باتىس وڭىرىندە تەرىس ءدىني اعىم ۇستانۋشىلار قاتارى كوپ

ايماقتارداعى يمامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى جەتكىلىكسىز ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ادام­داردىڭ دىندارلىعى ءدىني مادە­نيەتى­نىڭ قالىپتاسۋ قارقىنىنان وزىپ كەت­­كەن. بۇل ءوز كەزەگىندە راديكالدى يدەو­لوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. ال رادي­كالدانۋدىڭ سالدارى جاقسىلىققا اپار­مايدى. «سوندىقتان, دىندارلىقتىڭ تىم جىلدام ءوسۋى قاۋىپ-قاتەرلەر الەۋە­تىن ارتتىرۋى مۇمكىن. تەرىس ءدىني اعىم­دار قىزمەتىنە توسقاۋىل قويۋ – ءدىن سالاسىن­داعى ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى. بىراق تەرىس ءدىني اعىمدارمەن كۇرەسۋ جەت­كىلىك­تى ەمەس. ەلباسى ايتقانداي, ءبىز كەز كەلگەن راديكاليزمگە مۇلدە توزبەۋ­شىلىكتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ءدىني رادي­كالدار قازاق­ستان­دىق قوعامنىڭ ءداس­تۇر­لى رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قاۋىپ تون­دى­رەدى. سوندىقتان, تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترە­ميزمنىڭ ال­دىن الۋدىڭ جۇيەلى ماسەلە­لەرى­نە تۇرعىنداردىڭ بارلىق بەلسەندى ازاماتتارىن جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى», – دەدى ن.ەرمەكباەۆ.   جاسىراتىنى جوق, تەرىس ءدىني اعىمدى ۇستا­نۋ­شىلار, اسىرەسە, باتىس وبلىستاردا تۇراق­تى ساقتالىپ وتىر.  ولارعا يدەو­لو­گيالىق تۇرعىدان قارسى تۇرۋعا قابىلەت­تى ءبى­لىم­دى, بەدەلى بار مۇسىلمان ءدىني قىزمەت­شىلەرىنىڭ جەتىسپەۋى وزەكتى جايتقا اينالدى. ايماقتارداعى يمامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى جەتكىلىكسىز. 302 مۇسىلمان ءدىني قىزمەت­شىسىنىڭ تەك 52,3 پايىزىنىڭ عانا تەولو­گيالىق ءبىلىمى بار. باتىستاعى ءتورت وبلىس­تىڭ مەشىتىندە اۋىل يمامدارىنىڭ 12 ورىنى بوس تۇر.  ءدىني نانىم سەبەبىنەن بالالارىنا ەك­پە سالدىرۋدان باس تارتۋدىڭ 4005 دەرە­گى تىركەلگەن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زەينەپ ماقسۇتوۆا بىرىڭعاي مەكتەپ فور­ما­سىن ەنگىزۋ ءدىن سالاسىندا وزەكتى ماسە­لە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. ءبىر عانا اتى­راۋ وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى ءدىني اتري­بۋتتاعى كيىممەن مەكتەپكە كەلۋشى وقۋ­شىلار قاتارى كوبەيگەن. 2015-2016 وقۋ جىلىندا 194 بالا ءبىلىم وشاعىنا ورا­مال تاعىپ كەلسە, 2016-2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 315-كە جەتتى. مينيسترلىك وكى­لى بۇل جاعدايعا زاڭداعى ولقىلىقتار مەن الەۋمەتتىك پروب-لەمالار, مەملەكەتتىك ءدى­ني ساياساتتى ءتيىمدى جۇرگىزبەۋ, مۇددەلى قۇرىلىمدار اراسىندا ءوزارا بايلانىستىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىر دەيدى.

بۇركەنىپ كيىنىپ, بەرەكەتسىز ساقال قويۋ ءسان بە؟ قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدا زاماناۋي ۇدەرىستەر مەن پروب­لەمالاردى ەسەپ­كە الماعان ولقىلىقتار بار ەكەنىن ايت­قان مينيستر نۇرلان ەرمەكباەۆ زاڭ­عا ەنگىزۋ ءۇشىن وزگەرتۋلەر توپتاماسى دايىن­دالعانىنان حاباردار ەتتى. جاقىندا ەلباسى ءجۇرىس-تۇرىسىمەن, سىرتقى كەل­بەتى­مەن قوعامدى جىكتەۋگە تىرىساتىن ادام­داردى سىنعا الىپ, ازاماتتاردى قان­داي دا ءبىر ءدىندى نەمەسە ءدىني اعىمدى ۇستا­نۋى بويىنشا بولۋگە جانە ءوزىنىڭ ءدى­ني كوزقاراستارىن ادەيى جارنامالاۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. «سون­دىقتان زاڭ جوباسىندا قوعامدىق جەرلەر­دە ادامنىڭ بەت-كەلبەتىن جاباتىن, جاسى­راتىن كيىمدەردى كيۋگە تىيىم سالۋ ۇسى­نىلادى,  دەيدى ۆەدومستۆو باسشىسى. قىزداردىڭ بەتتەرىن تۇمشالاپ قارا كوي­لەك كيۋى داستۇرىمىزگە دە, ۇلتىمىزعا دا جات نارسە. بۇل ءبىزدىڭ سانا-سەزىمىمىزگە دە,  زا­ما­ناۋي دامىعان ەلدىڭ قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا دا سايكەس كەل­مەيدى.  قازاق ۇلتتىق مادەنيەتىنە, تاري­حى مەن سالت-داستۇرىنە قارايتىن بول­ساق, قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرىنىڭ بەت تۇمشالاعان قارا كيىم كيمەگەنىن ناق­تى ايتا الامىز.  ناعىز مۇسىلمان كيگەن كيىمىنەن نە ساقال قويۋىمەن ەمەس, ىشكى جان دۇنيەسىمەن تانىلادى. ءبىز ءدىن سالاسىندا مەملەكەتىمىزگە قاۋىپ توندى­رەتىن كەز كەلگەن ءدىني قۇبىلىسقا توس­قاۋىل قويۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە ءدىني سيپاتتا بۇركەنىپ كيىنىپ, بەرەكەتسىز ساقال قويا­تىن جانە بالاقتارىن قىسقارتىپ كيەتىن ازاماتتارعا بۇل مۇسىلماندىقتىڭ بەلگىلەرى ەمەس,  وزگە ءداۋىردىڭ جانە وزگە حالىقتاردىڭ ۇلتتىق كورىنىستەرى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك». 

تەرروريستەر ازاماتتىعىنان ايىرىلادى بۇگىندە 323 قازاقستاندىق الەمنىڭ 13 مەم­لەكەتىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 76 ستۋدەنت باتىس وڭىرىنەن, كوبى اتى­راۋدان. شەكارا اسىپ ءدىني ءبىلىم الۋعا بار­ىپ, تەرىس يدەو­لوگيانىڭ ىقپالىنا تۇسكەن جاس­تار تۋرالى مىسال از ەمەس. قازاق­ستاندىقتاردى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ تاجىريبەسىنىڭ رەتتەلمەگەنى دە پرو­بلەمانىڭ ءبىرى. ء«دىني ءبىلىم الۋ جۇيە­سىنە ءتارتىپ ەنگىزۋ قاجەت» دەگەن مينيستر بۇدان بىلاي باكالاۆرياتتى تەك قانا قازاقستاندىق ءدىني مەكەمەلەردە وقۋ تالا­بى قويىلاتىنىن ايتتى. ال شەتەلدە ءوز بەتىمەن ءدىني ءبىلىم الىپ كەلسە, ەل اۋما­عىندا جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىن بولمايدى. ەن­دى ءمۇفتياتتىڭ جولداماسى ماگيستراتۋرا مەن دوك­تورانتۋرادا وقۋ ءۇشىن بەرىلەدى.  نازار اۋداراتىن جايت,  شەتەلدەردەگى لاڭ­كەس­­تەر لاگەرىندە قازاقستاننىڭ 500 ازا­ما­تى ءجۇر. سيريا-يراك ايماعىندا تەر­رو­ريستىك توپتاردىڭ جاعدايى قيىن­داپ, سودىرلار شەگىنۋ جولدارىن, سو­نىڭ ىشىندە تۋعان جەرلەرىنە قايتۋ مۇم­كىندىك­تەرىن قاراستىرۋدا. «بىراق بۇل ولار­دىڭ قىلمىستىق پيعىلدارىنان باس تارتقاندارىن بىلدىرمەيدى. قازاق­ستاندىقتاردىڭ اراسىنان شىققان وسىن­داي ادامدار قىلمىستىق تاجىريبە جي­ناقتاپ, ەلىمىزگە ارام نيەتپەن ورالۋى مۇم­كىن», دەگەن مينيستر زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەرگە سايكەس تەرروريستىك جانە باس­قا دا اسا اۋىر قىلمىس جاساعان قازاق­ستاندىقتار ازاماتتىعىنان ايىرىلۋى مۇم­كىن ەكەنىن ەسكەرتتى.  

«اداسقاندارمەن» جۇمىس جۇيەلى بولۋى كەرەك اتىراۋ وبلىستىق ءدىن ىستەرى جونىندەگى باس­قارماسى باسشىسى قايروللا كوش­قا­ليەۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازالارىن وتەپ جاتقان ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمدى ۇستانۋشى 57 ادامنىڭ 50-ءى ەكسترەميزم  مەن تەررو­ريزم باپتارى بويىنشا سوتتالعان. باسقارما تارا­پىنان جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتي­جەسىندە 17 ادام ءداستۇرلى دىنگە ورالدى. قازىر ايماقتا باسقا وبلىستاردان شاقىرىلعان 4 تەولوگ جۇمىس ىستەيدى. ال باتىس قازاقستان وبلىستىق ءدىن ىستەرى جو­نىن­دەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سايا­ل­بەك عيزاتوۆ تەرىس ءدىني اعىمداعى ازامات­تارمەن جۇمىسقا تەولوگتارمەن بىرگە پسي­حولوگتاردىڭ دا تارتىلعانىن ايتادى. ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنداعى باسقارما باسشىسى ەرلان ەسبەرگەن «تەرىس اعىمداعىلار بىز­بەن كەزدەسۋگە مۇددەلى ەمەس, سوندىقتان ۇجىم­دارعا ءوزىمىز بارىپ, اڭگىمەلەسۋ وتكى­زەمىز. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ار­قا­سىن­دا 19 ازامات ءداستۇرلى دىنگە ورال­دى» دەسە, اقتوبە وبلىستىق ءدىن ىستە­رى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جولداس قال­ماعام­بەت پسيحولوگيالىق وڭالتۋ قىزمەتىن كور­سە­تەتىن «اڭسار» ۇيىمىنىڭ جاقسى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزگەنىن باياندادى.  سەمينارعا قاتىسقان اتىراۋ وبلى­سىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم, سايا­سي تۇراقتىلىق, ۇلت­ارا­لىق, دىنارالىق كەلىسىم ەلباسى سايا­ساتىنىڭ جەمىسى ەكەنىنە توقتالدى. «مەم­لەكەت باسشىسى ءاردايىم تۇراقتىلىق ماسەلەسىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتى­رۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ­دى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. وبلىس­تى مەكەندەگەن جۇزگە جۋىق  ۇلت پەن كونفەسسيا وكىلدەرى بىرلىكپەن قىزمەت ات­قارىپ كەلە جاتىر. ءار ايماقتا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە تاجىريبە ور­تاعا سالىنىپ, پىكىر الماسىپ, وزەكتى ما­سەلەنى بىرلەسىپ شەشۋگە باعىتتالعان مۇنداي شارالاردىڭ ماڭىزى زور», – دەدى ن.نوعاەۆ.

باقىتگۇل باباش, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ