مالى اۋىرسا ەمدەۋدىڭ دە نەشە ءتۇرلى ءتاسىلىن بۇرىنعى قازاقتان ارتىق كىم ءبىلدى دەيسىز؟ اياعىنا جەم تۇسكەن جۇيرىكتى سازعا بايلاپ ەمدەيتىن, اۋسىل بولعان سيىرىنا اتالادان اس بەرىپ, ءتىلىن تۇزبەن ىسىپ جازاتىن, تىشقان بولعان جىلقىنىڭ تاماعىن تەسىپ, قانىن اعىزىپ ساۋىقتىراتىن دا وسى جۇرت. توتىيايىن مەن جالبىزدىڭ ءوزى قانشا دەرتكە شيپا ەدى. ءبىز بىلمەيتىن سونداي تابيعي ەمدەردىڭ ءتۇرى كوپ ەكەنىنە داۋ بولسايشى.
بۇگىن زامان وزگەردى. تەحنوكراتتى ەلگە اينالىپ كەلەمىز. ءبىر كەزەڭدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇدەپ-جاداعانىمەن, قازىرگى ۋاقىتتا قايتا قولعا الىنىپ جاتىر. ءتورت ت ۇلىگىنە قايتا ورالعان قازاق مالىن اسىلداندىرىپ, مەملەكەتتىڭ قولداۋ باعدارلامالارىمەن فەرمالار اشىپ, ءسۇت, ەت ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسىپ جاتىر. تىرشىلىك بار جەردە اۋرۋ دا جۇرەدى. بۇرىنعى ەمدەۋدىڭ ءتاسىلى ۇمىت بولىپ, ەندى ءتورت ت ۇلىك مالىمىزدى ءدارى-دارمەكپەن ەمدەيمىز. ارنايى مال دارىگەرىنىڭ وقۋى دا بار. اۋقىمى كەڭ, عىلىمي تىلمەن ايتقاندا – ۆەتەريناريا.
الەمدە بۇگىنگى ۆەتەريناريانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۆەتەريناريالىق-بيولوگيالىق-قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ. بۇل – ادامزات دەنساۋلىعىن زوونتراپونووزدى اۋرۋلاردان قورعاۋ كەپىلى جانە ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن جانە شيكىزات ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ نەگىزى. قازىرگى ۋاقىتتا مال اۋرۋلارىن انىقتاۋ; پروفيلاكتيكا جۇرگىزۋدىڭ جانە ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ; سونىمەن قاتار جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ اۋرۋلارىن جانە شىعىنىن ازايتاتىن وتاندىق ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدى جانە ء وندىرۋدى جولعا قويۋ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بيوتەحنولوگيا سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جاتقان مەكەمەلەر ەلىمىزدە از بولسا دا, بار. ەڭ الدىمەن عىلىمي لابوراتوريانى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جاساقتاپ الماي, ەشقانداي ءونىمدى شىعارىپ, ونى شەت ەلدەرگە ۇسىنا المايتىنىمىزدى جاقسى تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. وسى رەتتە بارلىق قۇرىلعىلارى مەن جابدىقتارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءبىر مەكەمە الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, اباي اۋىلىندا ورنالاسقان. وبلىستا, اۋىلدا دەپ مۇرىن شۇيىرە قارايتىن, قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى كوپ لابوراتوريادا وسى مەكەمەدەگى سياقتى حالىقارالىق تالاپتار مەن ستاندارتتارعا ساي بازالىق قۇرال-جابدىقتار جوق ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ۆەتەرينار ماماندار مەن ۆەتەرينارلىق-پروفيلاكتيكالىق جانە دياگنوستيكالىق ءدارى-دارمەكتەردى ازىرلەۋ مەن ءوندىرۋدى جولعا قويعان «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنى جيىرما جىلعا جۋىق ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنا قول ۇشىن سوزىپ كەلەدى. «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنى 2001 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن 47 پرەپارات ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن. سونىڭ 27-ءى دياگنوستيكالىق, 13-ءى ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق, 3-ەۋى پارازيتتەرگە قارسى پرەپارات جانە 2-ەۋى اشىتقى. تەحنولوگيالاردىڭ جاڭالىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەرتابىسقا سايكەس يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەرىمەن جانە اۆتورلىق كۋالىكتەرمەن قورعالعان. ۆەتەرينارلىق تاجىريبەدە جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالىق جانە ءينۆازيۆتى اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋگە ازىرلەنگەن ۆاكتسينالار, دياگنوستيكالىق تەست-جۇيەلەر جانە بيوپرەپاراتتار قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ازەربايجان, رەسەي, گرۋزيا جانە ارمەنيا ەلدەرى اۋماعىندا قولدانىلادى.
«انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنى سوڭعى بەس جىلدا ونىمدەرىن ەسكپورت پەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ىشكى نارىعىنا شىعارۋدا ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ وتىر. نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتامالارعا سايكەس پرەپاراتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتاردىڭ جانە ءتيىستى شەت ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگەن. سونىمەن قاتار, بۇل كاسىپورىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, مەديتسينا, ميكروبيولوگيا جانە حيميا سالاسىندا دا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن بەلسەندى اتقارىپ كەلەدى.
2009 جىلدان باستاپ «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق سۋبەكتىسى رەتىندە اككرەديتاتسيادان ءوتىپ, ءتۇرلى عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرىپ وتىر. جوبالار ناتيجەسىندە مەكەمەگە جاڭا تەحنولوگيا-لار, بيولوگيالىق پرەپاراتتار, زەرتحانالاردى جاڭارتۋ جۇمىستارى جانە GMP, GLP دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. كاسىپورىندا وندىرىلەتىن بيوپەراپاراتتار ساپاسىن باقىلاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتاردى زەرتتەۋ سىناق ورتالىعى قۇرىلىپ, 2009 جىلى يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا جونىندەگى اككرەديتتەۋ ورتالىعى كوميتەتىنەن اككرەديتاتسيادان وتكەن.
عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىن جانە ونىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكى رەت ادىلەت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىڭ ونەرتاپقىشتىق سالاسىندا «جىلدىق ونەرتابىس» نوميناتسياسىنىڭ يەگەرلەرى اتانعان. «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى, مەكەمە نەگىزىن قالاۋشى, پروفەسسور نۇرلان احمەتسادىقوۆ 2015 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەرتاپقىشى» اتاعىنا يە بولعان. ول ۆەتەريناريالىق جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ازىرلەمەلەردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
كاسىپورىندا وندىرىلەتىن پرەپاراتتاردى الۋ ءتاسىلىنىڭ نەگىزگى ازىرلەۋشىسى جانە جەتەكشىسى. پروفەسسور گۇلنار شابدارباەۆا 2005 جىلى «ونەرتاپقىش ايەل» اتاعىنا لايىق دەپ تابىلدى. عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىننىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, ۇعا مۇشەسى. گ. شابدارباەۆا ۆەتەرينارلىق جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ جەتەكشى مامانى. «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ كانديداتى, ۆەتەرينارلىق مەديتسينا بويىنشا PhD, دوتسەنت د.حۋساينوۆ 2007 جىلى «ەڭ بەلسەندى ونەرتاپقىش» اتاعىن يەلەندى. بۇل عالىمنىڭ نەگىزگى عىلىمي باعىتى – جانۋارلار اۋرۋلارىنا ارنالعان دياگنوستيكالىق جانە پروفيلاكتيكالىق بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى دايىنداۋ جانە ەنگىزۋگە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. وسى ءۇش مامانعا قوسا كاسىپورىننىڭ تاعى ەكى عىلىمي قىزمەتكەرى, جالپى بەس ادام, ۇجىمدىق جۇمىسپەن ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنان ۇمىتكەرلەر. ولار: «انتيگەن» عىلىمي-ونەركاسىپتىك كاسىپورىنىنىڭ «پروبيوتيكتەر» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاعام عىلىمدارى بويىنشا PhD, ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ ماگيسترى شىنار احمەتسادىقوۆا مەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر, ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ كانديداتى, ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ ماگيسترى جانات باتانوۆا. «ۆەتەرينارلىق جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى كوممەرتسيالاندىرۋ» تارقىرىبىندا ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى مەن ازىرلەۋ تەحنولوگيالارى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا وتە ءتيىمدى ءھام پايدالى جۇمىس دەپ ايتار ەدىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇمىتكەرلەر ۆەتەريناريا جانە مەديتسيناعا ارنالعان بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى ەنگىزۋ جانە ءوندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن GMP تالاپتارى بويىنشا (Good manufacturing for medicinal products) «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ بازاسىندا اتقارادى. تەك ۆەتەريناريا سالاسىندا ەمەس, مەديتسينا مەن تاعامتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى بۇگىنگى بيوتەحنولوگيالار زامانىندا قولداۋعا ابدەن لايىق دەپ اتاساق تا بولادى.
«انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنىندا 7 ۆەتەريناريا, بيولوگيا, فارماتسيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە 4 PhD, 10 ۆەتەريناريا, بيولوگيا, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 2 PhD دوكتورانت جانە 5 ماگيستر قىزمەت ەتەدى.
عىلىمي جۇمىستارى مەن زەرتتەۋلەرى بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ حالىقارالىق نارىقتا ۆەتەرينارلىق پرەاپاراتتار ءوندىرۋ كەزىندە جاڭا باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس ورنىن قۇرۋ, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق قۇزىرەتتىلىكتى ەنگىزۋ, يننوۆاتسيالىق سەرپىلىستى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارىنا سايكەس ازىرلەنگەن 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى.
«انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورنى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە جوعارى تەحنولوگيالىق پرەپاراتتاردى شىعارۋدى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, عالىمدارعا قولايلى جاعدايلار جاساپ, جاڭا تەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا تارتادى. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مامانداندىرىلعان, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان بيومەديتسينا جانە جاسۋشالىق بيوتەحنولوگيا, ميكروبيولوگيا, ۆيرۋسولوگيا, پارازيتولوگيا زەرتحانالارىندا فيزيكالىق-حيميالىق, بيوحيميالىق, ميكروبيولوگيالىق, پارازيتولوگيالىق زەرتتەۋ ادىستەرىن پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. بيوباقىلاۋ زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا سايكەس مامانداندىرىلعان قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ۆيۆاري قۇرىلعان.
كاسىپورىن ىزدەنۋشىلەرى ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ۇنەمى جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمداردا جوعارىلاتىپ وتىرادى.
عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىن بازاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ, سىناق جانە وندىرىستىك جۇمىستارمەن قاتار, بيولوگيالىق جانە دارىلىك پرەپاراتتاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى سالاسىندا, تاعامدىق قاۋىپسىزدىك سۇراقتارىنا جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا تەوريالىق, پراكتيكالىق داعدىلارمەن الماسۋ ءۇشىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, س.د.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن, ماگيسترانتتارىمەن, دوكتورانتتارىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. عىلىمي-وندىرىستىك كاسىپورىننىڭ 2008 جىلدان باستاپ ءۇش تىلدە شىعاراتىن قازاقستاندىق عىلىمي-پراكتيكالىق «ۆەتەريناريا» جۋرنالى بار.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى