جوعارىدا ەلىمىزدىڭ باسىنا كەلگەن ناۋبەت اتاۋلىنىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ بالقاشتى مەكەندەگەن اعايىندار باسىنا سوقپاي وتپەگەنىن ايتتىق. م.سەڭگىرباەۆ تا اشارشىلىق باستالعان جىلدارى استىقتى وڭىردەگى اعايىندارعا قاراي قونىس اۋدارادى. ەڭبەكقور, تالاپشىل بالا تەحنيكا ءتىلىن دە تەز مەڭگەرىپ الادى. «كىزىلارىق», «قاراجىرىق», «جارلىوزەك» سەكىلدى جاڭادان ۇيىمداسىپ جاتقان ۇجىمشارلاردا العاش تراكتور جۇرگىزگەنىنەن دە ەل حاباردار. ەڭبەكتە الدا بولىپ, كوش باستاعانىن دا ونى بىلەتىندەر ايتىپ وتىرادى ەكەن. سوعىس باستالعاندا مايدانعا كوكسۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اتتانادى.
قازاقتىڭ ءبىرتۋار باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلى جازبالارىندا گەنەرال چيستياكوۆپەن سالىستىرا كەلە, «اكەمىزدەي بولدى» دەگەن گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا كىرەدى. ەڭ باستىسى, مۇسابەك سەڭگىرباەۆ – ماسكەۋدى قورعاعان, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن اتاقتى 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار قۇرامىنداعى ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ماسكەۋگە بەت العان جاۋدىڭ تانك باتالونىن دۋبوسەكوۆو رازەزىندە توقتاتۋ باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان, سول ساتكە دەيىن توقتاۋدى بىلمەگەن گيتلەر ارمياسىنا بەرىلگەن العاشقى سوققى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
1965 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ جيىرما جىلدىعىنا تالدىقورعان قالاسىنا يۆان دەميدوۆيچ شادرين كەلەدى. كەزدەسۋدە ء«سىز قالاي امان قالدىڭىز؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. سوندا ول سول ءبىر سۇراپىل سوعىستى, مۇسابەكتىڭ ەرلىگىن بىلاي ەسكە العان ەكەن: «بۇگىنگىدەي ەسىمدە. اينالا كوك ءتۇتىن. قارشا جاۋعان وق. جاۋ تانكتەرىنىڭ سناريادتارى جەردىڭ استىن ۇستىنە شىعارىپ جاتىر. ءبىر كەزدە قاسىمداعى مۇسابەك بەلىنە گراناتالاردى بايلاپ, ەكى-ءۇش گراناتانى قولىنا الىپ, وكوپتان شىعا سالا جاۋ تانكتەرىنە قاراي ەڭبەكتەي جونەلدى. ءبىر كەزدە قولىنداعى گراناتالاردى جاۋ تانكىسىنە قاراي لاقتىردى. تانك شىر كوبەلەك اينالدى. تاعى ءبىر ساتتە گۇرس ەتكەن جارىلىستى ەستىدىم. وكوپتا جاتقان مەنى بۇلتتاي بولىپ كەلگەن قۇم باسىپ قالدى. ءارى قاراي نە بولعانىن بىلمەيمىن. توپىراق استىندا ىڭىرسىپ جاتقان مەنى قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى جيناپ جۇرگەن سانيتارلار تاۋىپ الىپتى. مۇسابەكتىڭ سول سوعىستا گراناتالارىن تانك استىنا كىرىپ, جارعانىن, ءسويتىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقانىن كەيىن ەستىدىم. ماعان ول توقتاتقان العاشقى تانكتىڭ توپىراقتارى شاشىراپ, كەيىن ول استىنا كىرىپ جارعان تانكتىڭ دە شىنجىرى ۇزىلگەن سوڭ, ول دا شىر اينالىپ, قوس تانكتىڭ توپىراعى بىردەي باسىپ قالىپتى».
تاريح تاقتاسىندا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان سول وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ارپالىسقان باتىرلاردان تەك بەس جاۋىنگەر عانا ءتىرى قالدى. قالعاندارى ەسىمدەرىن ەلىنىڭ جۇرەگىنە جازىپ, ەرلىكپەن قازا تاپتى. مۇسابەك سەڭگىرباەۆقا قازا تاپقاننان كەيىن, 1942 جىلى 21 شىلدە كۇنى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى.
جانە ءبىر باقىت, مۇسابەكتىڭ سوڭىندا تىلەۋحان ەسىمدى ۇل قالعان ەدى. ودان تولەگەن, تالعات جانە حاليدا ەسىمدى قىز بار. بۇگىندە نەمەرەلەر, شوبەرەلەر دە ءوسىپ كەلەدى دەگەندەي... تالعات 2010 جىلى نەبارى 49 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. كەيدە قىران ۇلداردىڭ كوبىنە قىسقا عۇمىر جازىلعانىنا قىنجىلاسىڭ دا. كەيدە «ەندى ارتىندا قالعان ۇرپاعى, ەلى امان بولسىن» دەپ تاۋبە ەتەسىڭ...
ەرلىك ەشقاشان ەسكىرمەيدى
ءومىر كوشىندە ەل بولعان سوڭ ءتۇرلى اڭگىمەلەر تاراپ جاتادى. بىراق تاريحتى بۇرمالاپ كورسەتۋ, ونى ساياساتقا اينالدىرۋ ەڭ كەشىرىلمەس قىلمىس ەكەنىن تاريح ءالى دالەلدەۋدە. قازىرگى كەزدە كەشەگى قاھارمان پانفيلوۆشىلار ەرلىكتەرىن دە جوققا شىعارۋشىلار كورىنە باستادى. ەگەر ولاردىڭ سوزىنە سەنسەك, سوعىس تا ادەيى ۇيىمداستىرىلعان سەكىلدى. ءتىپتى, سوعىس بولماعان سىندى كۇي كەشەسىڭ... مۇنداي كەرەعار ويلار پاتريوتتاردىڭ اۋزىنان شىعاتىن سوزدەر ەمەس. كەرىسىنشە, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋعا اۋەس, ءوزىمشىل جانداردىڭ ارەكەتى. ونداي ازعىن جاندار بۇرىن دا بولعان... كەيىن دە بولۋى زاڭدى... قايتكەندە دە ەلىن جاۋعا بەرمەگەن باتىر اتالارىمىزدى ۇرپاقتارىنىڭ داۋعا بەرمەي قورعاۋى – ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتى پارىز.
سوعىس ءورتى لاۋلاپ تۇرعاندا قازاقتىڭ بالۋان ۇلى قاجىمۇقان ەل اراسىندا ونەر كورسەتىپ سوعىسقا ۇشاق سىيلادى. ارىزعا قۇمار جاندار ونىڭ سوڭىنان ارىزدى قارداي بوراتتى. ولار كىمدەر دەسەك... سوعىسقا جاۋىنگەرلەر ءۇشىن شۇلىق جىبەرىپ كورمەگەندەر. ال گەنەرال پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىك ىستەرىن جوققا شىعارۋعا ۇمتىلعاندار...
كەشەگى قان مايداندا ەرلىكتىڭ وشپەس ۇلگىسىن كورسەتكەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جانە سونداي ەرلەردىڭ, «ماسكەۋ ءۇشىن شايقاس» رومانىن جازعان الەكساندر بەكتەن باستاپ كۇللى مايدانگەر جازۋشىلاردىڭ جازبالارىنداعى دەرەكتەردى, سوعىستا بولعان ەرلەردىڭ ەرلىگىن جوققا شىعارۋ... جەڭىس جولىندا قار جاستانىپ, مۇز توسەنگەن بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىن قورلاۋ. ەكىنشى جاعىنان قاراساق, ءوزىن ءبىر ەرەكشە تاريحشى رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلعان, جالعان سوزبەن جار باسىنا شىعۋدى كوكسەگەندەردىڭ سوزدەرى. ولار, بالكىم, وزدەرى قىران بولماعان سوڭ, باسقا كەڭىستىك ارقىلى بيىككە شىعۋعا بولاتىنىن بىلمەيتىن دە شىعار. قالاي دەگەندە دە 190 ديۆيزياسى بار, باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان نەمىس فاشيستەرىن جەڭۋ بالانىڭ ويىنى ەمەس ەكەنىن تاريحقا تەرەڭ ۇڭىلگەن جانداردىڭ ءبارى بىلەدى.
ەر ەسىمى – ەل ەسىندە
قازاق اقىندارىنىڭ بىرەگەيى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «تولاعاي» جىرىندا: «الىپ اتىن ءبىر اتايدى, جىلدا جاڭبىر جاۋعان كۇنى» دەگەن جولدار بار. ەلىنە تىرشىلىك ءنارى – جاۋىندى اكەلگەن ەل اڭىزىنىڭ ارقاۋى تولاعاي مەن جەڭىستى جاقىنداتقان, ەرلىگى اڭىزعا اينالعان مۇسابەك باتىردىڭ ورنى ەل ءۇشىن بولەك. بۇگىنگىدەي بەيبىت زاماندا الىستاعان اسقار تاۋلارداي اسقاق كورىنگەن تۇلعالاردى دارىپتەۋ – بارشامىز ءۇشىن بورىش.
مۇسابەك سەڭگىرباەۆ ەسىمى بۇگىندە بارشا قازاقستاندىققا تانىس. كوكسۋ اۋدانىنىڭ قىزىلارىق ورتا مەكتەبىندە باتىردىڭ مۇراجايى اشىلعان. جارلىوزەن اۋىلدىق وكرۋگىندە ونىڭ اتىندا ورتا مەكتەپ بار. مۇقىرى اۋىلىندا جانە وبلىس ورتالىعى – تالدىقورعان قالاسىندا كوشە اتتارى بەرىلگەن. تالدىقورعان قالاسىنداعى اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتە بۇرىش ۇيىمداستىرىلعان. تالانتتى جازۋشى ءالي ىسقابايدىڭ «مۇزبالاق مۇسابەك» كىتابى جارىق كوردى. جازىلعان ماقالالار, رەفەراتتار سانى ۇزىن تىزبەك. جۇرەكجاردى جىرلار دا جەتەرلىك. ەسىمى ءان بولىپ, قازاق دالاسىندا, جەتىسۋ كوگىندە قالىقتاعان باتىردىڭ اتى ۇرپاققا ۇران بولىپ كەلەدى.
ەڭ ۇلكەن قۇرمەتتەردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مۇسابەك سەڭگىرباەۆ –100 جاستا» توسبەلگى مەدالى شىعارىلدى. العاشقى مەدال استانا قالاسىنداعى ەلباسى كورمەسىنە تابىستالسا, ءبىرى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا تابىس ەتىلدى. اتالعان توسبەلگى باسقا دا لاۋازىمدى, بەيبىت ومىردە ەرلىك ىستەرى بار ازاماتتارعا تابىستالۋدا.
رەسەيدە, ۆولوكولومسك قالاسىندا 2016 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا ماسكەۋ قالاسىن قورعاۋعا 75 جىل تولۋىنا وراي ارنايى شارا ءوتتى. «لاما» سپورت سارايىندا 28 پانفيلوۆشىلارعا ارنالىپ تۇسىرىلگەن رەجيسسەر اندرەي شالۆولانىڭ, ستسەناريىن كيم درۋجينين جازعان, «جيىرما سەگىز پانفيلوۆشى» كينوسى كورسەتىلدى. وعان رەسەي مادەنيەت ءمينيسترى ۆ.مەدينسكي مەن ماسكەۋ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.ۆوروبەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى جانە جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار ارنايى قاتىستى. سول كينودا مۇسابەك سەڭگىرباەۆتىڭ ءرولىن ومبى قالاسىندا تۋعان قانداس باۋىرىمىز ازامات نۇعمانوۆ ءساتتى سومدادى. بۇل – باتىر اتا ەرلىگىنە وزگە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە دە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتقانىنىڭ كورىنىسى.
قۇرمەت جالعاسىن تاپسا يگى
ەل قورعاۋ جولىندا قازا تاپقانداردى دىنىمىزدە شاھيت دەيدى. ولاردىڭ ورنى قاشاندا جۇماقتا. سۇيەگى ماسكەۋ تۇبىندە قالعانىمەن, ەسىمى ەلىنىڭ جۇرەگىندەگى باتىر اتانىڭ اتى ەشقاشان وشپەيتىنى حاق. وتكەن جىلدىڭ 26 جەلتوقسانى كۇنى باتىر اتا ءومىر ەسىگىن اشقان بالقاش اۋدانىنىڭ ورتالىعى – باقاناس اۋىلىنداعى ىلە مەيرامحاناسىندا اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن, اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, «بالقاش اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», مەتسانات كاسىپكەر, «بالقاش جولدارى» جشس-ءنىڭ تەڭ توراعالارى نارىمبەت ابدىباەۆ پەن اسقار يبراەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە دەمەۋشىلىگىمەن باتىردىڭ قۇرمەتىنە اس بەرىلدى. ارۋاقتى دا ارداقتى باتىردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى. بۇل – مۇسابەك سەڭگىرباەۆقا ءوز كىندىك قانى تامعان جەرىندە كورسەتىلگەن العاشقى قۇرمەت. ەلىمىز بەيبىت, جەرىمىز تىنىش قالپىندا بولسا, يگى ءىس ءالى دە جالعاسىن تاباتىنى انىق.
اس بەرىلىپ جاتقاندا اۋدانداعى سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ۇلكەنى س.التىنباەۆ باتىردىڭ ءوزىنىڭ قايىن اعاسى ەكەندىگىن, ونىڭ ەرلىگىنىڭ ەرەندىگىن ايتا كەلە, اۋدان ورتالىعىنداعى №1 باقاناس ورتا مەكتەبىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 28 پانفيلوۆشى-گۆاردياشىلاردىڭ قاھارمان جاۋىنگەرى م.سەڭگىرباەۆ اتىمەن اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. ۇسىنىستى اۋدانداعى ەكى سوعىس ارداگەرى ءابدىحان راحيموۆ پەن تاڭىربەرگەن ايتىمبەتوۆ قولداپ, بۇل ۇسىنىستى اياقسىز قالدىرماۋدى ءوتىندى. جينالعان قاۋىم دا ۇسىنىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورىندى ەكەنىن جەتكىزۋمەن بولدى. وبلىستىق «جەتىسۋ» تەلەارناسىندا اس تۋرالى, ونداعى ايتىلعان ۇسىنىستاردى قامتىعان ارنايى حابار بەرىلدى.
ماقالا جازىلار الدىندا بالقاش اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقىت سقاباەۆ اعاعا جولىعىپ, پىكىرلەستىك: «تاريحتىڭ تاساسىندا تالاي تۇلعالارىمىز ايتىلماي قالدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرى سول تۇلعالاردىڭ ەلىنە ەتكەن ەرەن ەڭبەكتەرىن, ەرلىك ىستەرىن پاش ەتۋدەمىز. ال مۇسابەك سەڭگىرباەۆ اتامىزدىڭ ەرلىگى بارشا قازاقستاندىققا ايان. تەك الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانىنداعى 14-اۋىلدا, قازىرگى باقباقتى اۋىلىندا تۋعانى عانا كوپشىلىككە بەيمالىم بولدى. دەرەكتەردە كوكسۋ اۋدانى دەپ كورسەتىلىپ ءجۇردى. «شەبەردىڭ قولى – ورتاق...» دەگەندەي, باتىردىڭ ەرلىگى دە ورتاق. كوكسۋلىق باۋىرلارىمىز رەنجىمەس. كىندىك قانى تامعان بالقاش وڭىرىندە دە مۇسابەك اتامىزدىڭ اتىمەن تىم بولماسا ءبىر مەكتەپ اتالسا, قايتا ولار دا قۋانار. اتامىزدىڭ اتىمەن باسقا ورىندار اتالسا دا ارتىق ەمەس. كوپشىلىك «مەكتەپ اتاۋى بەرىلسە, سودان كەيىن اۋدان ورتالىعى – باقاناس اۋىلىنان ءبىر ۇلكەن كوشەگە اتى بەرىلسە» دەگەن ۇسىنىستار ايتۋدا. قازىر اۋداندىق مۇراجايدا كاسىپكەر-مەتسەناتتار نارىمبەت تۇلعاباي ۇلى مەن اسقار سەرىكجان ۇلىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ارنايى بۇرىش اشۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اۋدانداعى كوزى ءتىرى ەكى سوعىس ارداگەرى – ءابدىحان راحيموۆ پەن تاڭىربەرگەن ايتىمبەتوۆتىڭ جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى قالكەن ويشيەۆ, ساپار ساتباەۆتىڭ كورسەتۋىمەن سەكسەۋىل-شۇرىق قىستاۋىن قاراعاش اۋىلىنىڭ اكىمى قالي ساتباەۆ جانە بىرنەشە ازامات بارىپ كورىپ, سول جەردە دە ارنايى بەلگى تاقتا ورناتۋدى جوسپارلاپ قايتتى. ەلىمىز بەيبىت تۇرسا, بارلىق ماسەلە شەشىمىن تاباتىنىنا سەنىمىم زور», – دەدى باقىت اعا.
«ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران». سەبەبى, سوعىستى باستان وتكەرۋ – اسقان ازاپ. وتقا ورانىپ, وققا ۇشقان جاۋىنگەرلەردىڭ جانكەشتى ءومىرىن كينودان كورۋ نەمەسە كىتاپتان وقۋ ءبىر بولەك, باستان كەشۋ – تىپتەن وزگەشە. وشپەس ەرلىك جاساعان مۇزبالاق باتىر مۇسابەك سەڭگىرباەۆ سىندى باتىر ۇلدىڭ اتىن ەلگە تانىتۋ, عاسىرلاردان-عاسىرلارعا جەتكىزۋ – ەل الدىنداعى قاسيەتتى پارىز.
ساعيدوللا سىيقىمباي ۇلى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى وبلىسى