ەلباسىنىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى ساياسي ۇستانىمدارىنىڭ ساباقتاستىعى, ونىڭ 1992-1993 جىلدارى سويلەگەن سوزدەرى مەن جازعان ەڭبەكتەرىن 2017 جىلى جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىمەن سالىستىرساڭىز, العاشقىلارىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويا قويماعاندىعىنا جانە كورەگەندىكپەن ايتىلعاندىعىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ-اق قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بىرلىگى ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – سول تاريحي كەزەڭدە ەلدە ورىن العان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەدى. شىن مانىندە قازاقستان كەشەگى كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىنەن تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. ياعني, ول بۇرىنعى سوتسياليستىك تۇرپاتتاعى مەملەكەتتەن مۇلدەم باسقا قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيا قۇرۋ جولىنا ءتۇستى.
بۇل جاعداي كسرو-نىڭ مەملەكەت رەتىندە ىدىراپ, تاريحي ساحنادان كەتىپ بارا جاتقانداعى جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ساياسي احۋالدىڭ شەكتەن تىس شيەلەنىسكەن كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. جاڭا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ, ەلدىڭ دامۋىنىڭ بولاشاق باعىتتارىن ايقىنداۋ, ەكونوميكالىق ۇستانىمدار مەن قوعامدىق پروتسەستەردە تۋىنداپ وتىرعان جاعدايعا بايلانىستى جان-جاقتى عىلىمي-ساياسي ساراپتاما جۇرگىزىپ, ونى رەتكە كەلتىرۋ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ءوز ورنىن تابۋعا ىقپال ەتەتىن شارالاردى قاراستىرۋ سياقتى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك بولدى. مىنە, ءدال وسىنداي الاساپىران قيىن-قىستاۋ زاماندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋ, نىعايتۋ, دامىتۋ مىندەتى, ونىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگى, اۋىرتپالىعى مەن جۇگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يىعىنا ءتۇستى.
90-جىلداردىڭ باسىنداعى تاريحي كەزەڭ ەڭ الدىمەن ەسكى جۇيەنى بۇزۋعا باعىتتالعاندىعىمەن ەرەكشەلەندى. ابدەن توقىراۋعا تۇسكەن بۇرىنعى جۇيەنى جويۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسياعا قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى قيىندىقتار تۋدىردى. دەگەنمەن ول جۇيەنىڭ جاڭا مودەلىن ايقىنداۋدى قولعا الۋعا مۇمكىندىك جاسادى. بۇل پروتسەسس قازاقستاندا كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلعان قايتا قۇرۋلار سيپاتىندا جۇرگىزىلدى.
سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كورەگەن ساياساتكەر قىرىنان كورىندى. بۇعان پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ باسىمدىقتارىن دەر كەزىندە ايقىنداپ, ولاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ, «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. بۇل پرينتسيپ ەگەر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى ءالسىز بولسا, ول مەملەكەت ساياسي جاعىنان دا كۇشتى بولا المايدى دەگەندى بىلدىرەدى. ول ءۇشىن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان بيۋدجەت جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, بانكتەر تۋرالى جانە تاعى باسقا دا زاڭدار قابىلداپ, مەملەكەتتىڭ بولاشاق دامۋىن جوسپارلاپ, داعدارىسقا قارسى كۇرەس باعدارلامالارىن جاساۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ كەرەك بولدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋدە دۇرىس باسىمدىقتار قويا بىلۋىمەن قاتار جۇيەلىلىك, تەرەڭ تالداۋ, عىلىمي نەگىزگە سۇيەنۋ, مەتوديكالىق جانە مەتودولوگيالىق جاعىنان ماسەلەنىڭ ءمانىسى مەن بايىبىنا جەتۋ, وبەكتيۆتىلىك, تاباندىلىق پەن ادالدىق, ساياسي بىرىزدىلىك سياقتى ومىرلىك پرينتسيپتەردى باسشىلىققا الۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنگەن ءجون.
1992 جىل تولىعىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىن تالقىلاپ, پىسىقتاۋعا ارنالدى دەسەك تە بولادى. ونداعى نەگىزى ماقسات – جوعارىدا كورسەتىلگەن تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى, اسىرەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن اتا زاڭ دەڭگەيىندە زاڭداستىرىپ, بەكىتۋ ەدى. بۇل مىندەتتەر نەگىزىنەن 1993 جىلعى وتپەلى كەزەڭگە ارنالعان ەلىمىزدىڭ العاشقى پوستكەڭەستىك كونستيتۋتسياسىندا كورىنىس تاپتى.
ءومىردىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە العاشقى جاۋاپ 1993 جىلى 11 مامىردا وتكەن قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگى ماسەلەسىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق كەڭەستە بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سول كەڭەستە سويلەگەن ءسوزى كەيىن «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگىندە» دەگەن اتاۋمەن جەكە كىتاپشا بولىپ شىقتى.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق قوعامداعى وزگەرىستەرگە ساي كەلەتىن رۋحاني احۋال قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ بولۋى قاجەت. ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىن نارىققا بەيىمدەۋ قاجەتتىگى ۇلتتىق يدەياعا دەگەن كوزقاراستى قايتا قاراپ, ونى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى تالاپ ەتتى.
سوندىقتان دا ەلباسى: «شىن مانىندە, يدەولوگيا – بۇل ادامداردىڭ قوعامداستىعىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە توپتاستىرۋ مەن جۇمىلدىرۋدىڭ ۋاقىت تەزىنەن وتكەن ءتاسىلى, بۇل الەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋ مەحانيزمى ...ادامداردىڭ اقىل-ويىنا وركەنيەتتى تۇردە ىقپال ەتۋ ءتاسىلى» – دەپ, ونىڭ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى.
كىتاپتىڭ ەپيگرافىندا «ناقتى تاۋەلسىزدىككە جەتۋ ساياسي, ينتەللەكت-ۋالدىق, رۋحاني قولداۋدى تالاپ ەتەدى» دەلىنگەن. ەلباسى ەكونوميكالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, كادرلىق سەرپىنمەن قوسا قوعامدى بىرىكتىرۋگە جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن ايتا كەلە, جاقىن جانە الىس بولاشاققا ەسەپتەلگەن ءوز جۇمىسىمىزدى يدەيالىق جاعىنان تەرەڭ تۇسىنبەسەك, ءىسىمىزدىڭ العا باسپايتىندىعىن ەسكەرتتى. اڭگىمەنىڭ توركىنى تۇپتەپ كەلگەندە يدەولوگيالىق تۇعىرناما قالىپتاستىرۋدا قازاقستاننىڭ وزىندىك جولىن ىزدەۋ قاجەتتىگىنە تىرەلەتىنىن, دەگەنمەن ول ءبىرشاما باسقا جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارعا كوڭىل اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن كورسەتىپ بەردى.
قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مەن قوعامدىق-ساياسي جانە يدەيالىق باعىتتارىنا جاسالعان تالداۋ ناتيجەسىندە ن.ءا.نازارباەۆ جاس مەملەكەت الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى عالامدىق ماقسات – ناقتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. شىنىندا دا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرلى بولماسا, مەملەكەتتىڭ قۋاتى دا, بەدەلى دە جوق بولادى, وندا وعان يدەيانىڭ دا قاجەتتىلىگى شامالى.
مىنە, سول كەزەڭدەگى قالىپتاسقان احۋالدى ەسكەرگەن ەلباسى مەملەكەتتىك باستاۋلاردى نىعايتۋ, قۇقىقتىق قوعام ورناتۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق, قۇرىلىمدىق, ينستيتۋتتىق نەگىزدەگى تولىققاندى ۇلتتىق نارىق قالىپتاستىرۋ, تۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ, بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ساقتاۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سىرتقى ساياساتتاعى باعىتتارىمىز بەن اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك سياقتى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتاتىن ناقتى قادامدار جاساي باستادى. حالىق ونى ءوز كوزىمەن كوردى, ءتۇسىندى, قولدادى جانە ەلباسىنىڭ ساياساتىنا سەنىم ارتتى. ەلدە وسىمەن ءبىر مەزگىلدە يدەيالىق توپتاسۋ ماسەلەسىن پراكتيكالىق تۇرعىدا ىسكە اسىرۋ قولعا الىندى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ونىڭ باستى قيىندىقتارى: ەكونوميكا تۇرالاپ, ۇلتتىق ماسەلە ۋشىعىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ناشارلاپ, ەلدى كۇيزەلىس ءورتى شارپىعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندەگى بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەدى. «بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, بىلاي ايداساڭ وگىز ولەدىنىڭ» كەبىن كيگەن الماعايىپ زامان.... كوممۋنيستىك يدەولوگيا تاريح قويناۋىنا كەتىپ بارا جاتسا دا, ءالى دە بولسا ول حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ساناسىنا مىقتاپ ءسىڭىپ قالعان, بۇرىنعى وداق كۇيرەسە دە, بىراق ءالى دە بولسا حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ونى اڭساپ, موينىن باسقا جاققا بۇرىپ, قۇلاعىن بوگدە ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنە تۇرۋمەن بولدى. حالىق نەگە سەنەرىن, نە ىستەپ, قايدا بارارىن بىلمەي دەل-سال بولدى.
سول كەزدىڭ وزىندە ەلباسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تۇراقتىلىقتىڭ قاجەت ەكەندىگىن ايقىن ءتۇسىندى. تۇراقتىلىق قانا رەفورمالار جۇرگىزىپ, حالىقتىڭ جاعدايىن ءبىرشاما تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ, رەسپۋبليكاداعى بارلىق ساياسي كۇشتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردى ونسىز دا شيەلەنىسىپ تۇرعان جاعدايدى شەكتەن تىس ساياساتتاندىرماۋعا شاقىرۋمەن بولدى. سوندىقتان دا ن.ءا.نازارباەۆ «قوعامنىڭ بىرىگۋىن نىعايتۋعا تۇراقتىلىق, ازاماتتىق كەلىسىم اقۋالىن قالىپتاستىرۋ ەلەۋلى اسەر ەتەدى», دەگەن قورىتىندى جاسادى.
وسىلايشا ەلدە ناقتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەتىن جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار انىقتالىپ, قوعامدا بىرلىك, تۇراقتىلىق, رۋحاني كەلىسىمدى ورنىقتىرۋ قاجەتتىگى بىرتە-بىرتە كۇمان كەلتىرمەيتىن اقيقاتقا اينالا باستادى.
قازاقستان حالقىنىڭ تۇتاس ەتنوساياسي قوعامداستىعى ەگەمەندىكتىڭ وزىندىك جيىنتىعى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ...كوپ ۇلتتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى مەن مۇددەلەرىنىڭ سەرپىندى تەپە-تەڭدىگى قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ پروتسەسىن ارقاشان ايقىنداپ وتىردى. ياعني, ەلباسى ەتنيكالىق الۋان تۇرلىلىكتەگى الەۋمەتتىك بىرتۇتاستىقتىڭ ستراتەگياسىن ۇسىنا وتىرىپ, ىشكى ساياساتتىڭ ىرگەلى قاعيداسى ۇلتارالىق كەلىسىم ءپرينتسيپى ەكەندىگىنە باسا ەكپىن جاسادى, ونىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋداعى قازاقستاندىق جولدىڭ جانە ءبىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا ەنۋىمىزدەگى ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ جانە قازاق ءتىلىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولىن تولىققاندى پايدالانۋ قاجەتتىگى پراكتيكالىق تۇرعىدان ۇنەمى ەسكەرىلىپ وتىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە-اق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەگىزدەرىمەن قاتار ونىڭ دامۋىنىڭ يدەولوگيالىق جاعىنان دا قامتاماسىز ەتىلۋىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. ەلباسىنىڭ 1992-1993 جىلدارى سويلەگەن سوزدەرى مەن جازعان ەڭبەكتەرىندە بۇگىنگى كۇنمەن تىكەلەي بايلانىستىڭ بارلىعىن بايقاۋعا بولادى. ولار كونتسەپتۋالدى-تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
ەلباسىنىڭ 1993 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگىندە» اتتى ەڭبەگىندە «ەلىمىزدىڭ بولاشاق وركەنيەتتى دامۋىنىڭ, ءوزىمىز بارا جاتقان قوعامنىڭ نەگىزدەرى ناق بۇگىن قالانۋدا. ...الايدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەرتەڭگى ىستەرىمىزدىڭ ناقتى بەت-باعدارىن كورە بىلۋگە ءتيىسپىز», دەپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاققا باعدارىن سول كەزدىڭ وزىندە كورەگەندىكپەن كوز الدىنا ەلەستەتىپ, ونىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ, جوبالاۋعا نىق سەنىممەن كىرىسكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ سوناۋ 1993 جىلى «جاڭعىرۋ يدەولوگياسىنىڭ دا بىرىكتىرگىش باستاۋلارى بار, ال ونىڭ ءوزى كۇردەلى كوپ دەڭگەيلى قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ يدەيالىق تۇعىرناماسى دا, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ وزگەرۋى دە, الەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جاڭا تۇرپاتى دا» – دەگەن سوزدەرىنىڭ ەلباسىنىڭ 2017 جىلى جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «...ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتەتىنىمىز تۋرالى كوزقاراستارىمەن..., سانامىز ىسىمىزدەن... بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس, ول ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى» دەگەن سوزدەرىمەن ساباقتاستىعىن كورەمىز.
سونىمەن بىرگە ەلباسىنىڭ وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن داستۇرگە, حالىقتىققا كوپ ءمان بەرە وتىرىپ, ونى حالىقتىڭ ومىرىندەگى تەرەڭ يماندىلىق پەن رۋحاني نەگىزدەرگە تەڭەپ, «مادەني داستۇرلەر قاشاندا الەۋمەتتىك قايتا تۇلەۋدىڭ قاينار كوزى بولىپ كەلدى. ...ءار حالىقتىڭ ومىرىندەگى تەرەڭ يماندىلىق پەن رۋحاني نەگىزدەرگە – داستۇرلەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك» دەگەنى بۇگىنگى: «...وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى... ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى» دەگەن ويلارىمەن ۇندەسىپ جاتىر.
ەگەر 2017 جىلى ەلباسى قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ونىڭ حالقىمىزعا اكەلگەن زارداپتارىن ءتىزىپ, ...ەۆوليۋتسيالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتسا, 1993 جىلى ول «رەۆوليۋتسيالىق سەكىرىستەر كورىنىسى – قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى دەرت. الەۋمەتتىك-ساياسي رەۆوليۋتسيالار – مەملەكەت دامۋىنىڭ ەڭ ءتاۋىر ءتاسىلى ەمەس. بۇگىنگى قازاقستاندىقتار ۇرپاعىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەۆوليۋتسيالىق تۇرپاتتاعى تۇتقالار جۇمىس ىستەيتىن, ونىڭ جاڭارۋى دايەكتىلىكپەن جۇرەتىن قوعام قۇرۋ» دەپ ەسكەرتكەن.
ەلباسىنىڭ 1992 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» اتتى ەڭبەگىندە, جوعارىدا ايتىلعانداي, ۇلتارالىق كەلىسىم ءپرينتسيپى ىشكى ساياساتتىڭ ىرگەلى قاعيداسى دەسەك, ەگەر دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ مەن ءدال وسىنداي جاڭا دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋداعى قازاقستاندىق جولدىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىنداپ, وسى جولدا ەلباسى جاڭا قازاقستان ءۇشىن جاڭا ساياسي باعىتتى الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىننان كورۋ دەپ انىقتاپ بەرسە, جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – ءبىزدىڭ كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامىمىز تابىسىنىڭ نەگىزى..., ءبىز قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋعا جانە نىعايتۋعا ءتيىسپىز, بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە, قوعام رەتىندە, ۇلت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ اينىماس شارتى بولسا, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن ۇلتتىق يدەيا – ماڭگىلىك ەل يدەياسىن انىقتاپ بەرسە, وسىنداي ۇلى ماقسات ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتارى ءسوزسىز.
ەندەشە رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى – تۇراقتىلىق, بىرلىك, كەلىسىم, ال تۇراقتىلىق – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ كەپىلى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇعىرىن بەرىك قىلۋ ءۇشىن ەلباسى ءتيىستى قوعامدىق سانا سەزىمدى قالىپتاستىرىپ, ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ ارقىلى بىرلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل جەردە ءبىز تاعى دا تاريحي ساباقتاستىقتى كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, 1993 جىلعى «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگىندە» ەڭبەگىندە ن.ءا.نازارباەۆ «جاڭعىرۋ دامىعان ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىن كوزدەيدى» دەگەن ەدى. جالپى قازاقستاندىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىك تۇپتەپ كەلگەندە بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى. ول تۋرالى ەلباسى «قازاقستاندى جاڭعىرتۋ ءاربىر ازامات بوستاندىعىنىڭ شارتى جانە جالپى العاندا قوعامداعى تۇراقتىلىق بولىپ تابىلاتىن ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىن كوزدەيدى. بۇدان باسقا ساياسي ينس-تيتۋتتاردى بەلگىلى ءبىر جاڭعىرتۋ جانە جاپپاي دەموكراتيالىق سانا-سەزىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت», – دەدى. ولاي بولسا, ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتپايىنشا مۇمكىن ەمەستىگىن ەلباسىنىڭ سول 90-جىلداردىڭ باسىندا ايتۋى دا كەزدەيسوق ەمەس.
وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندەگى ەلباسىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ بىرىزدىلىگىن, جۇيەلىلىگىن, ساباقتاستىعى مەن تيىمدىلىگىن, ساياسي جانە باسقارۋشىلىق تاجىريبەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن, ونىڭ ومىرمەن تىكەلەي بايلانىستىلىعىن كورسەتەدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى