-«توم: Kazakhstan» – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا ارنالعان. 2014 جىلدان بەرى اقش, ارگەنتينا, ۇلىبريتانيا, يزرايل, برازيليا, كانادا, اۆستراليا مەن ۆەتنامدا ۇيىمداستىرلىپ كەلدى, - دەيدى تەل-اۆيۆ ۋنيۆەرسيتەتى كاسىپكەرلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلەنا دونەتس.
ەندى مىنە, ءبىر اي وتكەن سوڭ, بۇل جوبا وبلىس ورتالىعىنداعى س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە قايتا جالعاستى.
جالپى بۇل جوبانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى – ەلىمىزدەگى تەل-اۆيۆ ۋنيۆەرسيتەتى دوستارىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە س. تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت. جوبا تاۋ دوستارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر ماشكەۆيچتىڭ قولداۋمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا.
-بارلىق يدەيالار مەن باستامالاردىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلاتىنىنا سەنىمدىمىن, ال ۇسىنىلعان جوبالار تاعدىرى كۇردەلى ادامداردىڭ تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ ويلايمىن, - دەيدى رەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرلان ەرجانوۆ.
كەشەلى-بۇگىن ۋنيۆەرسيتەتتە مەيكاتون نەمەسە باسقاشا ايتقاندا «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان» ونەرتاپقىشتار مارافونى ءوتتى. ەرتەڭ 18 ماۋسىمدا قورىتىندىسى بولادى. ەلىمىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىنان كەلگەن 8 كومانداعا بىرىككەن ستۋدەنتتەر جاڭالىق جاساۋشى ينجەنەرلەر, ونەرتاپقىشتاردان تۇراتىن قازاقستاندىق مەيكەرلەر توبىن جاساقتاۋدا. وسى مەيكاتون بارىسىندا جەڭىل جۇرە الاتىن اربالار جاساۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى, اۆتوماتتاندىرىلعان تاماقتاندىرۋشى, ماماندىرىلعان پەرنەتاقتا سياقتى باسقا دا قۇرالدار ويلاپ تاپپاقشى. بۇل قۇرىلعىلار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتىپ, سەنىمدىلىككە جەتەلەيدى. بۇل قۇرىلعى-جابدىقتاردىڭ ءپروتوتيپى بولۋى مۇمكىن. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەيكاتوننىڭ باستى ايىرماشىلىعى قاجەتتى جابدىقتاردى جاساعان كەزدە ولارعا شىن مانىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار قولعابىس ەتىپ, وزدەرى ءۇشىن جاسالاتىن بۇيىمداردىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەپ, ءتىپتى كەيدە جەتىلدىرەتىن تۇستارىن ايتىپ كومەك بەرەدى. شارا وتكەن سوڭ اتالعان پروتوتيپتەر شىن مانىندە وتە پايدالى ءارى قولجەتىمدى قۇرالعا اينالۋى دا مۇمكىن. ال, مەيكەرلەر كومانداسى – ءساتتى ستارتاپى بار الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە اينالماق.
وسى Tikkun Olam Makers جوباسى اياسىندا ءوتىپ جاتقان ونەرتاپقىشتار مارافونىندا ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان تاماقتانۋ قۇرىلعىسىن تانىستىردى. تاماقتانۋ قۇرىلعىسى جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانعان جاندارعا ارنالعان. ولاردىڭ قولدارى دۇرىس ۇستاي المايدى, دەنەلەرى تولىق جەتىلمەگەن. سول سەبەپتەن قولدىڭ كومەگىنسىز اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ارنايى قۇرىلعى ويلاپ تاۋىپتى. ال, ونەرتاپقىشتار مارافونىنا قاتىسقان جەرگىلىكتى ستۋدەنتتەر بولسا مۇگەدەك جاندار ءۇشىن جاساعان ەدەن جۋاتىن قۇرىلعىلارىن تانىستىردى. قۇرىلعىعا تيات قۇبىرلارىن شارنيرمەن بىرىكتىرەمىز دە, ونىڭ تاباندارىنا ەدەندە تايماس ءۇشىن رەزينا كيگىزەدى. وعان ەدەن جۋاتىن جۇمساق قوسىمشاسىن ورناتادى. وزىندىگىمەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن ادامدار سوعان سۇيەنىپ تۇرىپ-اق, ەدەن جۋا الادى. استانا, تاراز, وسكەمەن جانە سەمەيدەن كەلگەن ستۋدەنتتەر ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك گالينا سىچەۆاعا ارناپ جاساندى اياق قۇراستىرۋعا كىرىستى. استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ روبوت تەحنيكاسى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الاتىن ستۋدەنت ايكوركەم جۇماجاننىڭ ايتۋىنشا, گالينا سىچەۆا پروتەزدى قايتادان جەڭىل ماتەريالدان جاساپ بەرۋىن ءوتىنىپتى. ستۋدەنتتەرمەن بىرلەسىپ, تيتان ماتەريالىنان جاساندى جۇمساق پروتەز قۇرىلعىسىن جاسادى. ەندى جوبالارىن ءساتتى قورعاپ شىعامىز دەپ ءۇمىتتى.
«TOM: Kazakhstan» جوباسىن پاۆلودار وبلىسىندا ىسكە اسىرۋ» تۋرالى ەلىمىزدەگى تەل-اۆيۆ ۋنيۆەرسيتەتى «دوستار» قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ءسانيا اراپوۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ كۇندەلىكتى تۇيتكىلدەرى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. مۇندا شەبەرلەر (مەيكەرلەر) مەن مۇگەدەك جاندار جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, مۇگەدەكتەردىڭ وبلىستىق ەرىكتى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى گەورگيا چەتۆەريكوۆ باستاماسىمىن مۇگەدەك جاندار شاعىن اۆتوبۋستارعا ورناتىلعان مۇگەدەكتەرگە ارنالعان اربادان ءتۇسىپ-شىعۋدىڭ وزىندىك جۇيەسىن جاساپ شىققان. مەيكەرلەر كومانداسى «گادجەت» ازىرلەنەتىن ياعني بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانمەن تانىستى. وسىلايشا ولارعا ءبىر كومانداعا بىرىگىپ, تۇيتكىلدىڭ شەشىمىن بىرلەسە ىزدەستىردى. قوندىرعىنىڭ العاشقى سىزبالارىن جاسادى. ءسويتىپ, مەيكەرلەر كومانداسى نيد-نوۋەرمەن (need-knower) بىرلەسىپ, العاشقى ءپروتوتيپتى جوبالايدى.
مەيكاتون كەزىندە ءار كومانداعا بەكتىلگەن تىزىمگە سايكەس پروتوتيپ ازىرلەۋگە قاجەتتى جابدىقتار بەرىلەدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا پروتوتيپتەردى ازىرلەۋگە قاجەتتى قۇرالداردى بۇكىل الەم بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن ستارتاپتاردى قولداپ كەلە جاتقان Bosch Global. BOSCHكومپانياسى ۇسىنىپ وتىر. نەمىس كومپانيالار توبى – ءوندىرىس پەن اۆتوموبيل تەحنولوگيالارى, قاپتاۋ تەحنولوگيا مەن قۇرىلىس تاۋارلارىن وندىرەتىن جەتەكشى كومانيا. الەمنىڭ 60 ەلىندە ونىڭ 440 ەنشىلەس كاسىپورنى تابىستى جۇمىس ىستەيدى. مەيكاتوندار 2014 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە اتالعان شارالارعا 1472 مەيكەر قاتىسىپ, 152 قۇرىلعى جاسالىپتى.
-مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ وزگەلەر سەكەلدى ءومىر ءسۇرۋى, جۇمىس ىستەۋى قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ەلەستەتىپ كورىڭىزدەر. ەندەشە ءبىزدىڭ مىندەت ولاردىڭ ءومىرىن بارىنشا جايلى ەتۋ,– دەيدى ا. ماشكەۆيچ مىرزا ءوزىنىڭ الىستان جولداعان ۆيدەو كورسەتىلىمىندە.
مەيكاتوننىڭ ماقساتى-قولجەتىمدى باعاداعى جانە پروتوتيپ رەتىندە بولاشاقتا جاپپاي ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن پايدالى قۇرال جاساۋ. مەيكاتوننىڭ ەرەكشەلىگى-پروتوتيپتەردى ازىرلەۋ كەزىندە ونەرتاپقىشتارعامۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار, رەابيليتولوگيا ماماندارى, پسيحولوگتار, ونەرتابىستاردى ساۋداعا شىعارا الاتىن ماماندار, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر كومەكتەسەدى. دايىن ونىمدەر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا سىيلىق رەتىندە بەرىلەدى. TOM: Tikkun Olam Makers – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتەتىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار (need-knowers - نيد-نوۋەرلەر) مەن ونەرتاپقىشتاردى (makers - مەيكەرلەر) بايلانىستىراتىن عالامدىق قوزعالىس. جوبانىڭ ءمانى – ەرەكشە ادامداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ.
ءوزىنىڭ ۆيدەو تۇرىندەگى قۇتتىقتاۋ سوزىندە الەكساندر ماشكەۆيچ جوبانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا دەگەن ۇلكەن العىسىن جەتكىزدى. «توم-نىڭ پاۆلوداردا ءوتىپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىن, بۇكىل قازاقستاننان كەلگەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىرىن بارىنشا جايلى جاساۋ ءۇشىن كومەكتەسەمىن, جاسايمىن, شەشىم, مەحانيزم, قۇرىلعى تابامىن دەيتىن مەيكەرلەرگە العىس بىلدىرەمىن. ءبىز سىزدەردىڭ ونەرتابىستارىڭىز بەن مەحانيزمدەرىڭىزدىڭ تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە جۇمىس ىستەگەنىن قالايمىز», - دەپ اتاپ ءوتتى.
-بۇگىن سىزدەر جاي عانا پروتوتيپ ازىرلەپ وتىرعان جوقسىزدار. سىزدەر ەرەكشە جانداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا ۇلگى بولىپ, قوعامدىق سانانى وزگەرتىپ جاتىرسىزدار. ءسىز وزدەرىڭىزدى, قيىندىق پەن كەدەرگىگە ۇشىراعان ادامداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋداسىزدار», - دەدى تاۋ دوستارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ءسانيا اراپوۆا دا مەيكەرلەرگە.
الداعى شىلدە ايىندا استانادا PostTOM وتەدى, ياعني جوبانىڭ قورىتىندىسى شىعارىلادى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن انار كوشىمباەۆا