جاڭعىرمالى ەنەرگيا ءداۋىرى

قازاقستانداعى جەلدىڭ ەنەرگە­تي­كالىق الەۋەتى قازىر بۇكىل ەلىمىز بولىپ تۇتىنىپ وتىرعان بارلىق ەنەرگيا مولشەرىنەن 10 ەسە ارتىق. مۇنىڭ ءوزى, جەل ەنەرگەتيكاسى ءوزىنىڭ ابدەن دامىعان كەزىندە قازاقستانعا قاجەتتى بۇكىل ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى ءبىر ءوزى بەرە الاتىندىعىن بىلدىرەدى. بىراق ءدال وسىنداي جاعداي ورناي ما, جوق پا, ونى كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, ادامزاتتىڭ الداعى ۋاقىتتا ءبىر عانا قۋات كوزىنە تاۋەلدى بولىپ قالعىسى كەلمەيتىندىگىن قازىرگى جاعدايدىڭ ءوزى انىق اڭعارتۋدا. ەكىنشىدەن, سول كەزدە ءتۇرلى قۋات كوزدەرىن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى مەن باعاسى قالاي قالىپتاسپاق؟ كوپ ماسەلەنىڭ وسىعان بايلانىستى بولارى انىق. بىلايشا ايتقاندا, قاي قۋات كوزىن ءوندىرۋ ارزان دا ءتيىمدى بولسا, سول قۋات كوزىنىڭ ەنەرگەتيكا نارىعىندا باسىمدىققا يە بولاتىندىعى تۇسىنىكتى.

ادامزاتتىڭ ەسكى دوسى سونىمەن, ادامزاتقا قۋات كوزى رە­تىندە كونە داۋىرلەردەن بەرى بەلگىلى بول­­­عانى­مەن ءححى عاسىردىڭ جاڭا تەح­نو­لو­­گيالىق دەڭگەيىنىڭ ىقپالىمەن عاجايىپ مۇمكىندىكتەردى ۇسىنا باستا­عان جەل دەگەنىمىز نە؟ ول قالاي پايدا بولادى؟ جەر بەتىنىڭ كەز كەلگەن ءبىر بولىگىندە اۋا قىسىمى جوعارى بولسا, ول اۋا تومەن قىسىمدى جاققا قاراي اۋىسا باستايدى. وسىدان بارىپ جەل پايدا بولادى. دەمەك, اۋانىڭ جەردىڭ بەتىمەن ءبىر باعىتتان ەكىنشى باعىتقا قاراي اۋىسۋى ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن ەكپىندى قوزعالىستى جەل دەپ اتايدى. ادەتتە, اۋا قىسىمى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە تۇراقتى كۇيدە تۇرمايدى. ءتۇرلى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن, سونىڭ ىشىندە جەر شارىنىڭ كۇن جۇيەسىندە توقتاۋسىز قوزعالىستا جۇرەتىندىگىنەن جانە جەر بەدەرىندە كەزدەسەتىن تاۋ, ورمان, ساي مەن بەل سەكىلدى ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ اسەرىنەن جەلدىڭ جىلدامدىعى مەن باعىتى دا ۇنەمى وزگەرىستە بولادى. تاۋلاردىڭ ۇشار باستارىندا جەلدىڭ كۇشى جوعارى بولعانىمەن, ەتەكتە باسەڭ, سول سەكىلدى قالا سىرتىندا سوعىپ تۇراتىن قۋاتتى جەل قالا ىشىنە كىرگەندە ەداۋىر سايابىر تارتادى. جەل قالاقشالارىن ورناتقان كەزدە مىنە, وسىنىڭ ءبارى ەسەپكە الىنادى. ماسەلەن, ەۋروپادان اقش-قا ۇشقان كەزىمىزدە اتلانت مۇحيتىنىڭ ەۋروپالىق جاعالاۋلارعا تاياۋ بەتىنەن سامساعان جەل قالاقشالارىن بايقاعان ەدىك. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. تەڭىز بەن مۇحيت بەتتەرىندە جانە تاۋدىڭ اشىق جاتقان اڭعارلارىندا, سونداي-اق, سارىارقا سەكىلدى جازىق دالالاردا ەشبىر كەدەرگىگە كەز بولمايتىندىقتان جەل ەركىن سوعىپ تۇرادى. مىنە, وسىنداي جەرلەرگە جەل قالاقشالارى مەن گەنەراتورلارى ورناتىلادى. جالپى, جەل قۋاتىن پايدالانۋدى ادامدار ەرتە زامانداردان-اق مەڭگەرگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى بەس مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن قايىقتارعا جەلكەن كەرۋ, جەلدىڭ كۇشىن پايدالانىپ ءجۇزۋ باستالعان. مۇنان كەيىن ومىرگە جەل ديىرمەندەرى كەلدى. مىسىرلىقتار مەن پارسىلار جەل قۋاتىن پايدالانۋدى العاش مەڭگەرگەن ەلدەر بولدى. XIV عاسىردا گوللاندتار جەل ديىر­مەنىن جەتىلدىرىپ, ءداندى داقىل ونىمدەرىن ۇنتاقتاۋ ءۇشىن قولداندى. 1854 جىلى اقش-تا جەل ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋ تارتۋ ناسوسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ قۇرىلىمى جەل ديىرمەنىنە قارا­عاندا, قالاقشالار سانىنىڭ كوپتىگىمەن جانە جەلدىڭ باعىتى مەن جىلدامدىعىن انىقتايتىن اسپاپ-فليۋگەردىڭ بولۋىمەن ەرەكشەلەندى. 1940 جىلدارى وسىنداي جەل كۇشىمەن قوزعالاتىن ديىرمەننىڭ سانى 6 ميلليونعا دەيىن جەتتى. ولار سۋ تارتۋمەن قاتار, ەلەكتر قۋاتىن الۋ ماقساتىندا قولداندى. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋدى ودان ءارى يگەرۋ, ولاردى جەتىلدىرۋ ۇدەرىسى توقىراۋعا ۇشى­رادى دەسە دە بولادى. ويتكەنى, ءدال وسى كەزدەن باستاپ مۇناي ءوندىرىسى بارىن­شا بەلەڭ الدى. ول قاتار دامىپ كەلە جاتقان باسقا قۋات كوزدەرىنىڭ نارى­عىنا قاتتى اسەرىن تيگىزىپ, ولاردىڭ نارى­عىن سايا­بىر­سىتىپ تاستادى. ادامزات تىرشى­لىگى­مەن قاتار, بۇكىل الەمدىك ساياساتتىڭ ءوزى مۇناي­دىڭ اينالاسىندا ءوربىدى.  بىراق بۇل ۇدەرىستىڭ ءوزى تىم ۇزاققا سوزىل­مايتىندىعى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. الەمدىك رىنوكتا ءجيى ورىن العان مۇناي داعدارىسى ادامزاتتىڭ جەل ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قايتا وياتتى. 1981-1984 جىلدارى اقش-تىڭ ءبىر عانا كاليفورنيا شتاتىنىڭ وزىندە 6870 جەل تۋربيناسى ىسكە قوسىلدى. بىراق 1985 جىلى جەلتوقسان ايىندا مۇنايدىڭ 1 باررەلىنىڭ باعاسى 10 دوللارعا دەيىن قۇل­دىراپ, وسى جاعداي جەل قون­دىر­عى­لا­رى­نىڭ جۇمىسىن قاي­تادان مۇلدەم ءتيىمسىز ەتىپ تاس­تادى. وسىعان بايلانىستى جەل قون­دىر­عىسىن شىعاراتىن كوپتەگەن شا­عىن كومپانيالار جۇمىسىن توق­تاتتى. مۇناي باعاسىنىڭ قاي­تا­دان شارىقتاي كوتەرىلۋىنە وراي, ناقتى ايتقاندا 1998 جىلدان باستاپ اقش-تا جەل ەنەرگەتيكاسى قايتادان دامۋ ساتىسىنا كوتەرىلدى. ونىڭ ۇستىنە, باتىس ەۋروپا مەم­­لە­كەت­تەرىنىڭ اقش پەن قىتاي­دىڭ قار­جى­لاندىرۋى جانە قول­داۋىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر مەن سىناق ناتيجەلەرى جەل ەنەرگيا­سىن پايدالانۋدىڭ جاڭا تەح­­نو­لو­گيالىق دامۋىنا كەڭىنەن جول اشا باستادى. مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنان وسى ونىم­دەر تاپشىلىعىنا ۇرىنعان ەۋروپا مەملەكەتتەرى, اسىرەسە, گەر­مانيا مەن تاعى بىرقاتار ەلدەر جاڭ­عىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە جەل قۋاتىن مولىنان پايدالانۋ باعىتىن ۇستادى. وسى ىسكە ۇلەس قوسقان كومپانيالار مەن تۇتىنۋشىلارعا تاريفتىك قولداۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلا باستادى.

ەۋروپالىقتار وزىپ تۇر 2009 جىلدىڭ مامىرىندا الەم­نىڭ 80 ەلى جەل ەنەرگياسىن كوممە­رتسيالىق ماقساتتا قولدانا باس­تادى. بۇل ماسەلەگە, اسىرەسە, ەۋروپا مەملەكەتتەرى بارىنشا ءمان بەردى. 2010 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 44 پايىزى ەۋروپادا, 31 پايىزى ازيادا, 22 پايىزى سولتۇستىك امەريكادا شوعىرلاندى. 2010 جىلى الەمنىڭ بارلىق جەل گە­نەراتورلارىندا وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ مولشەرى 430 تەرراۆاتت-سا­عات بول­دى. بۇل – سول جىلى وندىرىلگەن بار­لىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 2,5 پايىزىنا تەڭ كور­سەت­كىش. 2011 جىلى الەمدەگى بارلىق ون­دىرىلگەن جەل ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى 480 تەراۆاتت-ساعات بولدى. ءسويتىپ, جەل قۋاتىن پايدالانۋ كورسەتكىشى قارقىندى تۇردە وسە باس­تادى. قازىرگى كۇنى ادامزات وزىنە قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 6-7 پايىزىن جەلدەن الۋدا. 2020 جىلى ونىڭ كولەمىن 1,4 مىڭ تەراۆاتت-ساعاتقا (1 تەراۆاتت-ساعات 1 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا تەڭ), جەتكىزۋ جوس­پارلانسا, 2030 جىلعا تامان 2,4 مىڭ تەراۆاتت-ساعاتقا نەمەسە جاھاندىق تۇتىنۋ مول­شەرىنىڭ 9 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋ كوز­دەلىپ وتىر. جەل ەنەرگياسى جونىندەگى الەم­دىك كەڭەستىڭ مالىمەتى بويىنشا 2030 جىل­عا تامان جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ون­دىرىستە جەل ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 20 پا­ي­ىزعا جەتپەك. قازىرگى كۇنى جەل ەنەرگياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ دەڭگەيى بارلىق جەرلەردە بىردەي ەمەس. كەيبىر ەلدەر بۇل سالادا بارعان سايىن دامىپ, العا باسىپ بارادى. ماسەلەن, دانيا قازىردىڭ وزىندە جەل گەنەراتورلارىنىڭ كومەگىمەن بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پا- يىزىن, پورتۋگاليا – 23, يسپانيا – 16, يرلانديا – 14, گەرمانيا 8 پايىزىن وندىرسە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 0,5-1 پايىز دەڭگەيىندە عانا بولىپ وتىر. سوڭعى كەزدەرى الەمنىڭ ءار شال­عايىندا جەل ەنەرگياسىنا بايلانىس­تى كۇتپەگەن قىزىقتى دەرەكتەر ورىن الا باستادى. ماسەلەن, 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا شوتلانديادا جەل ەنەرگياسى ءۇي شا­رۋاشىلىقتارى تۇتىناتىن ەلەكتر قۋ­ا­تىنىڭ 164 پايىزىن قام­تاماسىز ەتسە, دانيادا 2015 جى­لعى شىلدە ايىنىڭ كۇن­دە­رىنىڭ بى­رىن­دە بۇل كورسەتكىش 140 پايىز­دى قۇرادى. دانيا ارتىلعان قۋاتتى گەرمانيا, نورۆەگيا, شۆەتسياعا جونەلتتى. Bloomberg New Energy Finance دەرەك­تەرىنە قاراعاندا, جەل ەنەرگەتيكاسى بەرەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ كولەمى 2000 جىلدان بەرى ءتورت ەسە وسكەن, ەسەسىنە ونى ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى تومەندەگەن. ماماندار جەل ارقىلى الىناتىن قۋاتتىڭ كولەمى ەسەلەپ وسكەن سايىن, ونىڭ قۇنى 19 پايىزعا تومەندەيتىندىگىن ەسەپتەپ شىعارعان.

قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى وسىدان 5-6 جىل ۋاقىت بۇرىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى قازاقستان ۇكىمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى جەل قۋاتىن جانە ونىڭ تۇراقتى سوعۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ بويىنشا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى قولعا الدى. وسى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءار وڭىرلەرىندەگى جەل كو­بىرەك سوعاتىن جەرلەرگە قادالار قا­عىلىپ, ولارعا جەل قۋاتىن ەسەپ­تەيتىن ارناۋلى قۇرالدار ور­ناتىلدى. بۇل قۇرالدار جىلدار بويى جەلدىڭ ەكپىنى مەن سوعۋ جيى­لىگىن ۇزدىكسىز ەسەپتەپ تۇردى. ءسوي­تىپ, قازاقستاندا جەل ەنەرگياسىن دامىتۋ ءۇشىن جەل قۋاتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى العاش رەت ناقتى مالىمەتتەر دەڭگەيىندە انىقتالدى. بۇل مالىمەتتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت «قازاقستاننىڭ جەل اتلاسىن» جاساپ شىعۋعا جاعداي تۋعىزدى. بۇل اتلاستىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ءۇشىن بەرەتىن پايداسى كوپ بولماق. ويتكەنى, ءبىز ەندى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ءۇشىن قاي جەر­لەرگە جەل قالاقشالارىن ور­نا­تۋعا بولاتىندىعىن جانە ول قالاقشالار بىزگە جىل ىشىندە قانشالىقتى قۋات ءوندىرىپ بەرە الاتىندىعىن بۇرىنعىعا قاراعاندا جاقسىراق بىلەمىز. «ەگەر قازاقستاننىڭ جەل اتلا­سىنداعى مالىمەتتەرگە جۇگى­نە­تىن بولساق, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادام­داردىڭ دۇرىس اڭعارعانىنداي, جوڭ­عار قاقپاسى مەن شۋ القابىندا قۇش­تى جەلدەر ءجيى بولىپ تۇرادى. بىراق جەلدىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعى مەن تۇراقتىلىعى استانادا, قوس­تا­نايدا, قىزىلجاردا, قا­را­­عان­دىدا, پاۆلوداردا كوبىرەك ساق­تا­لا­دى. ماسەلەن, وسى اتالعان جەرلەردە جەل­دىڭ ورتاشا جىلدىق جىلدامدىعى 7 مەتر/سەكۋندتان اينالسا, كوكشەتاۋ جاقتا ءتىپتى 8 مەتر/سەكۋندتان دا اسادى. بۇل اتالعان وڭىرلەردە جەل ەنەرگياسىن دامىتۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى بار دەگەن ءسوز», دەيدى بۇۇ دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ وكىلى گەننادي دو­روشين. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە ەرەيمەنتاۋ جەل ەلەكتر ستان­سا­سى­نىڭ سالىنعاندىعى بەلگىلى. بۇل ستانسا جىلىنا 172 ملن كۆت-ساعات ەلەكتر قۋاتىن وندىرە الادى جانە ونىمدىلىگى بىرتە-بىرتە كەڭەيتىلە بەر­مەك. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ كەي­بىر وڭىرلەرىندە قا­زاقستاندىق عالىم البەرت بولوتوۆتىڭ وتان­دىق يننوۆاتسيالىق برەند اتالا باس­تا­عان جەل روتورلى گەنەرا­تور­لارىن ورناتۋ ءىسى قولعا الىندى. مۇنداي گەنەراتورلار ەكسپو-2017 كورمەسى قارساڭىندا اس­­تانا قالاسىنا دا ورناتىلدى. ولار وزىندىك تەحنولوگيالىق ەرەك­شە­لىكتەرىنە بايلانىستى با­ياۋ جەل­دىڭ وزىندە جۇمىس ىستەۋگە قا­بى­لەتتى بولىپ تابىلادى. «قازاۋىلەنەرگوجوبا ينستيتۋتى» جشس-ءنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازىر قازاق­ستاننىڭ 45 وڭىرىندە جەل ەلەكتر س­تانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوبالا­نۋ­دا. وسىعان بايلانىستى, ەلىمىزدىڭ وڭىر­لەرىندەگى جەل الەۋەتى جوعارى 8 ءوڭىر تاڭداپ الىندى. ولاردىڭ ىشىندە جام­بىل وبلىسىنىڭ قورداي كەنتى, وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جۇزىمدىك كەن­تى, استانا, فورت-شەۆچەنكو, اتىراۋ, ەرەي­مەن­تاۋ, ارقالىق, قارقارالى قالالارى بار.

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»