...جۇمىسىنا كەلسەم, ءبىر جەرگە شىعىپ كەتكەن ەكەن. دارىگەر كەلگەنشە بوسقا وتىرمايىن دەپ ەمحانانىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن رۇقسات الىپ, پالاتالاردىڭ بىرىنە كىردىم. پالاتادا جاتقان ەكى ناۋقاسقا دا مارات باشاباەۆتىڭ ءوزى وپەراتسيا جاساعان ەكەن. ورتا جاستاعى ورازعايشا ساكەناەۆا اياگوز اۋدانىنىڭ تۇكپىرىندەگى اي اۋىلىنان كەلىپتى. «وسى اۋرۋحاناعا ماۋسىمنىڭ 7-ءسى كۇنى كەلىپ ءتۇستىم. وپەراتسيا تەگىن بولدى. مارات اعانىڭ قولى التىن ەكەن. جانىمدى الىپ قالدى. مىنە, قازىر قايتا تۋعانداي بولىپ وتىرمىن. باۋىرىمنىڭ جارتىسىن الىپ تاستادى. وتە كۇردەلى وپەراتسيا جاسالدى. ەكى جارىم ساعات ۋاقىت كەتتى دەدى. مارات اعا: «ەمحانادان شىعار كەزدە بۇدان ءارى قالاي ەمدەلۋ كەرەك, قالاي كۇتىنۋ كەرەك, قالاي ءجۇرۋ كەرەك, نەمەن تاماقتانۋ كەرەك, سونىڭ ءبارىن ءوزىم ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرەمىن», دەدى. ول كىسىنىڭ جانىندا تىنىشتىق جوق پا دەيمىن. «قالدارىڭ قالاي؟» دەپ پالاتاعا كۇنىنە ءۇش-ءتورت رەت كىرىپ-شىعادى. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دە وسىندا جۇرەدى. اۋەلى اللانىڭ كومەگىمەن, سودان سوڭ وسى كىسىنىڭ قولىنىڭ شيپاسىمەن ادام قاتارىنا قوسىلامىن با دەگەن ءۇمىتىم بار. حيرۋرگكە ايتار العىسىم شەكسىز», دەيدى ول اعىنان جارىلىپ. پالاتاداعى ەكىنشى ادام, وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى گلۋبوكوە اۋدانىنان كەلگەن مايرا سالىمباەۆا اپامىز دا دارىگەرگە العىسىن جاۋدىردى. «وتىمدەگى ءۇش تاستى الدى. راحمەت! كوپ جاساسىن, عۇمىرى ۇزاق بولسىن! ءوزى پالاتامىزعا قايتا-قايتا كەلەدى. مۇنداي دارىگەردى كورگەنىم جوق. 82 جاسقا كەلدىم, قارعام. التىن ادام. بالالارىنىڭ قىزىعىن كورسىن!», دەيدى كەيۋانا. ەكى ەمدەلۋشىمەن سويلەسىپ بولا بەرگەنىمدە, مارات اعانىڭ ءوزى دە كەلىپ, اڭگىمەمىز ودان ءارى كابينەتىندە جالعاستى. بىلىكتى دارىگەردىڭ مەديتسينا سالاسىنا كەلۋىنىڭ وزىندە ءبىر تىلسىم سىر جاتقان سەكىلدى. كەزدەيسوقتىق دەيمىز بە, الدە اللانىڭ القاۋى, تاعدىردىڭ ماڭدايعا جازۋى دەيمىز بە؟ مارات اعامىز مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەندە كۇرەسپەن شۇعىلدانىپتى. ءۇشىنشى سىنىپتا جەڭىس مەرەكەسىندە جارىسقا قاتىسىپ, وزىنەن ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەن بالامەن بەلدەسىپ, سول قولىنىڭ شىنتاعىن سىندىرىپ الادى. «اۋداندىق اۋرۋحانادا ءبىر اي جاتتىم. سوسىن وبلىستىق اۋرۋحاناعا جىبەردى. اۋدانداعى دارىگەرلەردىڭ شىنتاعىمدى دۇرىس سالماي, قيسىق ءبىتىپ كەتكەنىن سول كەزدە عانا ءبىلدىم. بىراق وبلىستاعى دارىگەرلەر دە ەشتەڭە ىستەي المادى. سول كەزدە «وسكەندە دارىگەر بولامىن. مۇنداي جاعدايعا جول بەرمەيمىن» دەپ ءوز وزىمە سەرت بەردىم», دەيدى بۇرىنعى بالۋان, بۇگىنگى باس حيرۋرگ.
ايتقانىنداي, بۇرىنعى مارقاكول اۋدانىنىڭ تەرەكتى اۋىلىنداعى (قازىر مارقاكول دەپ اتالادى) مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, سەمەيدەگى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋ ورنىن تامامداعاننان سوڭ وسكەمەندەگى وبلىستىق ەمحانادا ءبىر جىلدىق ينتەرناتۋرادان وتەدى. اتتاي 31 جىل بويى وبلىستىڭ باس حيرۋرگى بولعان بوريس رەيش, اسكەرتاي تۇسەلباەۆ, رايبەك جابىقباەۆ سىندى بىلىكتى دارىگەرلەردەن ءتالىم الىپ, ءتىپتى ەمحانادا دا قونىپ قالىپ, تاجىريبەلى حيرۋرگتەرگە عانا سەنىپ تاپسىرىلاتىن وپەراتسيالاردى جاسايتىنى دا وسى كەز. «ويتكەنى, وعان سەنەتىنبىز. دارىگەرلەر كوپ قوي, بىراق باشاباەۆ سياقتى شەبەر حيرۋرگتەر ساۋساقپەن سانارلىق. ول دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ شەنەۋنىگى دە بولىپ كەتەر ەدى. دەسەك تە, ول وپەراتسيا ۇستەلىن تاڭدادى», دەپ لەبىزىن ءبىلدىرىپتى اسكەرتاي تۇسەلباەۆ ءوزىنىڭ شاكىرتى تۋرالى. بۇدان كەيىن مارات باشاباەۆ ءبىراز جىل تۋعان توپىراعى مارقاكولدە ەڭبەك ەتەدى. 1984 جىلدان 1997 جىلعا دەيىن وسىنداعى اۋداندىق اۋرۋحانادا حيرۋرگ, حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, باس دارىگەر قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. 1997 جىلى ءوزى تاجىريبەدەن وتكەن وبلىستىق اۋرۋحاناعا قايتا ورالادى. سودان بەرى 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت وسى جەردە تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن 9 مىڭعا جۋىق وپەراتسيا جاساپتى. تاجىريبەسىن شىڭداۋ ءۇشىن شەت ەلدەرگە دە ءجيى شىعىپ تۇرادى. وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, وپەراتسيا جاسايتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بۇگىندە «ماعان وپەراتسيانى باشاباەۆتىڭ ءوزى جاساسىنشى» دەپ بۇل كىسىنى الىستان ات سابىلتىپ ىزدەپ كەلەتىن ەمدەلۋشىلەر قاتارى از ەمەس. «ارينە, ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرعىڭ كەلمەيدى. بىراق بارىنە بىردەي وپەراتسيا جاساۋ مۇمكىن ەمەس قوي», دەيدى ول. «ەلدىڭ ءبارى باشاباەۆ مىقتى دەيدى. سوندا ءسىزدىڭ ەرەكشەلىگىڭىز نەدە؟» دەپ سۇرادىم. «مەن ادامداردى الالامايمىن. باستىق بولا ما, قاتارداعى جۇمىسشى بولا ما, ماعان ءبارى بىردەي. سوسىن جۇمىسىما ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن. شاكىرتتەرىمە دە: «وپەراتسيانىڭ ۇساق-تۇيەگى بولمايدى. سەندەر ادام تاعدىرىنا جا- ۋاپتىسىڭدار» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن», دەيدى وبلىستىڭ باس حيرۋرگى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن دارىگەردىڭ ادام جانىن اراشالاۋ جولىنداعى ادال ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. «شىعىس قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىك مامانى» اتاعىمەن, «قر دەنساۋلىق سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن, «قۇرمەت» وردەنىمەن, «جىل قىزمەتكەرى» حالىقارالىق سەرتيفيكاتىمەن ماراپاتتالعان. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, مارات باشاباەۆتىڭ وتباسىندا دارىگەر ماماندىعىن تاڭداعان جاندار از ەمەس. جۇبايى راۋشان ابدىكارىموۆا انەستەزيولوگ دارىگەر, ءبىر ۇلى بەيبىت انگليانىڭ كارديفف قالاسىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى, ەكىنشى ۇلى ازامات استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋدا.
ءتۇيىن ەمحانادان شىعىپ بارا جاتىپ, اۋرۋحانا اۋلاسىندا تىنىعىپ وتىرعان ۇلتى ورىس ايەلدەن: «سىزگە مارات باشاباەۆ وپەراتسيا جاساعان جوق پا؟» دەپ سۇرادىم. ء«يا, وپەراتسيانى ءوزى جاسادى. كوڭىل كۇيىم كەرەمەت. ول كىسى باسقاراتىن ءبولىم سونداي تازا, جيناقى, قىزمەتكەرلەرى دە كىشىپەيىل. ول قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن دارىگەر. بولىمدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ەمدەلۋشىلەرگە دەگەن قارىم-قاتىناسى تاڭعالدىرادى. وسىندا ەمدەلىپ جاتقانىما 8 اي بولدى, وسى ۋاقىت ىشىندە مۇنداعى دارىگەرلەردىڭ ءبىر رەت داۋىس كوتەرىپ, قاباق شىتقانىن كورگەن جوقپىن. قۇددى ەرتەگى الەمىنە تاپ بولعاندايمىن», دەپ اعىتىلا جونەلدى. پاتسيەنتتى مۇندا ۋچاسكەلىك دارىگەرى جىبەرگەن ەكەن, «باشاباەۆقا بارىپ ەمدەل» دەپتى. «قاشان كورسەڭ وسىندا جۇرەدى. ءوزى ۇيىنە بارا ما؟ – دەيدى جىميىپ, ەسىمىن ناتاليا موكينا دەپ تانىستىرعان وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى. – بۇل جەردە جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلعان. بولىمدەگى دارىگەرلەردىڭ ءبارى مىقتى. مەدبيكەلەرى دە مەيىرىمدى. ءيا, راسىندا, جۇمساق كرەسلونى ەمەس, ەمحانا ۇستەلىن تاڭداعان, «قيسىق» قولىمەن تالاي ادامدى تۇزەپ, جاڭا ءومىر سىيلاپ جۇرگەن وسىنداي ادامدار تۋرالى كوبىرەك ايتقانىمىز دۇرىس.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن