىڭ ءتىلى جاڭا تەرميندەرمەن تولىعىپ, ۇدايى دامىپ وتىرادى. مىسالى, حالقىمىزدىڭ ەنشىسىنە بىتكەن مۋزىكالىق اسپاپ دومبىرانى ەش ەلدە «كۇي تاياق» دەپ اتاعان ەمەس, اتامايدى دا. ول بار حالىقتىڭ تىلىندە ءوزىنىڭ دومبىرا دەگەن مارتەبەلى اتىنا يە. ولاي بولسا, ءبىز نەگە پيانينونى, ءرويالدى – كۇيساندىق دەپ اتاۋىمىز كەرەك. سول سەكىلدى ءبىزدىڭ كەڭبايتاق ەلىمىزدە عانا ءجيى كەزدەسەتىن «قارساق» دەگەن جىرتقىش اڭ بارشا دامىعان تىلدەردە «قارساق» دەپ اتالادى. ولاي بولسا ءبىز نەگە گيپپوپوتامدى – سۋ سيىر دەپ اتاۋىمىز كەرەك جانە وعان قانداي عىلىمي نەگىز بار؟ ەگەر گيپپوپوتامدى – سۋ سيىر دەپ اتاساق, وندا ءسوزسىز وسى جانۋار مەن ءبىزدىڭ كۇندە كورىپ جۇرگەن سيىرىمىزدىڭ اراسىندا گەنەتيكالىق جاقىندىق بار دەگەن سەنىم پايدا بولادى. ال, عىلىمي زەرتتەۋلەر گيپپوپوتامنىڭ مۇحيتتا ءومىر سۇرەتىن كيتپەن تۇقىمداس ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سول سەكىلدى ەڭبەكتەگەن سابيدەن باستاپ, بارشا حالىق «جيراف» دەپ اتايتىن جانۋاردى «كەرىك» دەپ اتاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟! ال, ءۆيتاميندى بۇكىل دۇنيەجۇزى ءدال سولاي اتايدى. جالپى, بۇكىل دۇنيەدەگى حالىقتىڭ رەڭدەرى ءارتۇرلى بولعانىمەن بارلىق ادامداردىڭ جاراتىلىستارى بىردەي, اۋىراتىن سىرقاتتارى دا ۇقساس, سوندىقتان قازىرگى مەديتسينادا اۋرۋلاردىڭ اتتارى مەن سولارعا قارسى پايدالاناتىن دارىلەردىڭ اتاۋلارى بۇكىل الەمدە نەگىزىنەن بىركەلكى ستاندارتقا كەلتىرىلىپ, بارلىق جەردە بىردەي اتالادى. بۇكىل الەمدە انالگين, اسپيرين, پەنتالگين, ۆيتامين سەكىلدى اتاۋلار ەش وزگەرىسسىز پايدالانىلادى. ال, ءبىز ءۆيتاميندى دارۋمەن دەپ اتاۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بۇل ءسوزدىڭ ءتۇبىرى ءدارى مە, الدە ءدارۋ مە؟ بۇدان جوبالاپ اۋدارعان اتاۋلاردىڭ ءبارىمىزدى شاتاستىرىپ, اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءار الۋان ويعا قالدىرارى اقيقات.
تورتىنشىدەن, ءبىز اسەرلەپ, جوبالاپ سويلەگەندى ۇناتاتىن حالىقپىز, بىراق مىنا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا سانامىزعا ورنىعا باستاعان عىلىمي كاتەگوريالاردى ورنىمەن, ۇقىپتى پايدالانۋدى جولعا قويعانىمىز ءجون. سوندا عانا ءبىز انا ءتىلىمىزدى زاماننىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا بەيىمدەيمىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل تۇرعىدا بىزدە كەمشىلىك كوپ. سوعان ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. ءبىز فيزيكا, استرونوميا پاندەرىنە عالام دەگەن ءسوزدى عىلىمي كاتەگوريا رەتىندە ەنگىزىپ, جاستاردىڭ وسى كاتەگوريانى ورنىمەن پايدالانۋىن تالاپ ەتۋدەمىز. ال جۋرناليستەر مەن كەيبىر ءتىل ماماندارى «ينتەرنەت» دەگەن ءسوزدى «عالامتور» دەپ قولدانعاندى ۇناتادى. بۇل – ارينە, ورىستىڭ «ۆسەميرنايا پاۋتينا» دەگەن بالاما سوزىنە ەلىكتەۋدەن تۋىنداعان ناتيجە. ورىس تىلىندە قالىپتاسقان قاتاڭ تالاپقا ساي ءار تۇسىنىك ورنىمەن پايدالانىلادى. بۇل جەردەگى «ۆەس مير» دەگەن بۇكىل جەر شارى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل ورنىقتى شەشىم, ويتكەنى شىنىندا ينتەرنەت بۇكىل جەر شارىن تورلاپ الدى دەسە بولادى.
ال, بىزدەگى جاعداي قالاي, سوعان توقتالايىق. ءبىز ورىس تىلىنەن «ۆسەلەننايا» دەگەن عىلىمي كاتەگوريانى انا تىلىمىزگە «عالام» دەپ اۋدارىپ, بارلىق وقۋلىقتارعا ەنگىزدىك جانە دۇرىس جاسادىق. ەندى وسى كاتەگوريانى ۇقىپتى پايدالانعانىمىز ءجون. قازىرگى جاعداي سىن كوتەرمەيدى. سەبەبى, ءبىز بۇل كاتەگوريانىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەي, كەز كەلگەن جەرگە ورىنسىز پايدالانۋدى ادەتكە اينالدىردىق. عالام – شەكسىز دۇنيە, ويتكەنى ول ءجۇز ميلليونداعان گالاكتيكادان تۇرادى. سولاردىڭ ىشىندە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان گالاكتيكا دا بار. ءبىزدىڭ گالاكتيكامىز دا شەكسىز كەڭ, ونىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىن جارىق ساۋلەسى ميلليون جىلدان استام ۋاقىت جۇرەدى. وسى گالاكتيكانىڭ ءبىر شەتىندە كۇن جۇيەسى ورنالاسقان. ونىڭ توڭىرەگىندە سەگىز پلانەتا بار (بۇرىنىراق توعىز دەپ كەلگەنبىز). سونىڭ ءبىرى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جۇمىر جەر. ينتەرنەت بۇگىندە تەك جۇمىر جەردى تورلاپ وتىر, بىراق ول كۇن جۇيەسىن, گالاكتيكانى نەمەسە عالامدى تورلاپ الۋى مۇمكىن ەمەس جانە ونىڭ ادامزاتقا قاجەتى دە جوق. ەندەشە ءبىز ينتەرنەتتى عالامتور دەپ اتاپ, بارشا حالىقتى شاتاستىرماعانىمىز ءجون سەكىلدى.
قازىرگى كەزەڭدە ءتىل پروبلەماسى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۇرگەنى راس. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك تۇعىرلى ءتىل مارتەبەسىنە يە بولا تۇرىپ, قوسىمشا ءتىل قالپىنان قۇتىلا الماي وتىرعانى كوپشىلىكتىڭ نامىسىنا تيۋدە. ەگەر ءبىز ەندىگى كەزەكتە جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردى جان-جاقتى تالقىلاپ, انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىن دۇرىس جولعا قويماساق, وندا قازاق ءتىلى بۇگىنگى بيشارا كۇيىنەن شىعا المايدى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «وي ورنىقتى, تۇجىرىم تەگەۋرىندى بولۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن «قۇرالداردى», تەرميندەردى سارالاپ الماي بولمايدى ...
تەرميندەردىڭ ۇعىمدىق دەڭگەيلەرىن, قولدانۋ اياسىن جانە ءوزارا كاتەگوريالىق-ۇعىمدىق شەندەسۋ ماسەلەسىن انىقتاپ العان ءجون» (ا.سەيدىمبەك, 2-توم. 52-بەت).
ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, بۇكىل دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ساياسات پەن ەكونوميكا, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا اينالىمدا جۇرگەن حالىقارالىق تەرميندەردى سول قالپىندا وزگەرتپەي, انا تىلىمىزگە بەيىمدەپ, كەڭ كولەمدە پايدالانۋعا جول اشۋ كەرەك. قاجەت بولعان جاعدايدا, شەت تىلدەردەن ەنەتىن عىلىمي كاتەگوريالار مەن تەرميندەردى ءوزىمىزدىڭ انا تىلىمىزگە بەيىمدەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن ءتارتىبىن بەكىتۋ كەرەك. سوسىن, اۋدارما جاساعاندا نەمەسە عىلىمي ەڭبەكتەر جازعاندا وسى تارتىپكە سۇيەنە وتىرىپ, جاڭا كاتەگوريالار مەن تەرميندەردىڭ دۇرىس قازاق تىلىنە بەيىمدەلگەنىن باقىلاپ وتىرۋ قاجەت. مىسالى, قازىر ورىس تىلىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق كاتەگوريالاردىڭ 99 پايىزى اعىلشىن تىلىنەن ەنىپ جاتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وعان ەش توسقاۋىل جوق, كەرىسىنشە, اعىلشىن تىلىندە جاڭا تەرمين پايدا بولسا, وندا ول سول كۇنى ورىس تىلىنە بەيىمدەلىپ, ەرتەسىنە اينالىمعا ەنىپ جاتادى. بۇل كۇندە بولىپ جاتقان جاعداي. ويتكەنى, اعىلشىن تىلىندەگى تەرميندەردى ورىس تىلىندە اينالىمعا ەنگىزۋدىڭ ءتارتىبى قالىپتاسقان. سوندىقتان corruption – كوررۋپتسيا, رrivatization – پريۆاتيزاتسيا, transmission – ترانسميسسيا, bolt – بولت, motor – موتور سەكىلدى بولىپ اۋدارىلا بەرەدى. ءبىز, وكىنىشكە قاراي, وسىنداي ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋدىڭ ورنىنا, جاساندى بالاما سوزدەر ىزدەپ الەك بولۋدامىز. بۇل تالقىلاۋدى دا قاجەت ەتپەيتىن, كەزەك تە كۇتتىرمەيتىن كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. ونى شەشپەي, قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولىپ قالا بەرەدى.
ەكىنشىدەن, انا تىلىمىزدە اينالىمدا جۇرگەن كوپتەگەن كاتەگوريالار مەن تۇسىنىكتەردىڭ ناقتىلىعى مەن دالدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قوماقتى شارۋالار اتقارىلۋى ءتيىس. سەبەبى, ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى كوپ سوزدەر ويدى, پىكىردى جوبالاپ جەتكىزۋگە نەگىزدەلگەن. ول ءۇشىن قوساقتالىپ ايتىلاتىن اعىل-تەگىل, تەمىر-تەرسەك, كەلىن-كەپشىك, بالا-شاعا, قاتىن-قالاش سەكىلدى سوزدەردىڭ قولداناتىن اياسىن شەكتەۋ قاجەت. سودان سوڭ, ءتىلىمىز باي, ءبىر ءسوزدىڭ قازاق تىلىندە ون بالاماسى بار دەپ ماقتانعاننان گورى, بۇگىنگى تەحنوكراتتىق زاماننىڭ تالابىنا بەيىمدەپ, جاپپاي پايدالاناتىن ءۇش-ءتورت مىڭ سوزدەن تۇراتىن, ستاندارتتالعان تۇسىنىكتەر مەن كاتەگوريالار جيناعىن دايىنداۋ قاجەت. ونى ينتەرنەت نە باسقا دا اقپاراتتىق قۇرالدار ارقىلى جاپپاي حالىققا جەتكىزۋ كەرەك. ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ول Word-تا وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇرىس انا تىلىمىزدەگى تەكست رەداكتورىنىڭ بولماۋى. بۇل دا ءتىلدىڭ دامۋىنا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان تەحنيكالىق پروبلەما. ەگەر اتالعان ماسەلەلەر شەشىلەتىن بولسا, وندا ورىس تىلىنەن توتە اۋدارعان, ال ءبىزدىڭ تىلىمىزگە جات «وزىڭنەن ارى», «وزىڭە قاراي» دەگەن سوزدەردىڭ ورنىنا بارشاعا تانىس ءارى ناقتىلىعى جوعارى «يتەر», «تارت» دەگەن سوزدەر اينالىمعا ەنۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن, عاسىرلار بويعى كوشپەلى ءومىر تىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا تابيعاتقا ەتەنە جاقىن بولعانىمىزدى دالەلدەيتىن, بولمىسى مەن قۇرىلىمى ءبىزدىڭ وزىمىزگە عانا ءتان مادەني-رۋحاني مۇرالارىمىز بار. ءتولتۋما قاسيەتىمىزدى دارالاي تۇسەتىن وسىنداي رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى – ول ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى جانۋارلار الەمىنىڭ ەرەكشە اتاۋلارى. ەجەلدەن قالىپتاسقان داستۇرگە ساي قازاق تىلىندە كەز كەلگەن جانۋاردىڭ اتالىعىنىڭ, انالىعىنىڭ, تولدەرىنىڭ قايتالانباس اتاۋلارى بار ەكەنىن بىلسەك تە, ولاردى جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭەتىندەي ەتىپ جەتكىزە الماي وتىرمىز. بۇل – وكىنىشتى جاعداي. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى كەزدە كەي ازاماتتار كۇندە ەستىپ جۇرگەن سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن تۇسىنۋدەن قالىپ بارادى. مىسالى, ايۋدىڭ اتالىعىنىڭ – ماقات, ەلىك ءتولىنىڭ – ەڭلىك, اقبوكەن ءتولىنىڭ – كۇرالاي, قابىلاننىڭ ءتولى – الان, دەگەلەكتىڭ – ايست, يتەلگىنىڭ – بالوبان, قىزعىشتىڭ قۇس ەكەنىن بىلەتىن جاستار ازايدى. سوندىقتان ۇمىت بولعان نە جاساندى سوزدەردى اينالىمعا ەنگىزۋگە تىرىسقاننان گورى, انا ءتىلىمىزدىڭ التىن قازىنالارىن جاستاردىڭ ساناسىنا ورنىقتى بولاتىنداي ەتىپ, قايتا ۇسىنۋعا تالپىنۋ قاجەت. بۇل دا كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «...العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك», دەپ قاداپ ايتتى. سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتالعان ارنايى شارالاردىڭ شەڭبەرى ناقتىلانىپ, اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ كەتتى. سونىڭ وزەكتىلەرىنىڭ ءبىرى لاتىن قارىپىنە كوشۋ توڭىرەگىندە بولىپ جاتىر. ال ءتىلىمىزدى مودەرنيزاتسيا جاساۋ تۋرالى ءالى دە كوتەرىلىپ جاتقان پروبلەمالار از. مەنىڭشە, وسى ماسەلە توڭىرەگىندە دە اڭگىمە قوزعاپ, ءتيىستى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن قولعا الاتىن كەز كەلگەن سەكىلدى.
وسى ۇيىمداستىرۋ شارالارى تۋرالى بىرەر ءسوز. ءتىلدى تەك ءتىلدىڭ ماماندارى دامىتا المايدى. بۇل – بۇكىل حالىق بولىپ كوتەرەتىن پروبلەما. ايتقانمەنەن, اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ءتىل پروبلەماسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن قايتا جانداندىرعان ءجون. بۇل ينستيتۋتتىڭ بۇگىنگى جاعدايى سىن كوتەرمەيتىندەي. وعان سەبەپ, قارجى تاپشىلىعىنان بىلىكتى كادر-لارىنان ايىرىلىپ, ولمەس تىرشىلىك جاساپ وتىر. سوندىقتان دا ۋاقىت تالابىنا قاراي بۇل ينستيتۋتقا بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن, ءار سالادان حابارى بار ىنتالى, ىزدەنىمپاز جاس مامانداردى تارتىپ, سولاردىڭ الاڭداماي جۇمىس ىستەۋىنە تولىق جاعداي جاسايتىن ۋاقىت كەلدى. ودان بولەك, ءتىلىمىزدىڭ قوسالقى اۋدارما ءتىل بولىپ قالىپ وتىرعانىن جوعارىدا ايتتىق. دەمەك, ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانىپ كەتۋىنە ۇلكەن ىقپال جاساپ وتىرعان ماماندار – ول مەملەكەتتىك ورگانداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اۋدارماشىلار. ولاردىڭ باسىم بولىگى قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى بولىپ كەلەدى. كوپشىلىگىنىڭ باسقا شەت تىلدەردەن نەمەسە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ حالىقارالىق كاتەگوريالىق اقپاراتتارىنان حابارلارى شامالى. سول سەبەپتى حالىقارالىق دەڭگەيدە قالىپتاسقان تەرميندەرگە بالاما ىزدەپ تابۋ كوبىندە وسى اۋدارماشىلاردىڭ «ىنتالى» جۇمىستارىنىڭ «ناتيجەسىنەن» ورىن الىپ جاتادى. بۇدان قۇتىلۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇيەلى شارۋالارمەن قاتار, وسى اۋدارماشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت. اتالعان وزەكتى ماسەلەلەر تايعا تاڭبا باسقانداي كوزگە كورىنىپ تۇرعان پروبلەمالار. ونىڭ سىرتىندا تۇنىپ, ءالى بەتى اشىلماي جاتقان كۇردەلى ماسەلەلەر جەتەرلىك. سول ماسەلەلەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرىلىپ, دۇرىس شەشىمىن تاۋىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان تىلىمىزگە دەگەن قامقورلىق ءالى دە ەسەلەنە ءتۇسۋى ءتيىس. بۇل ويلارىمدا قازىنالى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە قاراي جۇمىس ىستەسە دەگەن وڭ نيەتپەن ورتاعا سالىپ وتىرمىن.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ