قازاق قازاق بولعالى تالاي كوشتى باستان وتكەرگەن. بيلەۋشىسىنە بوي ۇسىنعىسى كەلمەسە نەمەسە وكشەلەگەن جاۋىنان قۇتىلعىسى كەلسە, قوتارىلا كوشىپ, ىزدەگەنگە ورنىن سيپاتىپ كەتكەن عوي. بۇل قازاقى تاكتيكا كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە تۇسىندا دا قولدانىلدى. قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىقتان قىناداي قىرىلعانشا كوشىپ كەتىپ, جان ساۋعالاعاندى دۇرىس كورگەن. بۇل جاعداي سول كەزەڭ ءۇشىن ەڭ ءبىر وڭتايلى شەشىم بولاتىن.
سول كوشكەن ەلدىڭ قاتارىندا تومەنارىق اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى «قاندارال» ۇجىمشارىنىڭ دا تۇرعىندارى بار بولاتىن. 1930 جىلى جوعارىعا اۋا كوشكەن ەلدىڭ كەرۋەنىن كۇزەتىپ, كوشىن تۇزەگەن ەر-ازاماتتاردىڭ ءبىرى جۇنىسبەك قاريانىڭ ۇلى 18 جاسار قۇداس ەدى. قازاق ەلىندە بولىپ جاتقان لاڭ وزبەكستان, تاجىكستاندى اينالىپ وتكەندەي. كەرىسىنشە, كانال قازىپ, جەر شۇقىنىپ, ماقتا ەككەن شارۋاشىلىقتار سىرتتان كەلگەن قول كۇشىنە اسا ءزارۋ بولىپ شىقتى. اسىرەسە, تەمىر جول ستانسالارىنا ماقتا مەن جەمىس-جيدەك, باسقا دا حالىقشارۋاشىلىق تاۋارلارىن تاسىمالداۋعا تۇيە كەرۋەنىمەن بارعان قازاقتاردى كىرەكەشتىككە پايدالانۋ اسا قولايلى بولدى. وسى جەردە ايتا كەتەر ءبىر دەرەك, قازاق وكىمەتى اۋا كوشكەندەردى ەلگە كۇشتەپ قايتارۋعا كوپ كۇش جۇمساعان. بالكىم, ەلگە جانى اشۋدان بۇرىن, جۇمىس كۇشى جەتپەگەندىكتەن دە بولار. وسى كەزدە كوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ «تەحنيكالىق داقىلدار وسىرەتىن ايماقتارداعى تۇرعىنداردى تۇراقتاندىرۋعا» ارنالعان قاۋلىسى قابىلدانىپ, كوشكەن ەل تاجىكستان مەن وزبەكستانعا تۇراقتاپ قالدى. سول كەزدە ەر-ازاماتتىڭ كوپشىلىگى تىرشىلىكتىڭ تاۋقىمەتىمەن شارۋاشىلىقتىڭ سان سالاسىندا ەڭبەك ەتسە, وقۋعا تەك شاماسى بارلاردىڭ عانا قولى جەتتى. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇداس جۇنىسبەكوۆ 1936 جىلى دۋشانبە قالاسىندا قارجى-ەكونوميكا تەحنيكۋمىندا ءبىلىم الدى. ول سياقتى وقي العانداردىڭ قاتارى كوپ تە بولمادى.
«ارقادا كۇن جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەن, بارعان جەرى جايلى بولسا, اعايىننىڭ اۋعانعا اۋىپ نەسى بار دەيمىز عوي, وزبەك, تاجىك جەرىندە دە باسقان ءىزىن اڭدىپ, ەلدەن قۋىپ بارعان بەلسەندىلەردەن تىنشۋ كورمەگەن اعايىندار ودان ءارى اۋعانستانعا ءوتىپ كەتىپ جاتتى. ءپانايى سەبەپپەن وتە الماي قالعانداردىڭ ءبىرى ەدى مەنىڭ اكەم. شەكارا اسقان اعايىن اراعا الپىس جىل سالىپ, يران, تۇركيانى اينالىپ, تەك 1994 جىلدان باستاپ ەلگە قايتا ورالا باستادى. قاتارى وسپەگەن, ونبەگەن, تەك ايتەۋىر تۇقىمى وشپەگەن. سوعان دا شۇكىر دەدىك.
...تەحنيكۋمدى تامامداعان ق.جۇنىسبەكوۆ 1936-1939 جىلدارى قىزىل اسكەر قاتارىنا الىنىپ, دۋشانبە قالاسىندا 20-بايلانىس ەسكادرونىنىڭ كومانديرى, 1939-1941 جىلدارى قورعانتوبە وبلىسىنىڭ كولحوزاباد جانە كۋيبىشەۆ اۋداندارىنا اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ كوميسسارى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
سوعىس باستالعاندا تاجىكستاندا جاساقتالعان 122-ۇلتتىق پولكتىڭ كومانديرى رەتىندە مايدانعا اتتانعان ق.جۇنىسبەكوۆ ساراتوۆ قالاسىندا بولعان وقيعانى ەلەۋسىزدەۋ ەتىپ ايتقان ەكەن. قالادا ەكى-ءۇش كۇن ايالداعان پولك ءبىر اسكەري نىساندى كۇزەتەدى. سولداتتاردى ارالاپ جۇرگەن قۇداس جول شەتىنەن قۇنداقتالعان ەكى-ءۇش ايلىق نارەستەنى تاۋىپ الادى. ءوز قولىمەن الىپ بارىپ, بالالار ۇيىنە وتكىزەدى. بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نارەستەنىڭ اتى-ءجونىن سۇرايدى عوي. بۇل قايدان ءبىلسىن؟ سودان بالانى «جولاشار قۇداس ۇلى جۇنىسبەكوۆ» دەپ ءوز تەگىنە جازدىرتادى.
«اكەمىزدىڭ وسى اڭگىمەسىنە ونشا نازار اۋدارا قويماعان ەدىك. كەيىن, 80-جىلدارى رەسەيدىڭ تەلەارنالارىنا حات جازىپ, حابارلاسىپ كورىپ ەدىك, دەرەگى تابىلمادى. قانداس بولماسا دا اكەمىزدىڭ اتىن الىپ جۇرگەن باۋىرىمىزدىڭ حابارىن وسى كۇنگە دەيىن كۇتۋدەمىز», دەيدى قۇداستىڭ كەنجە ۇلى شاياحمەت جۇنىسبەكوۆ.
ق.جۇنىسبەكوۆ سوعىستى 2-ۋكراين مايدانىنىڭ ۆورونەج قالاسى ماڭىنداعى مايدان شەبىندە قارسى الادى. ونىڭ سوعىسقا قاتىسقان وسى العاشقى ءساتى تۋرالى جاڭاقورعاندىق جۋرناليست قازاقباي الىبەكوۆ 1968 جىلدىڭ 24 اقپانىندا «كوممۋنيستىك ەڭبەك» (قازىرگى «تۇركىستان») گازەتىنە «ابزال ازامات» دەگەن ماقالا جاريالاعان ەدى. ۆورونەجدەگى شايقاستا الىستان اتىلعان زەڭبىرەك وعىنىڭ جارىقشاعى قۇداستىڭ قولىنىڭ قارىن جانە جۇرەك تۇسىن جاراقاتتايدى. جارىقشاق كيتەلدى ويىپ, گيمناستەركانىڭ جۇرەك تۇسىنا تىگىلگەن پارتيالىق بيلەتىن تەسىپ ءوتىپتى. كەيىننەن وسى وقيعاعا بايلانىستى ديۆيزيالىق گازەتتە قۇداس تۋرالى «پارتبيلەت – سولدات ءومىرىن ساقتاپ قالدى» دەگەن ماقالا دا جاريالانعان ەكەن.
سوعىس ورتىنە قاقتالىپ, نەبىر قيىن ساتتەردى باستان وتكىزگەن ق.جۇنىسبەكوۆ اسكەري شەنى ءوسىپ, 1943 جىلى اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. وسى كەزدەگى سولداتتاردىڭ ارەكەتىن قاس-قاباعىنان تانيتىن كانىگى كومانديرلەرگە ءتان پسيحولوگيالىق سەزىمتالدىق قۇداس كوكەدە دە بولعان ەكەن. ول كىسى: «شابۋىلعا شىعار الدىندا سولداتتاردى ساپقا تۇرعىزىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرەمىز. سوندا ولاردىڭ اراسىنان شابۋىلدان قايتپاي قالاتىندارىن كوز جانارلارىنان تانۋشى ەدىم. ادام اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ولمەيدى. وعان دەيىن-اق ونىڭ رۋحى ءتانىن تاستاپ كەتەتىندىگىنە تالاي كۋا بولدىم. سوندايلاردى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اسكەري تاپسىرمالاردان الىپ قالىپ تا كوردىم, بىراق بولمايدى ەكەن, ولار بلينداجدا جاتىپ تا اجال قۇشىپ جاتتى. سونداعى كوزىم جەتكەنى – ادامدى اجالدان قۇتقارىپ الۋ پەندەنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس ەكەن, تەك سۇم سوعىس توقتاعاندا عانا اجالعا سابىر بولادى ەكەن», دەپ وتىراتىن.
1942-1943 جىلدارى 2-ۋكراين مايدانىندا اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى, 1943 جىلى اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولعان ق.جۇنىسبەكوۆ 1944 جىلى اۋىر جارالانىپ, گۆارديا كاپيتانى دارەجەسىندە ەلگە ورالادى. 1944-1946 جىلدارى تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى جانىنداعى سوت-پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, 1947-1948 جىلدارى قورعانتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتى جانىنداعى سوعىس كوميسسارياتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1948-1949 جىلدارى كولحوزاباد اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
1950 جىلى ءتاجىستان كپ وك-ءنىڭ جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءتامامداپ, ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى. 50-جىلدارى تاجىكستاندا سۋ-ەلەكتر ستانسالارى كوپتەپ سالىنا باستادى دا, ولار بۇكىلوداقتىق ەكپىندى قۇرىلىس بولىپ جاريالاندى. سولاردىڭ ءبىرى تومەنگى-ۆارزوبسكي گەس-ءىن ىسكە قوسۋداعى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن تىكەلەي ورتالىق كوميتەتكە قارايتىن وسى گەس پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قۇداس جۇنىسبەكوۆ تاجىك كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالادى.
1957 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن تۋعان ەلگە ورالىپ, 1957-1958 جىلدارى تۇركىستان اۋدانىنداعى شاعا اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 1959-1960 جىلدارى جامبىل كەڭشارىندا پارتكوم حاتشىسى, 1961-1968 جىلدارى تۇركىستان «كيىز ءۇي» فابريكاسىنىڭ باس ينجەنەرى جانە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان. تاجىكستان مەن وزبەكستاندا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن قانشاما شاڭىراقتى ەلگە قوستى وسى كەزدە. 1968 جىلى سوعىستا العان اۋىر جاراقاتتان 56 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى.
ۇلى وتان سوعىسىنداعى جانە بەيبىت ەڭبەكتەگى قىزمەتى «الەكساندر نەۆسكي» جانە «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن, «ستالينگرادتى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى», «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» جانە ت.ب. مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. سول سياقتى, تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, ارميا گەنەرالى ي.فەديۋنينسكيدىڭ جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاعان العىس حاتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اسكەري كوميسسارى پولكوۆنيك د.سادوۆويدىڭ قارۋلى كۇشتەردىڭ 50 جىلدىعىنا وراي قۇتتىقتاۋ حاتى, جەڭىس كۇنىنە وراي تۇركىستان اۋدانى باسشىلارىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارى دا ۇرپاقتارىنىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان جادىگەرلەر قاتارىندا بۇگىنگى كۇنى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, وسى سوعىستى اياقتاعان كەڭەس حالقىنىڭ ۇلى جەڭىسى الىستاعان سايىن وعان دەگەن كوزقاراس تا وزگەرىپ كەلەدى. زامان دا, قوعام دا, سونىمەن بىرگە, ادام دا وزگەردى ەمەس پە؟! قازىرگى كەزدە شەتەل بولىپ سانالاتىن تاجىكستاننان اسكەرگە اتتانعان قۇداس جۇنىسبەكوۆ سياقتى ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي ما؟ استە ولاي ەمەس. قۇداس جۇنىسبەكوۆتىڭ سوڭىندا وشپەس ونەگە قالدى, ۇلكەن اۋلەت ءوسىپ-ءوندى. ولار وسى كۇنگە دەيىن اتاقونىس – تۋعان جەرى مەن ەلىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
ءبىز – سوعىس ورتىنە شارپىلعان اعا بۋىننىڭ ۇرپاعىمىز. سودان دا بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن جاقسى بىلەمىز. بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق تا بەيبىتشىلىكتى الىپ كەلگەن ۇلى جەڭىستىڭ قۇنىن ءبىلىپ, قادىرىنە جەتەدى.
ساپارباي پارمانقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى