– ەرەكە, شەت ەلدە ءجۇرىپ جوعارى لاۋازىم اتقارعان قازاقتاردىڭ ءبىرىسىز. جالپى, الاتاۋدىڭ ارعى بەتىنە قاي جىلدارى, قانداي جاعدايدا قونىس اۋداردىڭىزدار؟ – مەنىڭ ارعى اتالارىم قازاقستاننىڭ قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۇرعان. وتىزىنشى جىلدارداعى زوبالاڭ كەزىندە تاعدىر داۋىلى ايداپ, ارقا جەرىنەن قىرعىزستانعا قونىس اۋدارعان ەكەن. ءوزىم 1961 جىلى قىرعىزستاننىڭ شۋ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدىم, مەكتەپتى سوندا ءبىتىردىم. ەڭبەك جولىن قاراپايىم كولحوزشى بولىپ باستادىم, بريگادير بولدىم, ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, كومسومولعا قابىلداندىم. اسكەري بورىشىمدى وتەگەننەن كەيىن بىشكەك قالاسىندا جوعارى ءبىلىم الدىم. كەيىنىرەك اقش-تاعى بوستون ۋنيۆەرسيتەتىن «زاڭ شىعارۋ» ماماندىعى بويىنشا ءتامامدادىم. جالپى, قاي ەلدە, قاي جەردە جۇرسە دە, ەڭبەگى مەن ءوزىنىڭ كۇش-قايراتىنا سەنگەن ادام ەلەۋسىز قالمايدى. قىرعىز ەلىنە, حالقىنا قولىمنان كەلگەنشە ەڭبەگىمدى ءسىڭىردىم, ايانىپ قالعان جەرىم جوق. سونىڭ ارقاسىندا ءبىراز لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردىق. ءالى دە اتتان تۇسە قويعانىم جوق, ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە قاتىستى جۇمىستارعا قولىمىزدان كەلگەنشە اتسالىسامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. – قىرعىزستانداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنا باسشىلىق جاساعانىڭىزعا ءبىراز جىل بولدى. ول جاقتاعى اعايىنداردىڭ حال-احۋالى قالاي؟ – قۇدايعا شۇكىر, ول جاقتاعى قانداستارىمىزدىڭ حال-احۋالى جاقسى, ەشكىمنەن كەم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوقپىز. قاۋىمداستىق قۇرامىندا قازىر 40 مىڭ قازاق بار. 40 مىڭ قازاقتىڭ 13 مىڭى – بىشكەكتە, 14 مىڭى – شۋ وبلىسىندا, 8 مىڭى – ىستىقكولدە, 4 مىڭى تالاس وبلىسىندا شوعىرلانعان. ءار وبلىستاعى قازاقتاردىڭ كوشباسشىلارى ءبىر-ءبىرىن بىلەدى, جاقىن قاتىناس ورناتقان. قىرعىزستاندا ساياسي قىزمەتتەردە, عىلىمدا, مادەنيەت, رۋحانيات, سپورت سالالارىندا ءجۇرىپ ەلگە تانىلعان قانداستارىمىز جەتەرلىك. قازىرگى جوگوركۋ كەنەش قۇرامىندا ەكمات بايپاقپاەۆ پەن گۇلشات اسىلباەۆا دەگەن ەكى قانداسىمىز دەپۋتات, كونستيتۋتسيالىق سوتتا ءبىر اعامىز بار. ەڭبەك ەرلەرى, عىلىم دوكتورلارى تولىپ جاتىر. ەڭبەك ەتكەن, ءوز كۇشىنە سەنگەن قازاقتاردىڭ جاعدايى جاقسى. قازاقستانمەن دە بايلانىسىمىز جاقسى, قالاعان اقپاراتىمىزدى قاجەتىمىزشە الا الامىز. قاۋىمداستىقتىڭ قازاق تىلىندە شىعاتىن «الاش» اتتى گازەتى بار, ءوزىمىزدىڭ باسپامىز بار. قازاقتاردىڭ دوستىق ءۇيى بىشكەكتىڭ ورتالىق الاڭىنىڭ ءدال جانىندا, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان. پرەزيدەنت سارايىنا, جوگوركۋ كەنەشكە جاقىن جەردەمىز. بۇعان دەيىن ءتورت قۇرىلتايدىڭ تورتەۋىنە دە دەلەگاتسيا جىبەرگەن ەدىك, بەسىنشى قۇرىلتايعا 40 مىڭ ادامنىڭ اماناتىن ارقالاپ جيىرما ادام كەلدىك. جيىرما ادامنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن بەلسەندى جاستاردان جاساقتادىق, اتاجۇرتپەن بايلانىسىن ارتتىرا بەرگەندەرى دۇرىس. – قازاقستاندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى ول جاقتاعى قانداستارىمىز قالاي قابىلداپ جاتىر؟ – قازاق ەلىندە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردىڭ بارىنەن حاباردارمىز, اقپارات الۋ جاعىنان ەشقانداي كەدەرگى جوق دەپ ايتا الامىن. اسىرەسە, جاقسى جاڭالىقتارعا قاشاننان قۇلاعىمىز تۇرىك جۇرەدى. جاقىندا عانا ەكسپو كورمەسى باستالعانىن قۋانا قابىلدادىق. شىنى كەرەك, ول جاقتاعى اعايىن دا ەكسپو-نى بەس جىل بويى جۇرەگىمىز لۇپىلدەپ كۇتتىك. ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى رەت ءبىزدىڭ ەلىمىز وتكىزگەنىن ەستىپ, قاتتى تولقىدىق. كەشە وسى جاققا جۇرەردە دە «ەكسپو-نى كورىپ قايتىڭدار» دەپ قالدى ەلدەگى ازاماتتار. – ىرگەدەگى ەلسىزدەر, ەكسپو-عا ادەيىلەپ كەلىپ كەتۋگە نيەتتىلەر كوپ شىعار؟ – كەلەمىز دەپ قۇلشىنىپ جۇرگەندەر دە, وسىعان دەيىن كەلىپ كەتكەندەر بار. ناقتى سانى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن بىراق. ءوزىم ەكى اي بۇرىن ساۋىردە كەلىپ, ازىرلىك بارىسىمەن تانىستىم, كەشە ءبىراز ارالادىم. ءساۋىر ايىندا «استانا ەكسپو-2017» كومپانياسىنىڭ باسشىسى احمەتجان ەسىموۆتىڭ اتىنا قىرعىزستانداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ اتىنان ارنايى حات جىبەرگەنبىز. بۇيىرتسا, بىشكەكتەن استاناعا «دوستىق» پويىزىن شىعارىپ, كورمەگە تۋريستەر اكەلسەك دەيمىز. بۇل ماسەلە قازىر قاراستىرىلىپ جاتىر, شەشىلىپ قالادى دەپ سەنىپ وتىرمىن. – ءسىز جوگوركۋ كەنەشتىڭ ەكى شاقىرىلىمىندا دەپۋتات بولىپ سايلاندىڭىز... – قىرعىزدار اعايىندار دوستىققا ادال, ەڭبەكتى باعالايدى, بەلسەندى. ەڭ العاش 1995 جىلى جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋعا ءتۇستىم. شۋ وبلىسى اكسۋ وكرۋگىنەن تۇسكەن جەتى ۇمىتكەردىڭ ىشىندە 35 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ داۋسىن جيناپ, ءبىرىنشى ورىن الدىم. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 90 پايىزى قىرعىزدار ەدى, ال 7 ۇمىتكەردىڭ ىشىندەگى جالعىز قازاق ەدىم. كولحوزدا ەكونوميست بولىپ ىستەيتىن قاراپايىم ادامدى جەرگىلىكتى حالىق كوتەرىپ كەتتى. ماعان داۋىس بەرگەنىنە قاراپ, ەڭبەكتى باعالاعانىن ءتۇسىندىم. مەنەن كەيىن ەكىنشى ناتيجە كورسەتكەن ۇمىتكەر- گە 6 مىڭعا جەتپەيتىن ادام داۋىس بەرىپتى. ەكىنشى رەت تاعى دا سول وكرۋگتەن سايلاۋعا قاتىستىم. 28 مىڭنان استام داۋىس جيناپ, تاعى ءبىر شاقىرىمداعى جوگوركۋ كەنەشكە دەپۋتات بولدىم. ءۇشىنشى رەت سايلاۋعا بىشكەكتەگى ۋنيۆەرسيتەتسكي وكرۋگىنىڭ اتىنان قاتىسقان ەدىم. دەپۋتاتتىققا وتۋگە 270 داۋىس جەتپەي قالدى. – 2011 جىلى قىرعىزستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن ەدىڭىز. الايدا, جولىڭىز بولمادى. سول جولى نەدەن ءسۇرىندىڭىز؟ – پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا نيەتتەنگەنىم راس. بىراق تىركەۋ كەزىندەگى قيىندىقتارعا بايلانىستى سايلاۋعا قاتىسا المادىم. ەمتيحان تاپسىرۋ كەزىندە ءسۇرىندىم. وكىنىشكە قاراي, ورتا مەكتەپتە, ينستيتۋتتا ورىسشا وقىدىم, قىرعىز ءتىلى بولعان جوق. قىرعىزشا جاقسى سويلەپ, جازا العانىممەن, كەرەمەت بىلەمىن دەپ ايتا المايمىن. سول قيىندىق تۋعىزدى. دەگەنمەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ءالى دە اتتان تۇسە قويعان جوقپىن. – قىرعىزستانداعى حالىقتىڭ جاعدايى قالاي؟ – حالىقتىڭ جاعدايى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ناشارلاۋ. قازاقستاندا ءبىرىنشى – ەكونوميكاعا, سودان كەيىن ساياساتقا كوڭىل بولىنسە, قىرعىزستاندا ساياسات – ءبىرىنشى, ەكونوميكا سودان كەيىنگى ورىندا. دەگەنمەن, دەموكراتيالىق باعىتتى بەتكە الىپ دامىپ كەلە جاتىرمىز, بۇيىرتسا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال دا جاقسارا ءتۇسۋى ءتيىس. – ول جاقتاعى اعايىندار اتاجۇرتقا كەلۋگە اسىعىپ وتىر ما؟ – ارينە. 2000 جىلى ستاتيستيكا بويىنشا الپىس مىڭنان استام قازاق بولساق, قازىرگى سانىمىز 48 مىڭ شامالاس. ەكى ەل ىرگەلەس بولعاندىقتان, ەكىجاقتى قاتىناستار دا جاقسى. اسىرەسە, جاستار قازاقستاندا وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە قۇمار. الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا, استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الاتىن جاستارىمىز بار. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قىرعىزستاننان كەلگەن قازاق جاستارىنىڭ دايىندىق كۋرستارىنان وتۋىنە جاعداي جاساپ وتىرعانى دا ۇلكەن كومەك. جالپى, قىرعىزستانداعى قازاقتار قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا قۇلشىنىپ وتىر. قازاقتار تۇگىلى, قىرعىزداردىڭ ءوزى كوشىپ كەلۋگە قارسى ەمەس. – قازاقستاندا تۋىستارىڭىز بار ما؟ – وتىزىنشى جىلدارى الاتاۋ اسىپ كەتكەنىمىزدە ەلدە قالعان اعا- يىندارىمىز بار, سولارعا كەلىپ تۇرامىز. ۇلكەن ۇلىم ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دى ءبىتىرىپ وسىندا قالدى, قازاقستان ازاماتتىعىن الدى. كەلىنىمىز – شىمكەنتتىڭ قىزى. قىرعىزستاندا دا شارۋا باستان اسادى, قايتا-قايتا كەلۋگە قول تيە بەرمەيدى. زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن قازاقستاننان شىقپاي قوياتىن شىعارمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»