2000-جىلداردان باستالعان كلاي-فاي جانرى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا وتە تانىمال (وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاستارىنىڭ اراسىندا ەمەس). كلاي-فاي (cli-fi) ءسوزى «climate fiction» سوزىنەن قىسقارتىلىپ الىنعان. «Climate fiction» – اۋا رايىنداعى وزگەرىستەر مەن عالامدىق جىلىنۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ادەبيەت, نەگىزىندە عىلىمي فانتاستيكانىڭ تۇرىنە جاتادى. 2007 جىلى دەن بلۋم اتتى جۋرناليست وسى قىسقارتۋدى ۇسىنعان, ال 2012 جىلى تانىمال امەريكالىق جازۋشى مارگارەت ەتۆۋد تۆيتتەردەگى جازباسىندا وسى تەرميندى قولدانىپ, كليماتتاعى وزگەرىستەردى سيپاتتايتىن كىتاپتاردى كلاي-فاي دەپ اتاي باستاعان. ءسويتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەر وسى تەرميننىڭ تەز تارالىپ, تانىمال بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ءداستۇرلى عىلىمي فانتاستيكادا نەگىزىنەن عارىش, روبوتتار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن وزگە عالامشارلار تۋرالى ايتىلاتىن. جاڭا عاسىر وزىمەن بىرگە جاڭا تاقىرىپتى دا الا كەلدى. ادامنىڭ كەسىرىنەن بولىپ جاتقان تابيعي وزگەرىستەر مەن اپاتتار جازۋشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالمادى. جەر پلانەتاسىنداعى كليماتتىق وزگەرىستەر, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, عالامدىق جىلىنۋ, حالىق سانىنىڭ شامادان تىس ءوسۋى, تاماقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, مۇحيت دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى – وسى جانە بۇدان دا وزگە ماسەلەلەر جازۋشىلاردى تولعاندىرىپ, وقىرماندارىنا شىنايىلىق پەن قيالدىڭ قوسىندىسىنان تۋىندايتىن ءتۇرلى شىعارمالاردى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەردى. ادەبيەتتانۋشىلار بۇل جانردىڭ سونداي جاڭا ەمەستىگىن دە اتاپ وتەر, وعان مىسال رەتىندە جيۋل ۆەرن شىعارمالارىن اتاۋعا بولادى. دەگەنمەن دە, وسى سيپاتتاعى شىعارمالار تەك جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا پايدا بولا باستادى. بريتان جازۋشىسى دج.گ.باللاردتىڭ «ۆەتەر نەوتكۋدا» (The Wind From Nowhere) رومان-كاتاستروفاسى, مارگارەت ەتۆۋدت تريلوگياسىنىڭ ءۇشىنشى كىتابى «ەسۋاس اددام» (MaddAddam, 2013) رومان-انتيۋتوپياسى, پاولا باچيگالۋپيدىڭ «سۋعا كەتكەن قالالار» (Drowned Cities, 2012), «كەمەلەردى تالقانداۋشى» (Ship Breaker, 2010) روماندارى, سارا كروسساننىڭ «دەم ال» (Breathe, 2013) رومانى – اعىلشىن تىلىندە شىعىپ, ءوز وقىرماندارىن بەيجاي قالدىرماعان شىعارمالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. «جەر بەتىندە اۋا ازايسا, قالاي دەمالاسىڭ؟ مۇز ءداۋىرى قايتا كەلۋى مۇمكىن بە؟ ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى باسقا پلانەتالاردى ىزدەۋ كەرەك پە؟ ساپالى اۋىز سۋ بارىنە جەتە مە؟ اق ايۋلار جويىلىپ كەتپەي مە؟» دەگەن سياقتى سۇراقتار ادامداردى ۋايىم-قايعىعا سالىپ, قاپالاندىرۋى, ەكىنشى جاعىنان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەتىپ, ماسەلەلەردى شەشۋگە يتەرمەلەۋى دە مۇمكىن. تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى ادامنىڭ قاراپايىم دا ءالسىز, كەيبىرەۋلەر قالاعانداي اقىلدى جانە مۇلتىكسىز بولماۋى, جوعارى سانالى, ۇزاق ءومىر سۇرەتىن, IQ-ءى وتە جوعارى ادام تۋدىرۋ ماسەلەسى ارقىلى كوركەم ادەبيەتتە ءوز ورنىن الدى. ءبىر جاعىنان ادام سانالى, اقىلدى, مەيىربان, الدىن بولجايتىن, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن پەندە بولعانىمەن, ەكىنشى جاعىنان ادامنىڭ قورقاقتىعى, قىزعانىشى, ارسىزدىعى, ادامگەرشىلىك زاڭدارىن ساقتاماۋى, ونى ۇرپاعى ارقىلى جازالاۋ تاقىرىبىنا الىپ كەلەدى. وسى ورايدا قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە وسى تاقىرىپتى ەرەكشە كورسەتە بىلگەن اسقار التايدىڭ «كيللەر ساۋىسقان (كوكجەندەت)», «كەنتاۆر», «تۇسىك» اتتى شىعارمالارى ويعا ورالادى. تابيعات اپاتتارىن سيپاتتاۋعا ارنالعان كوركەم ادەبيەت ءتىزىمىن جانە وقىرمانداردىڭ نازارىن اۋدارعان تانىمال شىعارمالاردى سارالاۋ, بۇل شىعارمالار وقىرمانعا عىلىمدى, اسىرەسە, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن جاقىنداتا تۇسەتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, جازۋشىلار قورشاعان ورتانىڭ پروبلەمالارىن وقىرمانعا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزىپ, ونىڭ الدىن الۋ نەمەسە تابيعات اپاتتارىنىڭ زالالىمەن كۇرەسۋگە جەتەلەيتىنى انىق. بۇل باعىتتا كلاي-فاي جانرىنىڭ كينو ونەرىندە ءجيى قولدانىلۋى دا جاستاردىڭ قورشاعان ورتا ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ وتىرعانى راس. ولار ادامنىڭ كوزقاراسىنا, وي-پىكىرىنە, كەيبىرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اسەر ەتىپ, وڭ وزگەرىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن. بىراق كلاي-فاي جانرىنداعى ادەبيەت «نە ىستەۋ كەرەك؟ جاعدايدى قالاي وزگەرتە الامىز؟» دەگەن سۇراقتارعا تىكەلەي جاۋاپ بەرە المايدى, ول تەك وقىرماننىڭ نازارىن شىعارمادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە اۋدارىپ, ءوزىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ تابيعاتقا دەگەن قارىم-قاتىناسىمىزدى, ءوز ءومىرىمىزدى وزگەرتۋگە ءالى دە كەش ەمەس دەگەن وي سالادى.
باقىتگۇل سالىحوۆا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى