قايتا قۇلپىرعان «قىز جىبەك»

ال ءداستۇر قاشان دا قايتا تۇلەۋىمەن قاسيەتتى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى 91-ماۋسىمداعى جۇمىسىن دراماتۋرگتىڭ «قىز جىبەگىمەن» تۇيىندەگەندە, ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە ەڭ الدىمەن «رەجيسسەر ەسكى شىعارمادان جاڭا سپەكتاكل جاساي الدى ما؟» دەگەن سۇراق تۇردى. ويتكەنى, رەجيسسەر وتكەننىڭ دۇنيەسىن قولعا الدى ما, ەندەشە ول ءسوزسىز بۇگىنگى كۇنگە لايىق ماعىنا ىزدەۋى ءتيىس. كلاسسيكانىڭ باسقا شارتى جوق.  قويۋشى-رەجيسسەر جاس بول­عانىمەن, بۇعان دەيىن «قاس-قاعىم», «لير پاتشا» قويى­لىمدارىن ءساتتى ساح­نالاعان ەلىك نۇرسۇلتان سيۋ­جەتى جالپى جۇرتقا جاق­سى تانىس «قىز جىبەكتى» مۋزىكالىق دراما ۇلگىسىندە ۇسىنعانىن سپەكتاكلدىڭ باس­تى جاڭالىعىنا بالاعان بولار ەدىك. ءتىپتى تۇسىنىكتىرەك تاپسىرلەسەك, «ۇلتتىق ميۋزيكلگە» كوبىرەك ۇقساعان. قازاق تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا انمەن, ولەڭمەن جازىلعان پە­سالاردىڭ قويىلۋى تاڭسىق ەمەس. بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇزدىكسىز شىرقالعان اندەردەن كورەرمەن ەكى جارىم ساعاتقا جۋىق ەسترادامەن ورىندالعان ءداستۇرلى ءان كەشىندە وتىرعانداي اسەر العانىن نەسىن جاسىرايىق. مۇنشاما باي بي ساحناسىن دا بۇل تەاتردىڭ ساحناسى بۇ­رىن-سوڭدى كورمەگەن بولار. جىبەك پەن تولەگەننىڭ ارا­سىنداعى ماحاببات ەل بىرلىگى مەن تۇتاستىعى يدەيا­­­­­سىمەن قاتار ءورىلىپ, حالىقتىڭ وي-ار­مانى مەن اڭسارى تانىلاتىن, بوياۋى جارقىن قويىلىمدا ۇلتتىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى داستۇرلەر – باتا ءسوز, قارعىس, جوقتاۋ, زار, كوڭىل ايتۋ, قوشتاسۋ جاقسى كورىنىس تاپقان. ۇنەمى جاڭاشىلدىققا, تىڭ ىزدەنىستەرگە بوي ۇرىپ جۇرەتىن ە.نۇرسۇلتاننىڭ سالتتىڭ ءبارىن ءبىر پەساعا سىيعىزىپ, سۇلۋ قىز, كوركەم جىگىتتەردى لەك-لەگىمەن بيلەتىپ,  جىبەك پەن تولەگەندى, بەكەجان مەن جىبەكتى سپەكتاكل اياقتالعانشا انمەن ايتىستىرىپ قويعانىن, قانداي «فورماعا» سالاتىنىمىزدى بىلمەي, ءارى-ءسارى كۇيمەن قول سوعىپ تۇرعانىمىزدا, ءتۇيىنىن تەاتر ديرەكتورى ەرلان ءبىلال شەشىپ بەردى. «بۇل ءبىزدىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارنايى قويعان سپەكتاكلىمىز» دەگەننەن كەيىن عانا دەرەۋ «ە, ەندى تۇسىنىكتى بولدى» دەپ ەلىكتى تابان استىندا اقتاپ الۋعا تىرىستىق.  جىبەكتىڭ رولىندەگى سالتانات باقاەۆا مەن تولەگەن بولىپ ويناعان الماس شاياحمەتوۆتىڭ كوپتەگەن وزگە ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلىگى, ەكەۋىنىڭ دە ۆوكال­دىق شەبەرلىگى جوعارى. مۋزى­كالىق دراما سالتانات پەن الماستىڭ جانە شەگەنىڭ رو­لىندەگى م.تاعانوۆتىڭ انشىلىك قارىمىن كورسەتۋگە باعىتتالعان بولسا, ول ماقسات تولىعىمەن ورىندالعان. س.باقاەۆانىڭ ورىنداۋىنداعى جىبەك نازىك, جۇمساق مىنەزدى, سەزىمتال, ليريكالىق كەيىپكەر. كينوداعى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە قالىپ قويعان ءورشىل, وجەت مىنەزدى جىبەككە مۇلدە كەرەعار بەينە.  بىراق قانشا تالپىن­عا­نىمىزبەن, سپەكتاكلدەن تو­لەگەندى تابا المادىق. ەگەر تولەگەننىڭ وبرازى اشىلماسا, وندا سپەكتاكل دە جوق دەگەن ءسوز. «قىز جىبەكتىڭ» جانى ە.دايىروۆ, ك.شاياحمەتوۆا, ب.ءاب­دىلمانوۆ سەكىلدى ەكى-ءۇش اكتەر مەن تەاتر جاستارىنىڭ دەنى جۇمىلدىرىلعان كوپشىلىك ساحناسىنىڭ حورەوگرافياسى مەن ۆوكالىنىڭ ارقاسىندا  عانا امان قالعان سەكىلدى.  تولەگەننىڭ ءرولى ا.شاياحمە­توۆتىڭ تابيعاتىنا ءتان ەمەس, تىم جەڭىلتەك. حاراكتەرى جوق, جالعان كوڭىل كۇي ەموتسياسىنا كوبىرەك بەرىلەدى دە, كەرىسىنشە, جىبەكتى العاش كورگەن كەزدە نەمەسە ونىمەن قوشتاسىپ, ەلىنە اتتانار ساتتەگى ساحنالاردا پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى جوقتىڭ قاسى. سۇيىكتىسىمەن العاش جولىعىسىپ تۇر نەمەسە, مىنە, قوشتاسقالى تۇر, بىراق ول جان دۇنيەسىن قۋاڭشىلىق جايلاپ العانداي, ىشكى قۋاتىن قوسپايدى. وسى الماستىڭ ءار جاڭا قويىلىمداعى رولدەرىندە ساحنادان شارق ۇرىپ كىمدى, نەنى ىزدەيتىنىن بىلمەيمىز. جۇگىرىپ ساحنانىڭ انا بۇرىشىنا بارادى, ودان الاسۇرىپ مىنا بۇرىشقا كەلەدى. بىتپەيتىن الاشاپقىن جۇگىرىس ايتەۋىر. جاۋ شاپقانداي سويلەيتىنى ءوز الدىنا, اسىعىس-ۇسىگىس سوي­لەگەن ءسوزىنىڭ بىردە-ءبىرى بەسىنشى قاتاردا وتىرعان ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا جەتپەدى. ايتىپ جاتقانى ء«سوز­دىڭ كۇشىن كوركەمدىگىنەن ىز­دەگەن» مۇسىرەپوۆتىڭ ءسوزى مە, باس­قانىڭ ءسوزى مە, اجىراتىپ الا المايسىڭ. تولەگەننەن كەيىن ونىڭ اكەسى بازارباي – بو­لات ابدىلمانوۆقا كەزەك تيگەندە, قۇلاعىمىز راقاتتانىپ قالادى. ول دا ۇلىنىڭ اتا جاۋى سىرلىبايدىڭ قىزىن الۋعا قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ باستىرمالاتا, شاپپا-شاپ جاۋاپتاسىپ, شاپشاڭداتا سويلەپ جاتىر, بىراق ءدال تولەگەندەي تۇتىقپايدى. ءار ءسوزى انىق, بايىپتى. مىنەزى مىعىم. سەستى. ۇلىنىڭ كوڭىلى قايداعى ءبىر شۇيكەباس ءۇشىن اۋعان  ەجەلگى دۇشپانىنا ەن جايلاعان جىلقىسىن ساناپ بەرىپ, اتا سالتىنان اينىعىسى جوق. بىراق سۇيەككە تۇسكەن قاندى كەك بۇگىن-ەرتەڭ جويىلماق ەمەس. قان كەرەك پە – قان, بەردى انە, تەرىس باتاسىن. شاعىن بولسا دا, شەگەنىڭ بەينەسى قىزىق شىققان. ءسوزى از, وبراز, نەگىزىنەن, شارىقتاتا سالاتىن انگە قۇرىلعان. م.تا­عانوۆقا باپ قوسىلعان جى­بەكتىڭ جەڭىلتەك, ەركەكشورا قۇربىسى ءدۇريانىڭ جاراسىمدى ازىلدەرى پەساداعى قوزعالتقىش قۇرالداردىڭ ءبىرى. تەك ءتاپ-ءتاۋىر تالانتتى اكتريسا زارينا كارمەنوۆا ونسىز دا قىزىقتىرىپ اكەتەر قىلىعى بار قۇربىنى ەركەتوتايلاۋ ەتىپ كورسەتەمىن دەپ بوياۋىن قالىڭىراق جاعىپ جىبەرگەنى بايقالدى. ايتپەسە, زارينانىڭ كىشكەنتاي ءرولىن ىرىلەندىرىپ كورسەتۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەنى, ەڭبەكتەنگەنى كورىنىپ تۇر.  سپەكتاكلدەگى بارلىق وقي-ع­ا­نىڭ ۇيىتقىسى, پەسانىڭ بەلومىرتقا بەينەسى, ول اري­نە, بەكەجان. بەكەجان – كۇر­دەلى بەينە. وزىنە ايار, وزگەگە ادال بولىپ كورىنگەن ەكىجۇزدى كۇر­دەلى حاراكتەردىڭ كىلتىن ەر­كە­بۇلان دايىروۆ ءدال تاپقان. ەركىندىگىمەن باۋرايدى. ز ۇلىم بولسا دا, قورقاق ەمەس, سۇيگەنى جىبەك ءۇشىن جانىن بەرۋگە ءازىر كورىنىستەر قابات-قابات پسيحولوگيزمگە تولى. بەكەجاننىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن بارلىق ساحنالاردىڭ ىشكى ءدراماتيزمى تەرەڭ. كەكەسىنى كەلىسكەن سىلق-سىلق كۇلكىسىنىڭ وزىندە سۇمدىق جاسىرۋلى. جالپى, بۇل سپەكتاكلدە جاڭاشا ساحنالىق شەشىم تاپقان جالعىز وسى بەكەجاننىڭ بەينەسى بولدى. اكتەر ءوزى كەيىپتەيتىن بەينەنىڭ ەڭ ماڭىزدى قاسيەتىن اڭعارعان, وبرازدى جان-جاقتى قۇبىلتىپ جىبەرەتىن شتريحتار تاپقان. ءبىر كوڭىل كۇيدى ەكىنشى كوڭىل كۇيگە جىمداستىرا جالعاپ, ساحنا ىرعاعىن بۇزباي, بىركەلكى ۇستاي بىلگەن ەركەبۇلان سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى جۇگىن كوتەردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اكادەميالىق تەاترداعى جاساعان وبرازى ءبىر-بىرى­نە ۇق­سامايتىن تالانتتى اك­تەر­لەردىڭ اراسىندا كۇن­سۇلۋ شاياحمەتوۆانىڭ ورنى بو­لەك. تولەگەننىڭ اناسى قام­قانىڭ رولىنەن ۇلىنا جان­اشىرلىق, وتباسىنىڭ بەرەكە­سىنە, ەلىنىڭ اماندىعىنا الاڭ­داعان قامقور پەيىل انالىق مەيىرىمىمەن قاباتتاسا بىلىنەدى. ساحنالىق تەمپەرامەنتى, ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشۋداعى سوي­لەۋ شەبەرلىگى, قيمىل-قوز­عالىسىنداعى بايبىشەگە ءتان بيازىلىق كوڭىل توعايتادى.  ارينە, «قىز جىبەكتە» كوزگە تۇ­سەر كەمشىلىك تە بايقالدى. جا­ڭا تۇسكەن كەلىننىڭ بەتىن وتپەن, جەرمەن الاستاپ, ەنە ات­قا­راتىن جورالعىنى جىبەكتىڭ اناسى ءوزى اتقارىپ, ەڭ سوڭىندا قىزى جىبەك پەن تولەگەندى تو­سەككە دەيىن جەتەلەپ اپارعانى ەش­نارسەمەن اقتاۋعا كەلمەيتىن كورىنىس.  ءسوز باسىندا قويىلعان «جاڭا سپەكتاكل جاساي ال­دى ما؟» دەگەن سۇراققا گاللو­گرافيالىق, ساحنالىق جاڭا شەشىم تابۋىمەن, ءساندى كوستيۋم­دەرىمەن, جيناقى كومپوزيتسيا­سىمەن جاۋاپ بەرگەندەي بولدى. جەكەلەگەن اكتەرلىك ويىننان وزگە, مۋزىكالىق درامانى ورىستەتۋدىڭ توسىن وي-جۇيەسىن, كوركەمدىك ەرەكشەلىگىن, رە­جيسسەرلىك تىڭ شەشىمدەرىن تاپقان ەڭبەگىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ماڭگى ولمەيتىن ومىرشەڭ كلاسسيكانىڭ ءبىر ۇلى­لىعى دا سوندا, كەمشىلىك اتاۋلى ونىڭ ساياسى مول كولەڭ­كەسىنەن كورىنبەي قالىپ جاتادى... 

ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى