وركەندى وندىرىس جانە ينۆەستيتسيا يگىلىگى
– كارىم ناسبەك ۇلى, الەۋەتى ارتقان اۋليەاتا حالىقتىڭ كوز الدىندا. دەگەنمەن, ءاربىر ءوڭىردىڭ وزىنە ءتان دامۋ ەرەكشەلىگى بولادى عوي. جامبىل ءوڭىرى بۇگىندە قاي سالادا سونى سەرپىن تانىتىپ, ەرەكشەلەنىپ وتىر؟
– جالپى, ءوڭىردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ وتىرعان بۇل – ونەركاسىپ سالاسى. بىزدەگى ەڭ ۇلكەن زاۋىتتىڭ ءبىرى – «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى عانا جىلدىڭ اياعىندا ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلىپ, بۇگىندە بۇل جوبا ءوز جۇمىسىن اتقارىپ وتىر. بۇل سونداي-اق, امافوس تىڭايتقىشىن شىعارۋ ارقىلى ءوڭىر ءوندىرىسىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. اتالعان كورسەتكىشپەن ءبىز بيىلعى جىلدىڭ بەس ايى مەن وتكەن جىلدىڭ مەجەسىن تولىقتاي ءبىتىرىپ قويدىق. ەندى الداعى ۋاقىتتاردا ءۇش ءجۇز مىڭ تونناداي ءونىم ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بيىل كوكتەمنىڭ ءبىراز سوزىلعانىنا بايلانىستى ءبىز قازاقستاننىڭ بۇكىل وبلىستارىن قامتي المادىق. كەلەشەكتە بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتىپ, ودان دا ارتىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولامىز.
جاڭا زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى 150 ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇل جوبا 8,9 ميلليارد تەڭگەگە سالىنىپ, ەندى جالپى كولەمى بەس ءجۇز مىڭ تونناعا دەيىن تىڭايتقىش شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە التى مىڭ حالىق جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ وزىندە جاڭاتاس جانە قاراتاۋ قالاسىنداعى «قاراتاۋ», «شولاقتاۋ» زاۋىتتارى فوسفوردى ورتالىققا الىپ كەلەدى. جوبا بويىنشا ولار دا وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن ارتىعىمەن ىستەپ وتىر. مەملەكەتتىك قولداۋ مەن مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە وبلىستا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسى ساقتالۋدا.
– جالپى, وبلىسقا ينۆەستيتسيا تارتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىرعان قانداي جوبالار بار؟
– وبلىسقا ءىرى ينۆەستيتسيا تارتىپ, ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىپ وتىرعان «ەۋروحيم» تىڭايتقىشتار زاۋىتى. بۇل زاۋىت كومبيناتىن تولىعىمەن اياقتادى. ونىڭ جانىنان شاعىن وڭدەۋ زاۋىتى دا سالىندى. بيىل اتالعان زاۋىت 600 تونناعا دەيىن فوسفور ۇنتاعىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ جانىندا قازىر «حيمكومپلەكس» دەگەن زاۋىتتىڭ جوباسى باستالدى. ەكى جىلدان سوڭ, ياعني 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلەدى. ول زاۋىت تولىعىمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اۋەلى گاز كەرەك. سونداي-اق, جولدىڭ جانە تەمىر جولدىڭ دا قاجەتتىگى تۋىندايدى. جول ماسەلەسى بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە «ەۋروحيم قاراتاۋ» مەكەمەسى بولىپ, ۇشجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل جەردە مينيسترلىك مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەسىگى ارقىلى قارجىسىن بولەتىن بولدى. ال «ەۋروحيم» تىڭايتقىشتار زاۋىتى سالادى, ءبىز جەر بەرەمىز. ودان كەيىن كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى بار. جالپى, «ەۋروحيم» تولىعىمەن جۇمىسقا كىرىسكەندە, بۇلارعا 300 ميلليون تەكشە مەتر گاز كەرەك. سونىمەن قاتار, «قازفوسفات» جانە شاعىن بيزنەس ورتالىقتارىنا 200 ميلليون كوگىلدىر وتىن تاعى قاجەت. ال جاڭاتاس قالاسى جانە سارىسۋ اۋدانىنىڭ 17 ەلدى مەكەنىن قوسقاندا, بىزگە ءبارى 750 ميلليون تەكشە مەتر گاز قاجەت بولادى. بۇل جۇمىستىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى بۇگىندە تولىعىمەن دايىن. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارىن دە ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ تولىعىمەن قولداپ, قاجەت بولسا كومەك بەرۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. مۇنىڭ جالپى قۇنى 8,7 ميلليارد تەڭگە بولادى. ءبىز مۇنى دا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى سالساق پا دەپ وتىرمىز. كەلەتىن گازدىڭ 30 پايىزى «ەۋروحيمعا», 10 پايىزى «قازفوسفاتقا», 5 پايىزى شاعىن بيزنەسكە, قالعان 65 پايىزى حالىققا بەرىلەدى. بۇدان كەيىن جاڭاتاستان تۇركىستانعا دەيىن تەمىر جول قاجەت. ماسەلەن, الداعى ۋاقىتتاردا بۇل زاۋىت 1 ميلليون 400 مىڭ, 2020-2021 جىلدارعا قاراي 3-4 ميلليونعا دەيىن ءونىم شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ قۇرامىندا گليفوسفات, دەكالتسيفوسفات, گيپس بار. ەگەر مۇنىڭ ءبارىن جاڭاتاس, قاراتاۋ, جامبىل, شىمكەنت, ارىس, تۇركىستان ارقىلى تاسىمالدايتىن بولسا, 500-600 شاقىرىمعا دەيىن اينالىپ كەتەدى. ەگەر جاڭاتاستان تۇركىستانعا دەيىن جۇرەتىن بولسا, 115 شاقىرىم عانا بولادى. مۇنىڭ 25 شاقىرىمى جامبىل وبلىسىنا, قالعان بولىگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قارايدى. بىراق ول جاقتا 78 شاقىرىم بۇرىن سالىنعان جول بار ەكەن. ولار تەحنيكالىق جوندەۋ جاسايتىن بولىپ وتىر. ەگەر بۇل جوبا جۇزەگە اسسا, مۇنى دا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى سالساق پا دەپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, بولاشاقتا «ەۋروحيم» تىڭايتقىشتار زاۋىتىندا ەكى مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا جاڭاتاس قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا جوسپار جاسالدى. ماسەلەن, وسىدان 20-25 جىل بۇرىن حالىق جاڭاتاستان جاپپاي كوشىپ, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەندەپ كەتكەن ەدى. ەلباسىنىڭ شاعىن قالالاردى دامىتۋ تۋرالى باعدارلاماسى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن قالالاردىڭ وركەندەۋىنە سەبەپشى بولدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا 27 شاعىن قالا بولسا, اتالعان باعدارلاماعا جامبىل وبلىسىنان جاڭاتاس جانە قاراتاۋ قالالارى كىرگەن. باعدارلاما اياسىندا بولىنگەن اقشادان ءبىز جاڭاتاستاعى ۇيلەردىڭ كەيبىرىن بۇزىپ, قالعانىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىنبىز.
ودان كەيىن قاراتاۋ قالاسىندا «تالاس ينۆەست كومپاني» دەگەن ۇلكەن زاۋىت سالىندى. بيىل 2,1 مىڭ توننا تسيانيد ءناتريىن شىعارىپ جاتىر. مۇندا زاۋىت سالىنعالى بەرى 600 ادام جۇمىس ىستەيدى. كەزىندە بۇل جەردەگى ءبىراز حالىق تا جۇمىسسىز قالعان بولاتىن. ال قازىر اتالعان زاۋىتتا 80-90 پايىز جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ءىرى جوبا «حيمپارك تاراز». بۇل جوبانىڭ سىرتقى ينفراقۇرىلىمىنىڭ 90 پايىزى بۇگىندە تولىعىمەن اياقتالدى. گاز, اۋىز سۋ, اۆتوجول, تەمىر جول, ەلەكتر قۋاتى 90 پايىزعا تارتىلدى. سونداي-اق, زاۋىتتىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى دا 55-60 پايىزعا ءبىتىپ قالدى. ال اكىمشىلىك-تۇرمىستىق كورپۋس, ءورت كورپۋسى, سۋ رەزەرۆۋارلارى, ونىڭ قورشاۋى دا قولعا الىنعان. سونىڭ ىشىندە ەكى زاۋىت بوي كوتەرىپ, ول جەردە قىتاي ينۆەستورلارى جۇمىس ىستەۋدە. جالپى, وبلىستا حيميا سالاسى وركەندەپ كەلەدى. ەگەر قازاقستان بويىنشا حيميانىڭ 30 پايىزىن جامبىل وبلىسى بەرىپ وتىرسا بۇل دا ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ال ەگەر جوعارىدا اتالعان ءتورت زاۋىت بىردەي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, رەسپۋبليكاعا حيميانىڭ 65-70 پايىزىن جامبىل وبلىسى بەرەدى. سونداي-اق, بۇلاردان بولەك قازىر 5-6 زاۋىت سالۋدى كوزدەپ وتىرمىز. نەگىزى 16 زاۋىت سالىنۋ كەرەك ەدى. 16 زاۋىتقا ارناپ 505 گەكتار جەر دە بەرگەنبىز. دەگەنمەن داعدارىس كەزەڭىندە مۇنىڭ ءبارى توقتاپ قالدى. بولاشاقتا بۇل زاۋىتتاردىڭ ءبارى دە سالىنادى دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر ۇلكەن جوبا قورداي اۋدانىندا قولعا الىندى. تەمىر لوگيستيكالىق جوبانىڭ قۇنى 2,3 ميلليارد تەڭگە. بۇل جەردە 1,5 مىڭ حالىققا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلماق. ءبىز قىتايدا وتكەن ءۇشىنشى ىسكەرلىك كەڭەستە ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويعانبىز. ەندى ول ازاماتتار ەكىنشى جارتىجىلدىقتا جۇمىسىن باستايىن دەپ وتىر. سوندا «ەۋروحيم», «حيمپارك تاراز», قورداي تەمىر لوگيستيكالىق زاۋىتى – ۇشەۋىنىڭ ءوزى-اق وبلىسقا 7 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتادى. بولاشاقتا بۇل جۇمىستار ارقىلى اۋليەاتانىڭ الەۋەتى ارتىپ, ەكونوميكاسى وسەدى دەگەن وي بار. بۇدان كەيىن مويىنقۇم اۋدانىنداعى «جامبىل تسەمەنت» زاۋىتى جىلىنا 1 ميلليون 400 مىڭ توننا تسەمەنت بەرىپ وتىر. زاۋىت 39 ميلليارد تەڭگەگە سالىنعان, قازىر مۇندا 450 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جانىندا «حانتاۋ» تسەمەنت زاۋىتى بار. نەگىزى 500 مىڭ توننا تسەمەنت شىعارۋعا جوسپارلانعان زاۋىت قازىر 350 مىڭ توننا تسەمەنت شىعارادى دەپ وتىرمىز. ال «اقباقاي» زاۋىتى 50-60 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى العا باسۋدا
– بۇگىندە جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ باستى مىندەت. ال جامبىل ءوڭىرى كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر كوزدەرىن وندىرۋدە ءونىمدى جۇمىس ىستەپ وتىر. جالپى, جاسىل ەكونوميكاعا وبلىستىڭ قوسقان ۇلەسى قانشالىقتى؟
– بالامالى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدە دە ءبىز وزگە وڭىرلەردەن الدىڭعى قاتاردا تۇرمىز. قازىر 114 مۆت بالامالى قۋات كوزدەرىن الىپ وتىرمىز. مۇنداعى 54 مۆت قۋات كوزى جەل ەلەكتر ستانساسى ارقىلى, 50 مۆت قۋات كوزى كۇن ەلەكتر ستانساسى ارقىلى, ال 10 مۆت قۋات كوزى گيدروەلەكتر ستانسا ارقىلى الىنۋدا. ال 2018-2019 جىلدارعا قاراي 274 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جوسپاردا بار. ءبىزدىڭ بۇل باستاماعا گوللانديالىق, گەرمانيالىق ازاماتتار دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مىسالى, ءبىر جىلدا 365 كۇن بار بولسا, سونىڭ 350-355 كۇنىندە بىزدە كۇن شىعىپ تۇرادى. ەكىنشىدەن, قورداي اسۋىندا ۇنەمى جەل سوعىپ تۇرادى. مىنە, سول جەلدى دە ءبىز پايدالانىپ وتىرمىز. سونداي-اق, جامبىل وبلىسىندا 117 سۋ قويماسى بار. سۋ قويمالارىنان تۇسكەن سۋلار ارقىلى گيدروەلەكتر ستانساسىن سالىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى وبلىستىڭ جاسىل ەكونوميكاعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى دەپ ويلايمىن.
– جامبىل وبلىسى قانت قىزىلشاسىن ەگۋدە, ەگىن شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىپ وتىرعانىن بىلەمىز. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قول جەتكەن جەتىستىكتەر مەن العا قويعان قانداي ماقساتتار بار؟
– اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بىزدە جىلدان جىلعا دامىپ كەلەدى. وڭىردە قازىر قوي مەن ەشكىنىڭ باسى 3 ميلليوننان اسىپ كەتتى. ءىرى قارا مال باسىنىڭ ءوزى 390 مىڭعا جەتتى. جىلقى 105 مىڭ, ال شوشقا 45 مىڭ باس بولىپ وتىر. وسى كۇنگە دەيىن جامبىل وبلىسىندا تاۋىق ەتى ماسەلە بولىپ كەلدى. تاۋىق ەتىن رەسەي جانە قىرعىز ەلىنەن الىپ كەلەتىنبىز. قازىر بايزاق اۋدانىندا جىلىنا 3600 توننا تاۋىق ەتى وندىرىلەدى. بۇگىندە وبلىستا تاۋىق ەتىنىڭ دە ماسەلەسى شەشىلىپ, باعاسى تۇراقتاندى.
مال شارۋاشىلىعىندا ەت كومبيناتىنىڭ دا ماسەلەسى شەشىلدى. 2,5 ميلليارد تەڭگەگە تاراز قالاسىنىڭ جانىنان «حالال ەت» كومبيناتى سالىندى. بۇل كومبينات قازىر يران, تۇركيا, كۋۆەيت, اراب ەلدەرىمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. قازىر كەلىسىمشارت ارقىلى 500 كيلو ەت كۋۆەيتكە, 500 كيلو ەت يرانعا جىبەرىلدى. ودان بولەك, «مەركى ەت» كومبيناتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل كومبينات تىكەلەي يران مەملەكەتىمەن بايلانىستا. بۇگىنگى كۇنگە يرانعا 28 توننا قوي ەتى تاسىمالداندى. سونداي-اق, ولار 24 باس ءتىرى قوي الىپ كەتتى. ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەتكە قىزىعىپ قارايتىن سەبەبى, ءبىزدىڭ جەرىمىز باي, قۇنارلى. سوندىقتان ەتتىڭ ساپاسى دا جوعارى بولادى. ال ءۇشىنشى ەت كومبيناتى قورداي اۋدانىنان بوي كوتەردى. قورداي اۋدانىندا دا مال باسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. نەگىزى قورداي اۋدانى الماتى وبلىسىمەن شەكتەسىپ جاتىر. ەندى سول وڭىردە تۇراتىن 2 ميلليون حالىققا ەت كەرەك بولعاندا, ولارعا ەتتى قوردايدان الۋ ءتيىمدى. جانە سول كومبيناتتىڭ جانىندا شۇجىق شىعارادى. بۇل دا ەلگە پايدا, حالىققا جۇمىس.
– اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالار وڭىردە جانە اۋدانداردا قالاي ورىندالۋدا؟
– ەلىمىزدە «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق» باعدارلامالارى جىلدان-جىلعا ءتيىمدى ورىندالىپ كەلەدى. مىسالى, «قازاگرو» اق ارقىلى بىزگە قارجى بولىنەدى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا دا كووپەراتيۆ قۇرۋ ماسەلەسىن ايتتى عوي. قازىر جامبىل وبلىسىندا 120 كووپەراتيۆ قۇرىلدى. ونىڭ 42-ءسى مەركى اۋدانىندا ءسۇت باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدە. ودان بولەك, بىزگە مالايزيانىڭ «اگروستان فەرمەس» دەگەن ۇلكەن كومپانياسى كەلىپ, ءوڭىردى ءبىر جىل زەرتتەپ, قازىر 3 مىڭنان 12 مىڭ باسقا دەيىن ءىرى قارا مالدارىن بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, قوي بورداقىلايدى. بىلتىر عانا 20 مىڭ باس قوي الماتى قالاسىنا وتكىزىلدى. سونداي-اق, مويىنقۇم اۋدانىندا «مويىنقۇم اگرو» دەگەن ۇلكەن كومپانيا بار. اتالعان كومپانيا دا رەسەيدەن قالماق تۇقىمدى 5 مىڭ باس سيىر, 1200 باس جىلقى الىپ كەلىپ, جۇمىس ىستەپ وتىر. جامبىل وبلىسىندا 144 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر بار. ونىڭ 758 گەكتار جەرىنە وسىمدىك, 254 گەكتار جەرگە ارپا-بيداي, 15,5 مىڭ گەكتار جەرگە جۇگەرى, 9 مىڭ گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسى سالىندى. ەندى مال شارۋاشىلىعىنا ءشوپ, جوڭىشقا كەرەك. بۇل جاعىنان دا قيىندىق جوق.
قازىر وبلىستا جاپپاي ەگىن وراعى باستالىپ كەتتى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا 1 گەكتاردان 21 تسەنتنەر استىق ءتۇسىپ وتىر. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كورسەتكىش بولماعان. نەگىزى جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى دا كوپتەگەن ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. اسىرەسە, تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارى جاقسى ناتيجە بەرۋدە. ماسەلەن, ءبىز قازىر تامشىلاتىپ سۋعارۋدى 15 مىڭ گەكتاردان 18 مىڭ گەكتارعا دەيىن, ال جاڭبىرلاتىپ سۋارۋدى 27 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق, وڭىردە قانت قىزىلشاسىنان وزگە سافلور مايىن ەگۋ دە قولعا الىنىپ وتىر. اسىرەسە, شۋ اۋدانىنىڭ شارۋالارى مۇنىمەن كوپ اينالىسادى. بۇلار تىكەلەي الگى مايدى يران مەملەكەتىنە جىبەرۋدە. سونداي-اق, مۇنداي يگى باستاما جۋالى, مەركى, قورداي اۋداندارىندا دا بار. بىزگە قازىر قانت قىزىلشاسىن, سافلور مايىن, جۇگەرى, سويا ەگۋ ءتيىمدى. وبلىستا بۇگىندە سالا بويىنشا ۇلكەن ستراتەگيا جاسالىپ, بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى.
قارقىندى قۇرىلىس
– ەلىمىزدە مەملەكەتتىك «نۇرلى جەر», «نۇرلى جول» باعدارلامالارى بار. باعدارلاما اياسىنداعى قۇرىلىس قارقىنى جانە وبلىستا تۇرعىنداردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋ دەڭگەيى تۋرالى دا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قۇرىلىس سالاسى 101 پايىزعا ورىندالىپ وتىر. ال پاتەر 126 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالدى. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە استانا كۇنىنە وراي جامبىلدىق 800 وتباسى باسپانالى بولدى. تۇرعىندار «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» ارقىلى جانە «قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق كومپانياسى» ارقىلى باسپاناعا قول جەتكىزدى. بۇگىندە «نۇرلى جول», «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى بار. بۇل پاتەرلەر «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلدى. سونداي-اق, بۇگىندە جەر كەزەگىندە تۇرعان 70 مىڭ حالىق بار. ال وبلىس بويىنشا 90 مىڭ حالىق جەر كەزەگىندە تۇر. 360 گەكتار جەرگە «تاراز سيتي» دەگەن جاڭا قالاشىق سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وعان 6,7 ميلليارد تەڭگەگە گاز, ەلەكتر قۋاتى, اۋىز سۋ تارتىلدى. قازىر العاشقى ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتتى. 500-گە جۋىق ازاماتقا جەر تەلىمدەرى دە بەرىلدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل جەرگە 100-دەن استام كوپ قاباتتى ۇيلەر سالىنادى. بۇل جەر 5,7,9,12 قاباتتى ۇيلەردەن تۇراتىن جاڭا قالا بولادى. سونداي-اق, اۋرۋحانا, ەمحانا, بالاباقشا, مەكتەپ, مادەنيەت ءۇيى, سپورت نىساندارى ورنالاسادى.
بولاشاقتا تالاس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا 26 كوپ قاباتتى ءۇي سالىنادى. بۇل تاراز قالاسىنىڭ 14-شاعىن اۋدانى بولادى. ەگەر بۇل جوبانىڭ ءبارى دە ىسكە اسىرىلسا, اۋليەاتا ءوڭىرى ودان ءارى دامي تۇسەدى. ەلباسىنىڭ «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى 15 جىلعا جوسپارلانعان. بۇل باعدارلاما اسىرەسە, جاستار ءۇشىن وتە ءتيىمدى. سونىمەن قاتار, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا 370 ادامعا جەر ۋچاسكەسى بەرىلدى. ارينە, ءبىر كۇندە ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇمىس اتقارىپ وتىرمىز.
الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتى جوعارى
– دەنساۋلىق, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ دامۋى تۋرالى ايتساڭىز. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى اتالعان سالالار بويىنشا قانداي جوبالار قولعا الىنىپ وتىر؟
– جامبىل وبلىسىندا 451 جانە جەكە 2 مەكتەپ بار. وبلىس بويىنشا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەركى اۋدانىندا 600 ورىندىق ورتا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. سونداي-اق, اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە جىل سوڭىنا دەيىن تاراز قالاسىنداعى 1000 ورىندىق ورتا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. ال باعدارلامادان تىس جىل سوڭىنا دەيىن 2 مەكتەپتى جانە ورتا مەكتەپكە جاپسارلاس سپورت زالىن, اكت زالىن, التى سىنىپ بولمەلەرىن, اسحانا جانە قازاندىق قۇرىلىسىن پايدالانۋعا بەرۋ جوس-پارلانۋدا. ەندى جاڭا بوي كوتەرىپ وتىرعان شاعىن اۋداندارعا 600, 1000 جانە 1200 ورىندىق مەكتەپتەر قاجەت. وتكەن جىلى 3 پەن 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ كورسەتكىشى 80,2 پايىز بولعان. بيىل 82 پايىزعا شىعاتىن بولامىز. وبلىستا ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ بويىنشا 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار» ازىرلەنىپ, جوسپارعا سايكەس جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ال جوعارى سىنىپتاردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ ءۇشىن 7 مەكتەپتە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى تاراتىلۋدا.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا دا وبلىستاعى كورسەتكىش جوعارى. بالالاردى ەمدەۋ ءۇشىن 200 ورىندىق وبلىستىق جانە 200 ورىندىق قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى سالىندى. اۋرۋحانالار زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. ايتپەسە, بۇرىن حالىق بالالارىن قاراتۋ ءۇشىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنا, ءتىپتى كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا دەيىن باراتىن. ارينە, مۇنى اركىمنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر ارتىقشىلىق, تاراز قالاسىندا كارديوحيرۋرگيالىق كومەكتى 3 مەديتسينالىق مەكەمە كورسەتەدى. ونىڭ بىرەۋى مەملەكەتتىك مەكەمە, ياعني وبلىستىق اۋرۋحانا بولسا, قالعان ەكەۋى جەكەمەنشىك مەكەمە. ولار «جۇرەك» كارديوحيرۋرگيالىق كلينيكاسى مەن كارديوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا عىلىمي كلينيكالىق ورتالىعى. ول جەردى ەلىمىزگە بەلگىلى ازامات سەيىتحان جوشىباەۆ باسقارادى. بۇرىن حالىق جۇرەگىن ەمدەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ وزگە وبلىستارىنا, نە بولماسا شەتەلدەرگە بارۋشى ەدى. قازىر قايتا كوپشىلىك تاراز قالاسىنا كەلەدى.
بۇدان بولەك, 2015 جىلى تاراز قالاسىندا 300 توسەكتىك كوپ بەيىندى اۋرۋحانا جانە 200 توسەكتىك وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىق, بايزاق اۋدانىندا 60 توسەكتى تۋبەركۋلەزگە قارسى اۋرۋحانا جانە جامبىل اۋدانىندا 100 كەلۋشىگە ارنالعان العاشقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ پۋنكتى پايدالانۋعا بەرىلدى. وتكەن جىلى ارقايسىسى اۋىسىمىنا 250 كەلۋشىگە ارنالعان 2 ەمحانا مەركى اۋدانى, مەركى اۋىلىندا جانە تالاس اۋدانى, قاراتاۋ قالاسىندا ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. بايزاق جانە سارىسۋ اۋداندارىندا 2 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, تالاس اۋدانىندا 1 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, مويىنقۇم اۋدانىندا 5 كەلۋشىگە ارنالعان 1 مەديتسينالىق پۋنكت پايدالانۋعا بەرىلدى.
– ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلت رۋحانياتىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى ايتتى. سونداي-اق, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا دا جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بۇل تۇرعىدا وبلىستا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا ماناربەك اقايداروۆ دەگەن ازامات ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 2 ميلليارد 600 مىڭ تەڭگەگە سپورت نىسانىن سالدى. ال كەزىندە كسرو اۋماعىندا باس جاتتىقتىرۋشى بولعان, شۋ قالاسىندا تۋىپ-وسكەن يۋري تسحاي دەگەن ازامات 470 ميلليون تەڭگەگە بوكس سارايىن سالدىردى. ول جەردە بوكسپەن دە, كۇرەسپەن دە اينالىسۋعا مۇمكىندىك بار. سونداي-اق, «ەۋروحيم» تىڭايتقىشتار زاۋىتى دا دەنەشىنىقتىرۋ كەشەنىن سالدى. «قازفوسفات» جشس دا سپورت نىساندارىن سالۋدا. حالىق ۇعىمىندا تۋعان جەر دەگەن قاستەرلى ۇعىم. ەلباسى بۇگىندە الدىمىزعا رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى تۋعان جەرگە تۋ تىگۋدى مىندەتتەپ وتىر. ەل اراسىندا بۇل مىندەتتى جەتە ءتۇسىنىپ, حالىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتار دا بار. قورداي اۋدانىندا قايرات مولداسەيىتوۆ دەگەن ازامات مەشىت, سپورت زال جانە تاعى باسقا قاجەتتى دۇنيەلەردى سالۋ ۇستىندە. ەلباسى ايتقانداي, ءاربىر ازامات تۋعان جەرگە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوساتىن بولسا, تۋعان جەرىمىز بۇدان دا ءوسىپ-وركەندەي بەرەدى.
– جامبىل وبلىسى دەگەندە, تاريحي تاراز شاھارى ەسكە تۇسەدى. جالپى, وبلىستا بۇگىندە ءۇش مىڭنان استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر بار. ەندى سول قۇندىلىقتارىمىزدى ەلىمىزگە, قالابەردى وزگە مەملەكەتتەرگە ناسيحاتتاۋ قانداي دەڭگەيدە؟ بولاشاقتا ناتيجە قانداي بولادى جانە ءوڭىر ءتۋريزمىن دامىتۋعا تولىقتاي مۇمكىندىك بار ما؟ سونىمەن قاتار, تۋريستەر قاتىناۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم, جول ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىلدى ما؟
– بيىل جول ماسەلەسىنە 8,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى تولىعىمەن اياقتالدى. تەك قورداي اۋدانىنداعى كەنەن اۋىلى مەن كوكقاينار اۋىلىنىڭ اراسىنداعى 40 شاقىرىم عانا جول قالىپ وتىر. ول دا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بىتەتىن بولادى. سونداي-اق, وبلىستاعى كوپتەگەن مادەنيەت ۇيلەرى رەتكە كەلتىرىلدى. كىتاپحانالار دا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. ينفراقۇرىلىم دەگەندە, ءبىزدىڭ حالىقارالىق اۋەجايىمىز بار. تەمىر جول سالاسىندا 25 باعىت بويىنشا پويىزدار جۇرەدى. ەندى تۋريزم سالاسىنا كەلەتىن بولسام, جامبىل ءوڭىرىنىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار. يۋنەسكو تىزىمىنە ەلىمىزدەن 8 جوبا ەنگىزىلسە, ونىڭ 5 جوباسى جامبىل وڭىرىندە. وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا كورنەكتى بولىپ سانالاتىن «اقىرتاس» كەشەنىنە 354 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. ول جەرگە قازىر جول سالىنۋدا. سونداي-اق, «تاۋ سامالى» كەشەنىنە دە 150 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. اۋەلى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتساق دەگەن وي بار. سەبەبى وبلىستىڭ وزىندە 1 ميلليوننان استام حالىق بار. ودان كەيىن وبلىستاردى, ودان سوڭ جاقىن شەتەلدەردى تارتساق دەگەن جوسپار بار. ال «كونە تاراز» كەشەنىنەن كونە زاماندارعا جاتاتىن التىن, كۇمىس تيىندارمەن قاتار, 809 مىڭ جادىگەر جانە 33 مىڭ جادىگەر بولشەكتەرى تابىلدى. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, قاراحان, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن سياقتى كورنەكتى كەسەنەلەرىمىز دە بار. ەلباسى «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» دەپ ايتتى عوي. سول سياقتى جامبىل وبلىسىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر.
اڭگىمەلەسكەن حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى