بولاشاقتا قانداي ماماندىقتار پايدا بولادى؟

2020 جىلعا قاراي الەم بو­يىنشا ەڭبەك نارىعىندا 40 ملن جوعارى ءبىلىمدى مامانعا قا­جەت­تى­لىك بولادى دەگەن بولجام بار. دەگەنمەن, ءىرى مەملەكەتتەردىڭ تۇر­عىندارىندا ء«بىلىم العان سالامىز سۇرانىسقا ساي بولماي قالماي ما؟» دەگەن كۇدىك پەن ۇرەي باسىم ەكەن. Pew Research Center جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سەنسەك, امە­ري­­كا­لىقتاردىڭ 87 پايىزى جۇمىس ورىن­دارىن ساقتاپ قا­لۋ ءۇشىن قو­سىمشا ءبىلىم الۋعا داي­ىن ەكەن­دىكتەرىن ايتىپتى.  سو­نى­مەن قاتار, اتالعان باياندامادا ساراپشىلاردىڭ 48 پايىزى بو­لا­شاقتا روبوت تەح­نيكاسىنىڭ دا­مۋى سالدارىنان جۇمىس ورىن­­دارى ازاياتىنىن ايتقان. ولار­­د­ىڭ ايتۋىنشا, ءبىر روبوت مىڭ ادام­نىڭ ورنىن باسىپ, حا­لىق­تىڭ جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى تومەندەۋى مۇمكىن. 

2015 جىلى وكسفورد ۋني­ۆەرس­يتەتىنىڭ باسپاسىنان ريچارد ساسسكيند پەن دەنيەل ساسسكيندتىڭ «ماماندىقتار بو­لا­شاعى» (The Future of the Professions) اتتى كىتابى جارىق كور­گەن. وندا بولاشاقتا قازىرگى ما­مان­دىقتاردى ەكى ءتۇرلى وز­گە­رىس كۇتىپ تۇرعانى ايتىلعان. بى­رىن­شىدەن, جاڭا تەحنولوگيا­لار ءداس­تۇرلى جۇمىس ءتۇرىن جەڭىلدەتۋى مۇمكىن. مىسالى, دارىگەر ەمدەلۋشىمەن Skype ارقىلى بايلانىسادى, ساۋلەتشى ديزاين جاساۋ ءۇشىن كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى قولدانادى. ەكىنشىدەن, تەحنولوگيالار كەز كەلگەن سالادا پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلىنە اينالادى. مىسالى, جوعارىدا ايتىلعان مەديتسينالىق ونلاين دياگنوستيكالاۋ مامانىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتسە, كەيبىر جاڭا تەحنولوگيالار كەسىرىنەن قىزمەتكەرلەر جۇمىسىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.  

بيلل گەيتستىڭ ايتۋىنشا, الداعى 20 جىلدا قازىرگى ما­مان­­دىقتاردىڭ كوپشىلىگى اۆتو­مات­تى باعدارلامالارمەن جاب­دىقتالىپ, بىلىكتىلىگى تومەن قىز­­مەتكەرلەر باسەكەگە ىلەسە الماي قالۋى مۇمكىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءبىر سوزىندە: «بولاشاقتا مۇلدەم جاڭا ماماندىقتارعا قاجەتتىلىك تۋادى. روبوتتار جۇمىس ىستەي باستايدى. قازىر عىلىم گەندى ينجەنەريا مەن بيولوگيا سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدە. ازىرگە بارلىق كومپيۋتەرلەر ادام ميىن الماستىرا المايدى. بىراق جاساندى ينتەللەكت بار. بارلىق قيىن جۇمىستى كومپيۋتەرلەر مەن روبوتتار اتقارادى. ءبىزدىڭ ماماندىق تۋرالى بارلىق تۇسىنىكتەرىمىز وز­گە­رەدى. سوندىقتان, ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا جۇمىس ورىندارى قىسقارا باستايدى», دەگەن ەدى.  راسىمەن, وكسفورد ساراپ­شى­لارىنىڭ ايتۋىنشا, الداعى 20 جىلدا قازىرگى مامان­دىق­تاردىڭ 47 پايىزى جويىلادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كور­سەتكەندەي, قازىر مەكتەپتە وقىپ جاتقانداردىڭ 65 پايىزى بو­لا­شاقتا ەندى پايدا بولاتىن مامان­دىق يەلەرى اتانادى.

جاقىندا Forbes, Popular Science باسىلىمدارى بولاشاق­تا پايدا بولۋى مۇمكىن 162 مامان­­دىق ءتىزىمىن جاسادى. وندا ءبىزدىڭ ويى­مىزعا كىرىپ تە شىقپاعان روبو­ەتيكا بويىنشا ادۆوكات, قور­شاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ مەنەدجەرى,  كريپتوۆاليۋتا بانكيرى, IT-گەنەتيك, ينتەللەكتۋال­دى جەكە­مەنشىكتى باعالاۋ, نەيروپسيحو­لوگ, مەديتسينالىق روبوتتەحنيك, ۆيرتۋالدى ءومىر ارحيتەكتو­رى سەكىلدى ماماندىقتار بار. سونىڭ ىشىندە 2020 جىلى ەمبريوندى ەمدەۋ, ياعني شتەگى ۇرىقتىڭ اۋرۋىن انىقتاپ, بالا تۋماي جاتىپ ەمدەۋ مامانى, 2025 جىلى گالاكتيكالىق ارحيتەكتور ماماندىقتارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا رەسمي تۇردە اشىلا باستايدى دەپ جوسپارلانعانى ايتىلعان. ارينە, ازىرگە بۇل ما­مان­دىقتاردىڭ قازاقستاندا قا­شان پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ء بىر انىعى, بولاشاقتا ءبىز ەسكى مامان­دىق­تاردىڭ جوعالعانىنا دا, جاڭا جۇمىس ورىنداردىڭ اشىلعانىنا دا كۋا بولامىز. 

وسى ورايدا «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىنىڭ رەسمي ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى 2009 جىلدان باستاپ قازاقستاندا 89 ماماندىق جاڭادان اشىلعانىن ايتتى. ونىڭ ىشىندە باكالاۆرياتتا – 15, ماگيستراتۋرادا – 13, رەزيدەنتۋرادا – 50, دوكتورانتۋرادا  11 ماماندىق پايدا بولعان.  

جوو-دا جاڭادان اشىلاتىن ماماندىقتار بەلگىلى ءبىر ساتىلاردان وتەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن ماماندىق بويىنشا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋ ءۇشىن ليتسەنزيا الۋعا جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ماماندىقتار جىكتەۋىشى نەگىز بولادى. قازاقستاندا بۇل قۇجات 2009 جىلى 20 ناۋرىزدا بەكىتىلگەن. ال جاڭا ماماندىقتىڭ اشىلۋىنا جوعارى ءبىلىمى بار مامانداردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى تالداۋ قورى­تى­ندىلارى, مەملەكەتتىك ورگان­دار مەن ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى اسەر ەتەدى ەكەن. 

قازىرگى تاڭدا كادرلاردى دا­يىنداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ماماندىقتار جىك­تەۋىشىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 603 ماماندىق وقىتىلادى. ونىڭ ىشىندە باكالاۆرياتتا – 175, ماگيس­تراتۋرادا – 190, رەزيدەنتۋرادا – 50, دوكتورانتۋرادا – 188. بۇل ماماندىقتار بويىنشا 2016-2017 وقۋ جىلدارىندا رەس­پۋب­ليكانىڭ 130 جوو-دا 472577 ادام وقۋدا. 

بىراق, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, بەدەلدى جو­عا­رى وقۋ ورنىن ءبىتىرۋ ءاردا­ي­ىم ماڭىزدى بولا بەرمەيدى. پرەزيدەنت: «ەڭ باستىسى – ەڭ­بەك نارىعىندا سۇرانىس بار مامان­دىق­قا يە بولۋ. بۇل, اسىرەسە, اق­پا­رات­تىق تەحنولوگيالار, ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋ جانە كومپيۋ­تەرلەندىرۋ داۋىرىندە وزەكتى بول­ماق. تاياۋ بولاشاقتا قا­زىرگى ما­مان­دىقتاردىڭ 50 پاي­ىز­ىنا سۇرانىس بولمايدى. سوندىقتان, ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋ كەرەك»,  دەگەن بولاتىن.  

وسى پىكىرگە ۇقساس ويلار بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك ەكونو­مي­كالىق فورۋم بارىسىندا دا اي­تىلعان. وندا ساراپشىلار ءبىلىم بەرۋ سالاسى ادامداردىڭ بولاشاقتاعى جۇمىسقا قابىلەتىن ساقتاپ قالۋ­عا كومەكتەسۋ ءۇشىن وزگەرۋى كەرەك­تىگىنە باسا نازار اۋدارعان. ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسى ادامداردى وزگەرىپ تۇراتىن جاڭا ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, قازىر اقپاراتتىق تەحنولوگيالار بىلىمگە باسقا دا جولدار اشتى», دەلىنگەن فورۋم بايانداماسىندا. 

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر دە تەك ماماندىقتى يگەرۋ ازدىق ەتەتىنىن, بولاشاقتا جان-جاقتى قابىلەت جوعارى باعالاناتىنىن اي­تۋدا. «Future Workplace Experience» باسىلىمىنىڭ سا­راپ­­تاماسىنا دەن قويساق, مامان­دار­دىڭ بىرنەشە قىزمەتتى قاتار الىپ ءجۇرۋى باستى ورىنعا شىق­پاق. ياعني, ءبىر ماماندىق باسقا بىر­نەشە ماماندىقتىڭ قابىلەتىن يگەرۋدى تالاپ ەتەتىن بولادى. مى­سالى, قازىردىڭ وزىندە ءتىل ءبىلۋ قاجەتتىلىگى ايقىن بايقالادى. قازاقستاندا 42 جوو-دا پەدا­گو­گيكالىق, تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بار. بىراق قۇندىزگى بولىمدە وقيتىن 358 مىڭ ستۋدەنتتىڭ تەك 5 پايىزى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەگەنمەن, بولاشاقتاعى وزگەرىستەرگە دايىن بولۋ ءۇشىن  قازاقستاندا قازىردەن قاجەتتى شارالار قولعا الىنعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان سترا­تەگيالىق جوسپارىندا «نازار­با­ەۆ ۋنيۆەرسيتەت» ۇلگى­سى­مەن ۇجىمدىق باسقارۋ ارتاتىنى, 19 جوو-دا باقىلاۋ كەڭەسى قۇرى­لا­تىنى ايتىلعان. قازىرگى تاڭدا جوو-دا 3 تەحنوپارك, 4 بيزنەس-ينكۋباتور مەن 500-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار. سونداي-اق, ءبىلىم, عىلىم مەن بيزنەس ينتەگراتسياسى دا مىقتاپ قولعا الىنباق.  مۇنىڭ ءوزى كەز كەلگەن وزگەرىسكە بەيىمدەلە الاتىن مامان دايىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزە الاتىنى انىق. 

گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»