– ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا بيىل 25 جىل تولدى. شيرەك عاسىر ۋاقىت ەكى مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي كەزەڭ دەۋگە بولادى. وسى ورايدا, باۋىرلاس ەلدىڭ ەلشىسى رەتىندە ەكىجاقتى بايلانىستىڭ دامۋ بارىسىن قالاي باعالايسىز؟
– تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ وسىدان 26 جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مەملەكەت ەكەنىن ۇلكەن ماقتانىشپەن جانە قۋانىشپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەكى مەملەكەت اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعانىنىڭ 25 جىلدىعى سىندى اتاۋلى داتاعا وراي سۇحبات بەرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنعانى ءۇشىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە كوپ راحمەت.
جالپى, شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان تۇركيانىڭ ورتالىق ازيا مەن بايتاق ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەسىنە اينالدى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس اياسىنىڭ كەڭەيۋى 2009 جىلى انكارادا قول قويىلعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى شارتقا ۇلاستى. ەكى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ تەڭ توراعالىعىمەن قۇرىلعان جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىمىزدىڭ قۇرىلىمدىق تەتىكتەرى بولىپ تابىلادى. وسى كەڭەستىڭ ء ۇشىنشى وتىرىسى جاقىن ارادا وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونiندەگi ۇكiمەتارالىق كوميسسيا دا قازاقستان-تۇركيا بايلانىستارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. كوميسسيانىڭ تەڭ توراعالىق قىزمەتىن ەكى مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى اتقارادى. سوڭعى رەت كوميسسيانىڭ وتىرىسى وتكەن جىلى تۇركيادا وتكەن بولاتىن, الداعى تامىز ايىندا استانادا كەزەكتى مارتە باسقوسۋ وتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قازاقستان مەن تۇركيا تەك ەكىجاقتى عانا ەمەس, بارلىق تۇركى الەمىنە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ورتاق باستاما كوتەرىپ كەلەدى. تۇركى كەڭەسى, تۇركپا, تۇركسوي جانە حالىقارارلىق تۇركى اكادەمياسى سىندى حالىقارالىق ۇيىمدار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تۇركى الەمىنىڭ ۇيىتقىسى رەتىندەگى ءرولىنىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ سانايمىن.
ورتاق تاريحي جانە مادەني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىمىز تەك رەسمي دەڭگەيمەن شەكتەلمەيدى. قازاق جانە تۇرىك حالىقتارىنىڭ بايلانىسى كۇن وتكەن سايىن عىلىمي سالادا, جەكە سەكتورلار ارقىلى الەۋمەتتىك سالادا كۇشەيىپ كەلە جاتىر. ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن رۋحاني تۇرعىدا جاقىن, دوس جانە باۋىرلاس ەلدەر رەتىندە قۋانىشىمىزدى ءبولىسىپ, قايعىمىزدى بىرلەسىپ كوتەرەمىز.
ءوزىڭىز بىلەسىز, 2016 جىلدىڭ 15 شىلدەسىندە گۇلەن جەتەكشىلىك جاسايتىن «فەتحۋللاحشىل لاڭكەستىك ۇيىمى» (FETÖ) توڭكەرىس جاساۋعا تالپىنىس جاساعان ەدى. وسى وقيعادان كەيىن تۇرىك حالقىنا, تۇركياعا قولداۋ كورسەتكەن العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى قازاقستان بولدى. تۇركياعا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزا ساپار جاسادى. پرەزيدەنت نازارباەۆ مىرزانىڭ جانە قازاقستاننىڭ وسى قولداۋىن تۇركيا ەشقاشان ۇمىتپايدى, قازاق ەلىنە جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنە ءاردايىم قۇرمەتپەن قارايدى. ءبىز پرەزيدەنت نازارباەۆتى تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتتەيمىز!
– تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى قالاي باعالايسىز؟ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كۇشەيتۋدىڭ جولدارى قالاي دەپ ويلايسىز؟
– تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى الەۋەتى وتە جوعارى. ءبىزدىڭ ەل قازاقستاندى ايماقتاعى ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق ارىپتەستەردىڭ ءبىرى, بايتاق ەۋرازيا كەڭىستىگىنە اشىلاتىن قاقپا دەپ سانايدى. سول سياقتى, تۇركيانى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ەۋروپاعا اشىلاتىن قاقپا, ودان دا اۋقىمدىراق قاراساق باتىس ەلدەرىنە اشىلاتىن قاقپا رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
سوڭعى 2-3 جىلدا بولعان جاھاندىق رەتسەسسيا الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتكەنى راس. دەگەنمەن, دۇنيە ءجۇزىن شارپىعان ەكونوميكالىق پروبلەمالارعا قاراماستان, 2016 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2,5 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل جاقسى كورسەتكىش. قازاقستاننىڭ شەت مەملەكەتتەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىن نازارعا الاتىن بولساق, تۇركيا العاشقى ون ەلدىڭ قاتارىندا تۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى ايتپاعاندا, ەكونوميكانىڭ مەردىگەرلىك, قۇرىلىس, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, قىزمەت كورسەتۋ سىندى باسقا دا سەكتورلارىندا قازاقستاندا ەڭ كوپ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان ەلدەردىڭ ءبىرى – تۇركيا. ەلىمىزدىڭ جەكە كومپانيالارى قازاقستانداعى مەردىگەرلىك جوبالارعا, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋعا, قالا قۇرىلىسىنا 21 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ ينۆەستيتسيا سالىپ, سونىڭ ارقاسىندا 475 جوبانى جۇزەگە اسىرىپتى. مەنىڭشە, بۇل ايتارلىقتاي جاقسى ناتيجە.
قازاقستان دا, تۇركيا دا وزدەرىنىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق الەۋمەتتەرىن پايدالانىپ, الداعى ۋاقىتتا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ اۋقىمىن ارتتىرا تۇسۋگە مۇددەلى بولىپ وتىر. تاياۋ بولاشاقتا ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىنىڭ جىلدىق كولەمىن 10 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ سانىن كوبەيتۋ, ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل – ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءوزارا كەلىسكەن, العا قويعان ماقساتتارى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ادامي رەسۋرسى دا, قارجىلاي مۇمكىندىگى دە جەتكىلىكتى ەكەنىنە بەك سەنىمدىمىن.
قازاقستان ەنەرگەتيكا سەكتورىمەن شەكتەلىپ قالماي, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدى العا قويىپ وتىرعانىنان حاباردارمىز. ول ءۇشىن «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنا كۋامىز. اگرارلىق سەكتور, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, سونداي-اق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور ەكەنى قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ وتىر. وسى ورايدا, تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولارى مەن جەكە سەكتورلارى بۇل ماسەلەلەر بويىنشا اتالعان سالالاردى دامىتۋ ءۇشىن ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە قاشاندا ءازىر ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
الداعى ۋاقىتتا كاسپي ارقىلى وتەتىن, شىعىس پەن باتىستاعى ءىرى نارىقتاردى جالعايتىن كولىك ءدالىزى تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, مادەني-الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. كولىك, لوگيستيكا, تەڭىز پورتتارىن باسقارۋ, تۋريزم, ۆيزالىق, كەدەندىك جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سىندى سالالار قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ەكىجاقتى ءتيىمدى بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن تۇركيانىڭ, ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن جاڭارعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا اسا ءىرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دۇنيەگە كەلەدى دەپ سەنەمىن.
– بيىل قازاقستاندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا زور مانگە يە بولعان وسى وقيعاعا قاتىستى ۇستانىمىڭىز, كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– قازاقستان شيرەك عاسىر ىشىندە ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بارلىق سالادا زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 25 جىلدا ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك سالادا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, مادەنيەتتە ماڭىزدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. سىرتقى ساياساتتاعى شەبەر ساياساتىنىڭ ارقاسىندا سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ايماقتىق جانە جاھاندىق ارەنادا جوعارى ابىروي-بەدەلگە يە بولدى. ال تۇركيا قازاقستاننىڭ قاي سالادا بولسىن العا باسۋىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى باستاماسىنىڭ دا تابىستى جۇزەگە اسىرىلعانىنا كۋا بولدىق. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر, وسىعان بايلانىستى جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىنا, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ باعىتىنداعى تالپىنىسىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن ماڭىزدى قادام دەپ باعالايمىز.
– سيريادا قالىپتاسقان احۋالدى رەتتەۋ بويىنشا كەپىلگەر ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە, تۇركيا «استانا پروتسەسىنەن» قانداي ناتيجە كۇتەدى؟
–جەتى جىلدان بەرى جالعاسىپ جاتقان سيريا داعدارىسى ۇلكەن گۋمانيتارلىق اپاتقا, ەلدىڭ كۇيرەۋىنە سەبەپ بولدى. تۇركيا ىرگەلەس ورنالاسقان مەملەكەت رەتىندە, سيرياداعى احۋالدىڭ تەرىس اسەرىن جاقىننان كورىپ وتىر. 7 جىل ىشىندە توز-توز بولىپ ەلىنەن باسقا جاققا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان 3 ميلليوننان استام سيريالىق بوسقىندى قابىلداپ, ولارعا پانا بولىپ وتىر. ءبىز كورشى ەلدەگى قارۋلى قاقتىعىستىڭ نەعۇرلىم تەزىرەك اياقتالعانىن, ەلدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ورناعانىن قالايمىز.
استانا پروتسەسىنىڭ بەس راۋندىندا سيرياداعى اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن ىسكە قوسۋ, بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەرىنىڭ تابىستى وتۋىنە ۇلەس قوسۋ باعىتىندا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلدى. جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەرىن تولىقتىراتىن قوسىمشا ارنا رەتىندە استانادا پروتسەسىنىڭ ءوتۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن بيىكتەتە تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»