(جالعاسى)
سونىمەن «اسانا» «كوك» ءسوزىنىڭ اۋدارما ماعىناسى, ال ونى قىتايلار «اشينا» دەپ حاتتاعان.
شەجىرەلەردە ءبورى-انادان تۋعان «ون بالا ەرجەتە كەلە سىرتتان ايەل الىپ, ولاردان ۇرپاق تاراپتى», «نادلۋدىڭ 10 ايەلى بولىپتى, ولاردان تۋعان ۇلداردىڭ بارلىعى شەشەلەرىنىڭ تەگىمەن اتالعان ەكەن. اشينا – نادلۋدىڭ كىشى ايەلىنەن تۋعان ۇلدار» دەگەن استارلى مەڭزەۋلەر – اشينالار شەشەلەرى جاعىنان توحار ەكەنىن, ءارى «شەشەلەرىنىڭ تەگىمەن اتالۋى» – اشينا دەپ تايپالىق ەسىمدەرىن وزگەرتكەندەرىنە مەڭزەيدى. دەمەك, بايىرعى كوك قاۋىمى اشينا ەسىمىن حەسيدە, توحارلار اراسىندا بولعاندا قابىلداعان.
ب) اشينالاردىڭ پينلياننىڭ ارالاس حۋلارىنان شىققانى تۋرالى
بۇل شەجىرە دە تاريح بەل-بەلەستەرىندە اشينالاردىڭ باستان كەشكەن ءبىر كەزەڭدەرىنە ساۋلە تۇسىرەدى.
پينليان – قازىرگى گانسۋ ولكەسىنە قاراستى ءوڭىر. سارىوزەننىڭ باتىس تاراپى. «ءسۇيشۋ» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى) تۇرىكتەردىڭ وتكەن-كەتكەنىنە قاتىستى شەجىرەلىك دەرەكتەردى بىلايشا تۇزەدى: «تۋتسزيۋەلەردىڭ ارعى تەگى – پينليان جەرىندەگى ارالاس حۋلار بولاتىن. ولاردىڭ اۋلەتتىك اتاۋى – اشينا. سوڭعى ۆەيدىڭ تايۆۋ پاتشاسى تسزيۋتسيۋي اۋلەتىن جويعان كەزدە اشينا 500 وتباسىن باستاپ جۋ-جۋلارعا قاشىپ بارىپ پانالاعان. ولار ۇرپاقتان-ۇرپاققا تسزينشاندا تۇرىپ, تەمىرشىلىكپەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. تسزينشان (التاي - ءا.س.) سىرت قاراعاندا دوۋموۋعا (دۋلىعاعا – ءا.س.) ۇقسايدى, ال دوۋموۋ ادەتتە تۋتسزيۋە (تۇرىك – ءا.س.) دەپ تە اتالادى, سوندىقتان ولار وزدەرىن «تۋتسزيۋە» (تۇرىك ء–ا.س.) دەپ اتاعان» (قتتقد.توم IV. الماتى, 2006).
ءيا, حەسي مەن پينليان سارىوزەننىڭ باتىسىندا ىرگەلەس جاتقان ولكەلەر. حەسيدە 397 جىلى تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن سولتۇستىك ليان پاتشالىعىنىڭ, ال 407 جىلى پينلياندا حەليان بوبو سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەردى. ولاردىڭ ەكەۋى دە عۇن تايپاسىنىڭ وكىلدەرى ەدى. اينالا توڭىرەك كۇندە ات تۇياعىنان شاڭعا بوراعان, ايعاي شابىسقا مالتىعىپ جاتقاندا بۇل ەكى پاتشالىق ءبىر-ءبىرىن جەڭ ۇشىنان دەمەپ, جىك-جاپار بولدى دەمەگەنمەن, اششىلاسىپ جاۋگەرشىلىككە جول بەرمەدى.
جوعارىداعى «ءسۇيشۋ» جىلناماسى اشينانىڭ ارعى تەگى شىققان ءوڭىر پينليان دەمەي, حەسي دەۋى كەرەك ەدى. بىراق قالتقىسىز سەنىمدى تۇردە پينليان دەگەن. دەمەك, پاتشا جارلىعىمەن حەسيدىڭ يان كەنتى توڭىرەگىنە قونىستاندىرىلعان سانلي (شىڭلي), ياكي كوك تايپاسى باسىم بولىگى ءوزىنىڭ ءتول ەسىمىن ساقتاپ قالدى. ولار ءبىرتۇتاس تىعىز وتىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىقپالىنا بوي بەرمەدى. ال بولەكتەنىپ, حەسيدەگى قالىڭ كىشى يۋەچجي-توحارلاردىڭ اراسىنا تاپ بولعان 500 وتباسىلىق كوك تايپاسىنىڭ ەكىنشى ءبىر شاعىن توبى اشينا دەپ اتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى.
مىنە, «ءسۇيشۋ» جىلناماسى وسى اشينالاردى پينليان توپىراعىنا ورنالاستىرادى. شاماسى, ولار V عاسىردىڭ باسىندا اتالمىش وڭىرگە جىلىستاپ كەلسە كەرەك. ال پينلياندا 407 جىلى سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن حەليان بوبو ەدى.
سارىوزەننىڭ سولتۇستىك ولكەگە سۇعىنىپ بارىپ كەرى سەرپىلەتىن ءيىنىنىڭ ەكى جاعالاۋ جاپسارى مال-جانعا بىردەي قولايلى وزەننىڭ ىشكى قۇيقالى ءوڭىرى وردوس دەپ اتالدى. عۇنداردىڭ قىتايلارمەن ۇزاق جىلعى دامىلسىز تالاسىنداعى كوزدىڭ جاۋى, كوكەيدىڭ قۇرتى بوپ وسى وردوس تۇردى. IV عاسىردىڭ ورتا كەزىندە وردوستا وڭتۇستىك عۇنداردىڭ 28 رۋى ىرگە قاتار شىنتاقتاسا وتىردى. بۇل قاۋىمنىڭ ءشانيۋيى تۋگە رۋىنان تاعايىندالدى. قىتاي يەروگليفىندە «ر» دىبىسى ءسوزدىڭ ورتاسى مەن اياعىندا تۇراقتى بولمايتىنىن قاپەرگە الا وتىرىپ, تۋگە اتاۋىن تۇرگە, تۇركەش دەپ جاڭعىرتۋعا بولادى. وردوستىڭ ءشانيۋيى حەليان بوبونىڭ اكەسى ليۋ ۆەيچەن ەدى. 367 جىلى تابگاچ پاتشاسى شەيگيان وردوس تۇركەشتەرىنە جورىققا اتتاندى. مەزگىل كەشەۋ كۇز ەدى. («قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى»).
سارىوزەندە سەڭ كوشىپ جاتتى. ليۋ ۆەيچەن جاۋدىڭ كەشۋ كەشىپ وتە المايتىنىنا سەنىمدى بوپ, اياق جيمادى. شەيگيان وزەنگە قامىس اعىزىپ, سەڭدى توقتاتىپ, تۇنگى ايازدا ۇستاسقان مۇزدىڭ ءۇستىمەن جويقىن شابۋىلعا شىقتى. وردوس تۇركەشتەرىنىڭ تۇتىلعانى تابعاشقا تۇتقىن بولىپ, ات ارقاسىنا اياق ارتقاندارى سارىوزەننىڭ باتىس قاپتالى پينليانعا قاشىپ جان ساقتادى. بۇل بوسقىنداردىڭ الدىڭعى لەگى حەسيگە ىلىگىپ, تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن پاتشالىعىنان باس ساۋعا تاپتى.
قىتايدىڭ رەسمي جازبالارىنداعى ۇزاق اڭگىمەنى سىعىمداي بايانداعاندا ليۋ ۆەيچەننىڭ تابگاچ قىرعىنىنان امان قالعان ۇلى حەليان بوبو 407 جىلى پينلياندا سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, تەرىستىك قىتايدا جاۋىنا بەت قاراتپاعان تەگەۋرىندى تەمىر جۇدىرىققا اينالدى. مىنە, وسى پاتشالىق قاتارىنان اشينالار دا تابىلدى. حەليان بوبو 425 جىلى دۇنيەدەن وزىپ, ۇلدارى پاتشالىق ىرگەسىن 431 جىلعا دەيىن عانا ساقتاي الدى. تابعاچتار جاسانىپ كەلىپ, تاعى دا كۇيرەتتى. سيا پاتشالىعىنىڭ جۇرتى حەسيگە تسزيۋيتسيۋي مەنسۋنگە قاشتى.
حەليان بوبو دالا كەمەڭگەرلىگى مەن جاۋىنگەرلىك ماشىعىن جەتە مەڭگەرگەن, كۇنى وتۋگە تاياعان ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ سابا ءتۇبى سارقىندى قايراتتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول 25 جىل تەرىستىك قىتايدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستادى. اكەسىنىڭ حاندىق جۇرتى وردوستى قايتارىپ قانا قويماي, باتىس ۆەيدىڭ استاناسى ءچاناندى دە الدى. كۇندەي كۇركىرەگەن سوڭعى عۇن دۇنيەدەن وزدى, ءوزى جيناپ-تەرىپ ۇيىستىرىپ ەل ەتكەن قۇراندى جۇرتى ۇلى كوسەمىنىڭ ارۋاعىنىڭ قۇرمەتىنە حەليان تايپاسى اتاندى. حەليان – «الا اتتى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. «حەليان بوبو» – «الا اتتى بابا» دەگەن ءسوز. زامانىندا بۇل قاۋىم حەليان – الا اتىمەن ارەكەت ەتتى.
ال 500 وتباسىنان از اتا اشينالار ءاۋ باستا وزدەرى قونىستانعان حەسيگە كەرى قايتىپ كەلىپ, تسزيۋيتسيۋي مەنسۋننىڭ جانىنان تابىلدى. بىراق بۇل كەزدە توبا-ۆەي قايراتىنا ءمىنىپ, جاۋ ىزدەپ, ىتىرىنىپ تۇر ەدى. باسىنا پالە كەلسە, ۇزاق جىلدار ەل بيلەپ دانىككەن عۇنداردان كەلەتىنىن ءبىلىپ, عۇن اۋلەتتەرىنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋعا بەل بۋدى. 439 جىلى توبا-ۆەي پاتشاسى تاي ۋ-دي جاسانىپ حەسيگە اتتاندى. بۇل كەزدە تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن و دۇنيەلىك بولعان-دى. ونىڭ ۇلدارى ۋحوي مەن انچجوۋ ون مىڭ وتباسىمەن ارقانى سىرت سالىپ شانشانعا (لوبنور كولى ءتوڭىرەگىنە) ۇزادى. وندا دا تۇراقتاي الماي, گاوچانداعى تۇرپان, قوجو (قازىرگى شۇرار, تۇرپان ماڭىنداعى قاراقوجو ايماعى) وڭىرىنە كەپ تابان تىرەدى. وسىندا ولار جۋجاندارمەن وداق قۇرىپ, «ليان ۆان» حاندىعىن جاريالاپ, 460 جىلعا دەيىن ءتۇتىن تۇتەتتى. «تسزىچجي تۋنتسزيان» جيناعىنىڭ مالىمەتىنشە, «جۋجان تۇتقيىلدان گاوچاندى شاۋىپ, تسزيۋيتسيۋي انچجوۋدى ءولتىرىپ, تسزيۋيتسيۋي اۋلەتىن ءبىرجولا جويدى». ولاردىڭ قاتارىنداعى 500 ءۇيلى اشينالاردى جۋجاندار ايداپ اكەتىپ, التايدان تەمىر ءوندىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى. جوعارىداعى شەجىرەلىك بايان توڭىرەگىندە جيعان-تەرگەن دەرەكتەرىمىز وسىناۋ اڭگىمەنىڭ باسىن قۇراۋعا مۇرىندىق بولدى. اتالمىش قاۋىمنىڭ 265-460 جىلدار ارالىعىنداعى ءومىر ەلەستەرى وسىنداي.
ۆ) تۇرىكتەردىڭ سوگودان شىققانى تۋرالى
«كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, تۋتسزيۋەلەردىڭ ارعى اتالارى سوگودان شىققان. سوگو سيۋننۋلاردىڭ سولتۇستىگىندە مەكەندەگەن. ولاردىڭ تايپا كوسەمىنىڭ ەسىمى ابانبۋ, ول 17 اعايىندى بولىپتى. ىشتەرىندەگى يچجينيشيدۋ ەسىمدى بىرەۋى قاسقىردان تۋعان ەكەن. بانبۋ (ابانبۋ-ءا.س.) قاتارلىلاردىڭ بارلىعى اقىلسىز بولعاندىقتان, ۇلىستارى جويىلعان. ال نيشيدۋ باسقالاردان وزگەشە جىگەرلى بولعان, ول بوران سوقتىرىپ, جاڭبىر جاۋدىرا الادى ەكەن. ول ەكى ايەل الىپتى. ەلدىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءبىرى جاز ءتاڭىرىنىڭ قىزى دا, ەكىنشىسى قىس ءتاڭىرىنىڭ قىزى ەكەن. (ايەلىنىڭ ءبىرى) قۇرساق كوتەرىپ, ءتورت ۇل تاۋىپتى. ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اق قازعا اينالىپ كەتىپتى, بىرەۋى افۋ وزەنى مەن تسزيان وزەنىنىڭ ارالىعىندا مەملەكەت قۇرىپ, ول مەملەكەت تسيگۋ دەپ اتالىپتى; ەندى ءبىرى چۋچجە وزەنىنە مەملەكەت قۇرعان; تاعى بىرەۋى تسزيانسىچۋچجەشي تاۋىن مەكەن ەتىپتى – بۇل ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەكەن. وسى تاۋدا ابانبۋدىڭ جۇرتىنان قالعاندار دا بار ەكەن, ول جەردە اۋا رايى سۋىق ءارى دىمقىل بولىپتى. ۇلكەن ۇل وت شىعارىپ, ولارعا جىلۋ بەرىپ, اسىراپ باققاندىقتان, ولار تۇگەل امان قالىپتى. سونىمەن ولار ءبىراۋىزدان ۇلكەن ۇلدى وزدەرىنىڭ باسشىسى ەتىپ, وعان تۋتسزيۋە دەگەن اتاق بەرەدى. ول نادۋليۋ شاد ەكەن. نادۋليۋدىڭ 10 ايەلى بولىپتى, ولاردان تۋعان ۇلداردىڭ بارلىعى شەشەلەرىنىڭ تەگىمەن اتالعان ەكەن. اشينا-نادۋليۋدىڭ كىشى ايەلىنەن تۋعان ۇلدار. نادۋليۋ قايتىس بولعاننان كەيىن, ون ايەلدەن تۋعان ۇلدار ءوز ارالارىنان كوسەم تاڭداماق بولىپ, ءبىر بايتەرەكتىڭ تۇبىنە كەلىپتى. ءسويتىپ ولار: «وسى تەرەكتىڭ باسىنا قاراي كىم بيىك سەكىرسە, سونى كوسەم سايلايىق» دەپ ۋادەلەسىپتى. اشينا (اتالعان) ۇلداردىڭ ىشىندەگى جاسى ەڭ كىشى بىرەۋى بارىنەن بيىك سەكىرەدى, ءسويتىپ, قالعان ۇلدار ونى ەلباسى ەتىپ سايلاپ, وعان اسيانشە اتاعىن بەرەدى...» (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. IV توم. «چجوۋشۋ», 50-تسزيۋان, «تۋتسزيۋە بايانى».الماتى, 2000).
تۇرىكتانۋشى قالامگەرلەردىڭ بۇل شەجىرەگە سوقپاي وتكەنى سيرەك. ونىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ, ءسوزدى كوبەيتۋدىڭ قاجەتى شامالى. وسىندا ءمان بەرىلگەن جەر, سۋ, تايپا, ادام اتتارىنا وراي پىكىر ساباقتاۋمەن شەكتەلسەك تە جەتكىلىكتى.
الدىمەن «...تۋتسزيۋەلەردىڭ (تۇرىكتەردىڭ – ءا.س.) ارعى اتالارى سوگودان شىققان, سوگو سيۋننۋلاردىڭ سولتۇستىگىندە مەكەندەگەن» دەگەن «چجوۋشۋ» جىلناماسىنىڭ توسىن تۇجىرىمىنا اتباسىن تىرەلىك. توسىن بولاتىن سەبەبى, وزگە جىلنامالار تۇرىكتىڭ ارعى تەگىن عۇنمەن (سيۋننۋمەن) بايلانىستىرعان عوي. الەم عالىمدارىنىڭ نوبايى جانە وسى جىلنامانى قىتاي تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىپ, تۇسىنىك جازعان شىڭجان تاريحشىلارى «سوگونى» – «ساق» دەپ تانىعان. ق.سالعارا ۇلى بۇل ورايدا ارگى-بەرگى پىكىرلەردى وي ەلەگىمەن ەكشەي كەلىپ: «مەنىڭ پايىمداۋىمشا, «جىۋ كىتابىندا» بەرىلگەن «سيۋڭنۋلاردىڭ تەرىستىگىندەگى سو مەملەكەتى» دەگەن دەرەكتەگى «سو» وسى «سارى» اتاۋىنىڭ دىبىستىق بەرىلۋى سياقتى», – دەپ تۇجىرىپ, قاعاندىقتىڭ ورتالىق ۇيىتقىسى «سارى قىپشاقتارعا» جاقىنداستىرادى (ق.سالعارا ۇلى. ۇلى قاعانات. استانا, 2008).تۇرىك تاريحشىسى باحاددين وگەل تىڭ پىكىر ۇسىنادى. «سيانبي تايپاسى سوتوۋ رۋىنا جاتادى. سولتۇستىكتىڭ جابايىلار تۇراتىن ايماعىنا ورنالاسقان. ماۋ قاعان داۋىرىندە كۇشەيىپ, كوبەيە باستادى. ولاردىڭ مەملەكەتى 36, ال ءۇلكەن وتباسىلارى 99 بولىمگە ءبولىنىپ باسقارىلاتىن ەدى» دەي كەلىپ, «چجوۋشۋ» شەجىرەسىندەگى سو, سوگونى – سەنبيدىڭ سوتوۋ تايپاسىنا مەڭزەۋ دەپ بىلەدى (باحاددين وگەل. ۇلى حۋن يمپەرياسىنىڭ تاريحى. الماتى, 1998).
بىزدىڭشە, تۇرىكتىڭ ارعى تەگى ساقپەن دە, سوتوۋمەن دە جاناسپايدى, ق.سالعارا ۇلىنىڭ مەڭزەۋى دۇرىس: «سو», «سوگو» – سارى اتاۋىنىڭ قىتايشا تارجىمەسى. دۋلىعالى تاۋدان اشينالارعا كەپ قوسىلعان 17 تايپالى ابانبۋ جۇرتى – سارى قىپشاقتار بولعان.
شەجىرە ءبورى-انادان تۋعان ءتورت ۇلدى اتاپ كورسەتىپ, ولاردىڭ قونىستانعان جەرلەرى مەن مەملەكەت قۇرعان ولكەلەرىن مەڭزەيدى. «ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اق قازعا اينالىپ كەتىپتى». ورىس, ەۋروپا عالىمدارى بۇل تىركەستى «اق قۋعا» دەپ اۋدارىپ, التايلىق قىپشاقتاردىڭ «قۋ كىججى», قۋماندى قاۋىممەن بايلانىستىرادى. ءتورت ۇلدىڭ ەندى «بىرەۋى افۋ وزەنى مەن تسزيان وزەنىنىڭ ارالىعىندا مەملەكەت قۇرىپ, ول مەملەكەت تسيگۋ دەپ اتالىپتى». افۋدىڭ – اباكان (كەمچيك), تسزيان وزەنى ەنەسەيدىڭ جوعارعى ساعاسى ۇلى كەم ەكەنىندە تالاس جوق. ال وسى وڭىردە ىرگە كوتەرگەن تسيگۋ مەملەكەتىن زەرتتەۋشىلەر ءبىراۋىزدان قىرعىز دەپ بىلەدى. جالعىز ل.ر.قىزىلاسوۆ قانا تسيگۋدى – چيكۋ, چيكي دەپ تانيدى (كىزىلاسوۆ ل.ر. سرەدنەۆەكوۆايا يستوريا تۋۆى. م, 1369).وسى پىكىر شىندىققا ورايلاس كورىنەدى. قىرعىزدار قىتايدىڭ جىلنامالارى مەن ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتارىنىڭ بارىندە تسزەگۋ, جيانكۋن, تسەگۋن, تسزيانگۋن, سياتسزياسى دەپ تاڭبالانعان. ماسەلە وندا دا ەمەس, كوشىرمەدە ءارىپ قاتەلەرى ورىن الۋى مۇمكىن. ماسەلە – قىرعىزداردىڭ ءبورى-انادان تاراعان تۇقىمعا جاتپايتىندىعىندا. ولار قىزىل تايعاننان (توبەتتەن) تارايدى دەلىنەدى. شەجىرە بورىدەن تاراعان ۇلداردى ساراپتاپ وتىرىپ, توتەمدىك تەگى باسقا قىرعىزدارى ءبورى ۇلدارىنا جاتقىزۋى اقىلعا قونبايدى. تۇرىكتەر جاڭا عانا ەسىن جيىپ, كىمنىڭ قانى ءبىر-تۋىسقان, كىمنىڭ جات ەكەنىن ەلەكتەن وتكىزىپ, ءتورت تاراپىنا تۇگەندەپ جاتقاندا مۇنداي جاڭساقتىققا جول بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءبورى-انادان تاراعان ۇلدىڭ ءۇشىنشىسى – «چۋچجە وزەنىنىڭ بويىندا مەملەكەت قۇرعان». چۋچجە – قاتىن, بي وزەندەرى ايماعىنداعى چۋە سۋى, تۇرىكتەر ونى ءشۇي دەپ اتاعان. تۇرىك تاريحىندا «شۋ تايپالارى» دەگەن ورتاق اتاۋعا يە بولعان چۋمۋگۋن (شومەكەي), چۋمي (شىبىل) چۋيۋە (شۇيە), ءشۇنىش-چۋبان (جانىس) قاۋىمدارى – بورىدەن تۋعان ءۇشىنشى ۇلدىڭ جۇرتى. «تاعى بىرەۋى تسزيانسىچۋچجەشي تاۋىن مەكەن ەتىپتى – بۇل ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەكەن». اۋدارماشىلار اقىلعا قونىمدى تۇسىنىك بەرە الماپتى. بۇل ءسوزدى «باسىچۋچجە» – «ءشۇيباسى تاۋلارى» دەپ اۋدارعان ءجون. بۇل – بەلۋحادان باستالىپ, موڭعول التايىمەن جالعاسىپ جاتقان تاۋلى ايماق. ۇلكەن ۇلدىڭ ەسىمى نادۋليۋ شاد ەدى.
سونىمەن «چجوۋشۋ» شەجىرەسى ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ تەربەلىپ وسكەن اتا كۇلدىگىنەن حابار بەرەدى. ول باتىس سايان مەن التاي ارالىعى جەرىنىڭ كىندىگى بەلۋحا تاۋى. وزەنى ەنەسەيگە قۇياتىن اباكان, ۇلكەن كەم, كىشى كەم, وبقا قۇياتىن كاتۋن, بي, ءشۇي وزەندەرىنىڭ تاۋلى-تاستى شات-شاتقالدى, سىرە قارلى, نۋ ورماندى تۇلەيى. ءيسى تۇرىكتىڭ ءاۋ باستاعى وتتاي ىستىق جىلى ۇياسى, مىنە, وسى.
وسىندا اۋىزعا الىنعان بەلۋحا مۋزارتى – التاي تۇرىكتەرىنىڭ اڭىز-اڭگىمە, ولەڭ-جىرلارىنان ورىن العان تۇرىك ميفولوگياسىنداعى «جەر كىندىگى» – سۋمەر تاۋى.
انىعىن ايتقاندا, «چجوۋشۋ» جىلناماسىنا ەنگەن «تۇرىكتەردىڭ سوگودان شىققانى تۋرالى» بايان اشينا تۇرىكتەرىنىڭ ەمەس, جەرگىلىكتى التاي تۇرىكتەرىنىڭ شەجىرەسى... اڭدايتىنىمىز: ولاردىڭ 17 رۋلى ەل بولعانى, كوسەمدەرى – ابانبۋ ەسىمدى ادام. وسى ابانبۋ كەزىندە ىرگەنى جاۋعا الدىرىپ, ۇلىستارىنان كوز جازىپ, تۇتاس ەل شىلدەي بىتىراپ, «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كۇن كەشىپتى. البەتتە, مۇنىڭ قاي زاماندا بولعانىن شامالاۋ قيىن.
بۇدان كەيىن بورىدەن تۋعان يچجينيشيدۋدىڭ كەزەڭى باستالادى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىن مەڭگەرگەن, باقسىلىق قابىلەتى زور, ايتۋلى شامان يچجينيشيدۋ ەل باسىن قايتا قۇراپ, ءتورت ۇلىس ەل ەتەدى. التاي تايپالارىنىڭ تىزگىنى «ءبورى تەكتىلەردىڭ» قولىنا كوشەدى. ءتورت ۇلىس ەلدىڭ كىندىك ورداسى ءشۇيباسى تاۋلارىندا ەدى. ابانبۋدىڭ 17 رۋلى ەلىنىڭ قالعان-قۇتقاندارى وسىندا ەدى. يچجينيشيدۋدان كەيىن اكە تاعىنا ۇلكەن ۇل نادۋليۋ وتىردى. لاۋازىمى «شاد», ياكي جاساقتىڭ قولباسى ەدى. نادۋليۋدىڭ 10 ايەلىنەن 10 ۇل تۋادى, اشينا كەنجە ايەلدىڭ ۇلى.
باياننان بايىرعى التاي تۇرىكتەرىنىڭ شەجىرەسى سوڭىنا اشينانىڭ قولدان جابىستىرىلعانى انىق بايقالادى. شەجىرەشىلەر ونىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىن وزگە سەبەپتەرمەن تۇسىندىرە الماي, تەرەك بۇتاعىنا جاسى كىشى كەنجە ۇل «بيىك سەكىرىپ» اكە تاعىنىڭ مۇراگەرىنە اينالادى. 460 جىلدان كەيىن جۋجانداردىڭ جەلكەلەۋىمەن التايعا قونىس اۋدارىپ, «دۋلىعالى» تاۋدان تەمىر وندىرگەن اشينالاردىڭ جەرگىلىكتى التاي تۇرىكتەرىمەن بىتە قايناسىپ, ارالاسۋى, اقىرى ول قاۋىمعا جەتەكشى بولۋى شەجىرەدە كوزگە ۇرعانداي بادىرايماي, جىگى جازىلىپ, استارلى اۋاندا ساۋلەلەنەدى. شىنىندا دا, وسىلاي بولعانى راس-تى. ونىڭ اقيقاتتىعىن قىتاي جىلنامالارى دا, تۇرىكتىڭ تاريحي «تاس كىتابى» – بىتىكتاس جازۋلارى دا انىق كۋالاندىرادى. اشينالار تاۋ قوپارىپ, كەن قازىپ, تەمىر بالقىتقان ونەرلى جاندار ەدى. سول زاماننىڭ قولونەر كاسىبىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جەتە مەڭگەرگەن شەنەن, شىڭشى, زەرگەر, تەمىرشى, قارۋ-جاراق سوعۋدىڭ ۇستالارى بولدى. ولار جۋجاننىڭ كىرىپتارلىق قامىتىن مويىنعا ىلە ءجۇرىپ, الداعى دابىرالى بوستان كۇندەرىنىڭ شىڭىن شىڭداپ, كورىگىن گۇمپىلدەتىپ جاتتى. كوك تۇرىكتەردىڭ جاسىنداي جارقىلداپ, جاۋىنا بەت قاراتپاۋىنىڭ ءبىر سىرى – ولاردىڭ تەمىرشىلىك كاسىبىنە تىكەلەي بايلانىستى.
جوعارىداعى باياننىڭ دەرەكتەرىن «سينتان شۋ» (تان پاتشالىعىنىڭ جاڭا تاريحى) ءمالىمەتتەرىمەن تولىقتىرا كەلىپ, تومەنگىدەي شەجىرە تۇزەۋگە مۇمكىندىك بار: ابانبۋ جانە ونىڭ ءىنىسى يچجينيشيدۋ, يچجينيشيۋدان – نادۋليۋ شاد, نادۋليۋدان – اشينا, اشينادان – تۋبۋ, تۋبۋدان – بۇمىن مەن ىستەمي (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى...توم IV. «سين تان شۋ», 215-تسزيۋان, «باتىس تۋتسزيۋە بايانى»). الايدا, بۇل جوقتان بار جاساۋدىڭ امالى, تۇرىك شەجىرەسىنىڭ تولىق سۇلباسىنان الىس, ۇزىن جەلىنىڭ ءبىر شىنتاق ءۇزىندىسى عانا. بۇلاي دەۋىمىزگە تۇرىك قاۋىمىنىڭ ءوز قولىنان شىققان بىتىكتاس جازۋلارى جول كورسەتىپ, باعدار سىلتەيدى. تاريات ۇستىنى ءوز بايانىن ءاپ دەگەننەن: «يولىع قاعان... بۇمىن قاعان, بۇل ءۇش قاعان پاتشا تاعىن ەكى ءجۇز جىل بيلەدى» دەپ باستايدى (س.قارجاۋباي. وبەدينەننىي كاگانات تيۋركوۆ. استانا, 2001). ال ونگين بىتىكتاسى بولسا: «اتا-بابالارىمىز يامى – قاعان الەمنىڭ ءتورت بۇرىشتاعىلارىن قىستى, باعىندىردى, باسىپ الدى...4... ەلەتمىش ياۆعۋ ۇرپاعى ىشبىرا تامعان – شور ياۆعۋ, ءىنىسى بىلىكتى ىشبارا تامعان-تارحان ايماعىمەن (بارلىعى) الپىس بەس اتا»... دەپ ءتۇيىندەيدى. كەشەن يەسى 716 جىلى دۇنيەدەن ۇشقان باعا تەڭىركەن شاد (م. جولداسبەكوۆ, ق.سارتقوجا ۇلى. ورحون ەسكەرتكىشىنىڭ تولىق اتلاسى. استانا, 2005). بۇل توزىپ, ءمۇجىلىپ, وشۋگە اينالعان بىتىكتاس جازۋلارى اراسىنان ايدىڭ جارىعىنداي جىلت ەتكەن ۇزىك-ۇزىك ساۋلەلى ۇشقىندار. «يولىع قاعان. يامى قاعان». ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيدى. كوك تۇرىكتەرىنىڭ قاراڭعى ءداۋىرىن جارتاس قانا جارلايدى. ەكىنشى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ەلتەرىس قۇتلىق قاعاننىڭ ورتانشى ءىنىسى باعا تەڭىركەن شاد (قىتايشا دۋسيفي (دۋسي-بەك) بولسا ءۇرىم-بۇتاقتارىنىڭ بۇل كۇنگە (716 جىل) تارالىپ جەتكەنىنە «65 اتا» دەپ مالىمدەيدى. ءار اتانى 25 جاستان بەلگىلەگەندە, تۇرىك قاعاندىعىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى شەجىرەلىك بابالارىنىڭ باستاۋىن 1625 جىلعا ۇزارتىپ, ب.د.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىعىنىڭ باستاۋ كەزەڭىنە ءبىر-اق جەتكىزەدى. مۇنى «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققانىڭ» كەرى ەمەس, شىندىق ۇشقىنى بار دەپ ەسەپتەسەك, كوك تۇرىكتەرىنىڭ كاسپي سىرتىنداعى بايىرعى مەملەكەتىنە سىلتەيدى.
تۇرىك شەجىرەلەرىنىڭ كومەسكى مەڭزەۋلەرىن تارقاتا وتىرىپ, كوك تۇرىكتەرى قاۋىمىنىڭ قاعاندىققا ۇيىسقان تاريحي كەزەڭگە دەيىنگى باستان وتكەرگەن وتكەن-كەتكەندەرىن سىنىقتان ءبۇتىن قۇراستىرعانداي قۇرساۋلاپ باقتىق. ونىڭ قانشالىقتى سەنىمدى بولعانىن وقىرمان بىلەدى.
تۇرىك جازۋ-سىزۋى
بۇدان 300 جىل بۇرىن التاي-سايان-بايقال وڭىرىنە اياق باسقان ورىس ادامدارى مەن ەۋروپا جيھانكەزدەرى جول بويىنداعى جارتاستارداعى جازۋلار مەن سۋرەتتەردى كورىپ, تاڭعالعان ەكەن. يەسى جوق ۇلى مادەنيەت جۇرناقتارى كوز الدارىندا جايراپ جاتتى. ونىڭ تۇرىكتەرگە قاتىسى بار دەگەن وي ميعا كىرىپ-شىقپادى.
اڭگىمەنى جارتاستاعى سۋرەتتەر – پەتروگليفتاردان باستاماقپىز. عالىمدار ولاردى جيناقتاپ, ءبىرازىن حاتتاپ باسىپ شىعارعانمەن, ونى كوشپەلىلەر ءومىرىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە ەڭبەكتەرىندە قولدانعانمەن, ونەر تۋىندىسى دەپ تانىعاندار نەكەن-ساياق. ەندى عانا ونى «بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارى» («يزوبرازيتەلنوە يسكۋسستۆو») دەپ اشىقتان-اشىق جازا باستادى. ءيا, جارتاستاعى بەدەرلى سۋرەتتەردىڭ – ونەر تۋىندىسى ەكەنى داۋسىز. ەۋروپا ءوزىنىڭ مايلى بوياۋمەن جازعان «جيۆوپيسىمەن» ماقتانسا, بۇل دا سوعان بارا-بار, ايىرماشىلىعى كەسكى, ۇسكىلەرمەن تاسقا قاشاپ سالىنعان جانە جەل ءوتى, جاڭبىر استىندا تۇرىپ نەشە مىڭداعان جىلدار وشپەي ساقتالعان.
پالەوليت داۋىرىنەن باستاپ كۇنى كەشەگىگە دەيىن جالعاسىپ كەلگەن جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ, قاي كەزەڭگە, قانداي قاۋىمعا جاتاتىنىن جاڭىلىسپاي ءدوپ باسىپ تانۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە, جارتاستاعى تۇركى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارى ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن كوزگە تۇسەدى. بۇرىندار نەگىزىنەن تەسكىمەن شەكۋ ءادىسى قولدانىلسا, تۇركىلەر تەمىردى يگەرۋگە بايلانىستى كەسىپ, قاشاپ بەينەلەۋ ءادىسىن مەڭگەردى. بەينەنى ءبىر قىرىنان الىپتەۋگە اۋەستىك تانىتتى. بەينە اياسىنداعى ويۋ-ورنەك ناقىشتارعا كوبىرەك ءمان بەرىلدى. جىلقىلاردى بەدەرلەۋدە شارتتىلىق ورىن الىپ, ەسەسىنە ات-ابزەلدەرىن, ات ۇستىندەگى سارباز بەن ونىڭ قارۋ-جاراقتارىن ناقتىلاۋ ءتاسىلى ەتەك الدى. تۇرىك بەينەلەۋ ونەرى مەملەكەتتىك ءرامىز – تۋ, بايراق, جالاۋلارعا ايرىقشا ءمان بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى تىلدە تۋ, جالاۋ, بايراق سينونيم رەتىندە ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىرى قولدانىلا بەرگەنىمەن, زامانىندا ولاردىڭ ارا-جىگى انىق اجىراتىلعان. «چجوۋشۋ» جىلناماسى اشينا تۇرىكتەرى تۋرالى «تۋلارىنا التىن ءبورىنىڭ باس بەينەسىن سالادى» دەگەنىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك تۋدىڭ تۇرپاتى بولەكشە بولعان. مۇنى باسقاشا ەمەس, تۋدا التىن قاڭىلتىردان ىستەلگەن ءبورىنىڭ باسى بولدى دەپ ۇعىنۋعا تۋرا كەلەدى. ال التىن قاڭىلتىردى شۇبەرەككە نە شۇعاعا بەكىتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ارمەنيا مەملەكەتتىك مۋزەيىندە ساقتاۋلى التىن ءبورىنىڭ باسى بەكىتىلگەن مىس جالاۋدى مىسالعا الۋعا بولادى. دەمەك, مەملەكەتتىك تۋ جۇقا مىستان قاقتالعان. بەلگىلى ارحەولوگ ز.س.ساماشەۆ جيناپ باستىرعان جارتاسقا قاشالعان تۋلار نەگىزىنەن تايپالىق تۋلار (ساماشەۆ ز.س. ناسكالنىە يزوبراجەنيا ۆەرحنەگو پريرتىشيا. الماتى, 1992). مۇندا پريبايكالە وڭىرىنەن كەزىككەن قۇرىقان تايپاسىنىڭ تۋلارى انىق تا اسەرلى. ولار ءتۇزۋ سىرىقتىڭ ۇشىندا جەلبىرەپ تۇر. ات ۇستىندەگى تۋ ۇستاۋشىنىڭ دا بەدەرى انىق. ال وڭتۇستىك ءسىبىر جانە قازاقستان توپىراعىنان كەزىگەتىن تۋلاردىڭ كوپشىلىگى نايزالاردىڭ سىرىعىنا ىلىنگەن. ولار, اسىلى, جالاۋ دەپ اتالسا كەرەك. ەپوستىق شىعارمالاردا «جالاۋلى نايزا قولعا الىپ» تىركەسىنىڭ كەزىگۋى تەگىننەن ەمەس. ال بايراق جىلقىنىڭ قىلىنان, شارشى ماتادان ىستەلگەن سياقتى. ونداي بەدەرلەر دە كەزدەسەدى. ال موڭعوليادان تابىلعان «حاركادان ساربازدارى» قولدارىنا «قوڭىراۋلى نايزا» ۇستاپتى. مەملەكەت ءرامىزى – تۋدى دارىپتەۋ جارتاس سۋرەتتەرىندە بۇرىن بولماعان, تۇرىك قاعاندىعىمەن ىلەسە كەلگەن جاڭالىق.
بايىرعى قىرعىزداردىڭ وتانى مينۋسين شۇڭگىلىندەگى تاشەبا وزەنى مەن تەپسەي تاۋى جارتاستارىنان كەزىگەتىن اتتى ساربازدار بەينەلەرى دە تۇرىك ءداۋىرىنىڭ تۋىندىلارى (يۋ.س.حۋدياكوۆ. وبراز ۆوينا ۆ تاشتىكسكوم يزوبرازيتەلنوم يسكۋسستۆە. سەمانتيكا درەۆنيح وبرازوۆ. ن-س, 1990). قىرعىزدىڭ اۋىر قارۋلى اتتى ساربازدارى جويقىن شابۋىل ۇستىندە الىپتەلگەن, قاشىپ جاتقان جاۋلارى بەت ءالىپى كاۆكازدىقتارعا ۇقساس, باستارىنا شارشى ورامال تاڭعان, قالقانمەن قارۋلانعان جاياۋ اسكەر. الايدا, مينۋسين شۇڭگىلىنەن ۇزاپ شىقپاعان قىرعىزداردىڭ كاۆكازبەن جاناسۋى اقىلعا قونبايدى. تۇرىك قاۋىمداستىعى اراسىندا سىرت پوشىمىمەن كاۆكاز جۇرتىن ەسكە تۇسىرەتىن سارمات, الان, ءتىپتى وعىز تايپالارى از بولمادى. اسىلى, بۇل تايپاارالىق قاقتىعىستاردىڭ ءبىر كورىنىسى. پايىمداۋىمىزشا, قىرعىز-سيۋەيانتو سوعىسىنىڭ جاڭعىرىعى. تۇرىكتەر اراسىندا جاياۋ سوعىسقا ماشىقتانعان تەك وسى سيۋەيانتولار. ولاردىڭ ارگى ءتۇبى سارماتتاردان شىققان ەدى. ءتۇرىك قاعاندىعىنىڭ ماقتانىشى اۋىر جاراقتانعان اتتى اسكەر جارتاس بەينەلەۋ ونەرىنىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالۋى زاڭدى قۇبىلىس. كوپەن چااتاسىنان, تۇرپاندىعى استانا, شوسين وبالارىنان, قاراشارداعى شيشين موناستىرى ۇڭگىرىنەن, چيكوي سالت اتتىسى, گوبي سالت اتتىسى (س.پ.نەستەروۆ. كوني...سۋرەت XI, XII, ءXIىI) سۋرەتتەرى اشينا تۇرىكتەرىنىڭ بەينەلەرى.
انەس ساراي.