جاڭا ەنەرگيا – جاڭا ەكونوميكا

ەكى كۇنگە ۇلاسقان استانا ەكونو­مي­كالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى «اس­تانا ەكسپو-2017» كورمە كەشەنىندەگى كون­گرەسس-ورتالىقتا ءوتتى. وعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, حالىقارالىق ۇيىم­دار مەن بانكتەردىڭ باسشىلارى, ساياسي قايراتكەرلەر, ءىرى بيزنەس وكىلدەرى, بەلگىلى عالىم­دار مەن ساراپشىلار قاتىستى. نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «قا­را اققۋ» تەورياسىنىڭ اۆتورى ناسسيم تالەب, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەس توراعاسى فرەدەريك مۋسيۆا ماكامۋرە شاۆا, رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يگور شۋۆالوۆ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بۇۇ باس حاتشىلىعى جانىنداعى سۋ جانە تابيعي اپاتتار پروبلەمالارى بويىنشا جوعارى دەڭگەيلى ساراپشىلار مەن ساراپشىلار توبى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى راە كۆون چۋنگ, «The Boston Consulting Group» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى حانس-پول بيۋركنەر ءسوز سويلەدى. ال بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى پيتەر تومسون جيىنعا قاتىسۋشىلارعا نيۋ-يوركتەن بەي­نە-جولداۋ جولدادى. جيىندى «JP Mor­gan­Chaselnt» توراعاسى دجەيكوب فرەنكەل جۇرگىزىپ وتىردى. 

تاريحي بەتبۇرىس تۇسىندا پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سو­زىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فورۋمنىڭ تاقىرىبى «جاڭا ەنەر­گيا – جاڭا ەكونوميكا» ەكسپو-2017 حالىق­ارالىق مامانداندىرىلعان كورمە­سىنىڭ اشىلۋىمەن ۇندەس بولىپ وتىرعان­دىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ەكسپو-2017 كورمەسىندە بولاشاق ەنەرگياسىنا ارنالعان الەمنىڭ ۇزدىك عىلىمي جانە ينجەنەرلىك جەتىستىكتەرىن كورۋگە بولاتىنىن, وعان 150-دەن استام ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار, سونداي-اق ءىرى كورپوراتسيالار وزدەرىنىڭ ەنەرگەتيكا سالا­سىنداعى ەڭ وزىق تاجىريبەلەرى مەن بىلىم­دەرىن الىپ كەلگەنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى 10 جىلدا اشىق پىكىرتالاسقا ارنالعان ماڭىزدى حالىقارالىق الاڭ رەتىندە تانىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.  مەملەكەت باسشىسى ح استانا ەكونو­مي­كالىق فورۋمى ەۋرازيا كەڭىستىگى ءۇشىن تاريحي بەتبۇرىستى كەزەڭدە وتكىزىلىپ وتىر­عانىنا دا باسا نازار اۋداردى. ماسەلەن, وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن ءدال وسى الاڭدا شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسام­ميتى وتكىزىلگەن بولاتىن.  «شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان كىرگەن سوڭ 3 ميلليارد ادامدى قامتيتىن نارىعى بار جاڭا جاھاندىق ويىنشى پايدا بولدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ەلدەرىن ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىمەن قامتۋ جاڭا ەكونوميكالىق ءسۋبوڭىردى قالىپ­تاستىرادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى «بۇگىنگى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى تىرەگى» سانالاتىنىن, ال بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدىڭ ەڭ مىقتى قۇرالى – ينكليۋزيۆتىك دامۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇگىنگى فورۋم وسى ينكليۋزيۆتىك جانە ورنىقتى دامۋ ماسەلەسىنە ارنالعان», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

جاھاندىق ەكونوميكالىق ساياسات ەسكىردى ەلباسى ءسوز اراسىندا الەمدەگى ەنەرگيا جاڭعىرۋىنىڭ ۇلەسى بۇگىننىڭ وزىندە 24 پايىزعا جەتكەنىن مىسالعا كەلتىردى. ال بۇل 2040 جىلعا قاراي 40 پايىزعا بارادى دەگەن بولجام بار. ياعني, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىرگى زاماننىڭ تەڭدەسسىز جىلدامدىقپەن وزگەرىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ءومىر سالتىمىزدىڭ تابيعاتىن تۇبەگەيلى قايتا تۇرلەندىرەتىن تىڭ جاڭالىقتار مەن عىلىمي-تەحنيكالىق شەشىمدەر ءداۋىرىنىڭ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. ال اتالعان جاڭا كەزەڭگە دايىن بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك, قانداي شەشىمدەر قاجەت؟ پلەنارلىق وتىرىس تالقىسى, مىنە, وسى ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەدى.  مەملەكەت باسشىسى قازىرگى جاھاندىق ەكونوميكالىق ساياسات قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنىڭ شەكتى دەڭگەيگە جەتۋى جانە جاھاندىق ەنەرگيا تۇتىنۋداعى تەڭسىزدىكتىڭ ارتۋى سياقتى بۇگىنگى سىن-تەگەۋرىندەرگە تولىق جاۋاپ بەرە المايتىنىنا توقتالدى. بىرىنشىدەن, 9 جىل بۇرىن ورىن العان ەڭ اۋىر قارجى داعدارىسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جويىلماعان. ولارعا الەمنىڭ ىشكى ونىمىنەن 2-3 ەسە اساتىن جاھاندىق قارىز ءوسىمى قوسىلۋدا. 

ەكىنشىدەن, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى قايتا باسەڭدەدى. ۇشىنشىدەن, جاھاندىق ساۋدادا كەرى پروتسەسس بايقالادى. وتكەن جىلى ساۋدانىڭ الەمدىك ءوسىمىنىڭ قارقىنى سوڭعى 8 جىل ىشىندەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدى كورسەتتى. تورتىنشىدەن, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى شەكتى كورسەتكىشتەرىنە جەتكەن, بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا ەگەر پارنيكتىك گازدار پروبلەماسى شەشىلمەسە, الەمدىك ەكونوميكا 12-13 ترلن دوللارعا دەيىن نەمەسە الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 16 پايىزىن جوعالتادى. بەسىنشىدەن, جاھاندىق ەنەرگيا تۇتىنۋدا تەڭگەرىمسىزدىكتەر ءوسىپ كەلەدى, مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىكتەر جاھاندىق جانە وڭىرلىك اۋقىمداعى تەرىس پروتسەستەردىڭ سەبەبىنە اينالادى. مىسالى, كوشى-قون اعىمدارىنىڭ ەداۋىر ءوسۋى. «وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن بۇگىن ءبىز وسى دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا قوناقتارمەن بىرگە تالقىلادىق, ولار وسى ماسەلەلەر بويىنشا وزدەرىنىڭ تەرەڭ ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى»,  دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.  الەمدىك قوعامداستىققا جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ قاجەت. ول تازا ەنەرگەتيكاعا, كۇش-جى­گەردى جۇمىلدىرۋعا جانە بۇكىل الەم­نىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن ۇجىمدىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. 

ءىجو شىنايى ءال-اۋقاتتى كورسەتپەيدى قازاقستان پرەزيدەنتى وسىناۋ جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ جايىن تىزبەكتەي كەلە, ودان شىعۋدىڭ بىرقاتار جولدارىن دا ۇسىندى. الەمدىك ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرىنە قاتىستى ءوز ويلارىن  ورتاعا سالدى. ەلدەردىڭ بايلىعى مەن ولاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن تانىتاتىن كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن, الەم جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە بىرتىندەپ كوشۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بىرىنشىدەن, بۇگىنگە دەيىن كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن, جاع­دايىن انىقتاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ كەلگەن ءىجو-ءنى ەسەپتەۋدى قايتا قاراس­تىرۋ كەرەك. «ەلدىڭ بايلىعى مەن ونىڭ ازامات­تارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ولشەيتىن كورسەت­كىش­تەردى ەسەپتەۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ازىرلەۋ ماسە­لەسىن حالىقارالىق كۇن تارتىبىنە شىعارۋ قاجەت. بارلىعىمىز ءجيى قولداناتىن ءىجو ينديكاتورىنىڭ بىرقاتار كەمشىلىگى بار. ول تابيعي رەسۋرستاردىڭ تاۋسىلۋىن قوسا العاندا قورشاعان ورتاعا تيەتىن زياندى ەسكەرمەيدى. بۇعان قوسا, ول بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ ءومىر ساپاسىن كورسەتپەيدى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم ازاماتتاردىڭ شىنايى ءال-اۋقاتىن كورسەتە المايدى, حالىقتىڭ كىرىسى بويىنشا جىكتەلۋىن ەسكەرمەيدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءداستۇرلى ىشكى جالپى ءونىم ەكونوميكالىق گۇلدەنۋ تۋرالى جالعان تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. «جاسىل» ءىجو جانە ادامي دامۋ يندەكسى, ەىدۇ ۇزدىك ءومىر يندەكسى سىندى يندەكستەردىڭ بازاسىندا الەمدىك قوعام­داستىق ءىجو-ءنى ەسەپتەۋدىڭ جاڭارتىلعان ادىس­تەمەسىن قابىلداي الار ەدى. ول ەلدەردىڭ  تەڭگەرىمدى دامۋى قاجەتتىلىگىن ناقتى كورسەتۋى ءتيىس»,  دەدى ەلباسى. جاھاندىق  جاڭا ۆاليۋتا قاجەت ەكىنشىدەن, حالىقارالىق ەسەپتىك تو­لەم بىرلىگىن ەنگىزۋ ماسەلەسى. «الەمدىك قار­جى ارحيتەكتۋراسىن ترانسفورماتسيالاۋ قا­جەتتىلىگى جەتىلدىرىلىپ وتىر. حالىقارالىق ەسەپتىك تولەم بىرلىگىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن بايىپ­پەن قارايتىن ۋاقىت جەتتى. ول الەمدى ۆاليۋتالىق سوعىستاردان, الاياقتىقتان ارىلۋعا, ساۋدا قارىم-قاتىناستارىندا قا­تە­لىكتەردەن جالتارۋعا, نارىقتاعى قۇبىلمالىقتى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلبا­سى­نىڭ ايتۋىنشا, ۆاليۋتا قاراپايىم, ول پاي­دالانۋشىعا باعىنىشتى بولۋى ءتيىس. «بلوك­چەين» سىندى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىن, تسيفرلاندىرىلۋدى ەسكەرە وتىرىپ, كريپتوۆاليۋتا تۇرىندەگى ەسەپتىك بىرلىكتى قۇرۋعا دا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.  ياعني, ول ابستراكتىلى سەنىمدى تىرەك ەتپەۋى ءتيىس. كەرىسىنشە, ناقتى اكتيۆتەردى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. بۇل ۆاليۋتا بۇكىل الەمدەگى قولدانۋشىلار تاراپىنان قابىلدانۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل ىسكە تەك قانا G20 ەمەس, ودان دا كوپ مەملەكەتتەر قاتىسۋى ءۇشىن قازاقستان G-Global-دى  ۇسىنعان بولاتىن.   پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق ۆاليۋتانى  ورتالىق بانكتەردىڭ پۋلىن قۇرۋ جولىمەن, ماسەلەن, بۇۇ جانىنا ارنايى كوميتەت قۇرۋ ارقىلى ەنگىزۋگە بولادى. «بارلىق ەلدىڭ تەڭقۇقىلى, ءادىل وكىلدىگى بولۋى ءتيىس. ارينە, ماسەلە قاراپايىم ەمەس. بىراق بۇل پروبلەما جوعالمايدى. بىزگە ونى ايتىپ قانا قويماي شەشۋ دە قاجەت», دەدى ەلباسى.

پاريج كەلىسىمىن  ورىنداۋ ماڭىزدى  ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق ءوسىم تازا ەنەرگەتيكانى دامىتۋ مەن ەكولوگيانى ساق­تاۋعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. «پاريج كەلىسىمىن بار­لىعى بىردەي ورىنداۋ ماڭىزدى. حالىقا­رالىق اگەنتتىكتەردىڭ باعالاۋىنشا, ونىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ جاھاندىق جىلىنۋدى باياۋلاتىپ قانا قويماي, الەمدىك ەكونوميكانى 20 ترلن دوللارعا نەمەسە 27 پايىزعا وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەلباسى  قازاقستان رەسپۋبليكاسى شىعىس ەۋروپا, كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ پارنيكتى گازدار شىعارىندىلارىن كۆوتامەن ساتۋ جۇيەسىن ەنگىزگەندىگىن باسا ايتتى. ء«بىز سايكەسىنشە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا ازىرلەپ قابىلدادىق جانە بۇل سالاداعى تاجىريبەمەن بولىسۋگە دايىنبىز. سونىمەن قاتار وسى ەلدەردىڭ كەڭىستىگىندە اتموسفەراعا ەميسسيالاردى ەسەپتەۋ بويىنشا بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋدى ۇسىنامىز. ءبىز ەميسسيالار مەن گازدار بويىنشا اقپاراتتار الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى مەن قالالارى شەگىندە قولجەتىمدى, ءارى ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋىنا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. تولىقتاي العاندا شيكىزاتتىق ەكونوميكانى مەملەكەتتىك قولداۋدان باس تارتقان يرلانديا ۇلگىسىمەن ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانى قولداۋدان جانە سۋبسيديالاۋدان ارىلۋىمىز  قاجەت», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

دامۋشى ەلدەردى  قولداۋ كەرەك تورتىنشىدەن, ءوسىم جاڭا مودەلىنىڭ باستى ەلەمەنتى – دامۋشى ەلدەردى جەدەلدەتىلگەن تۇراقتى دامۋعا تارتۋ بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇنى جاڭا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋشى ەلدەر اۆتورلىق قۇقىقتارمەن جانە پاتەنتتەرمەن قورعانىپ وتىر. بۇل عىلىمي جانە قارجىلىق رەسۋرستارى جەتكىلىكسىز ەلدەردى ودان ءارى ارتتا قالا  بەرۋىنە تۇرتكى بولادى. بۇل ماسەلەدە جاساندى كەدەرگىلەر بولماۋى ءتيىس. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى الەمدە ءبىر جارىم ميلليارد ادام ەلەكتر جارىعىنسىز, ءۇش ميللياردقا جۋىق ادام سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعاندىعىن مىسالعا كەلتىردى. «مۇنداي جاعداي جەر بەتىندەگى جاپپاي كوشى-قوندى ودان ءارى ورشىتە تۇسەدى. سوندىقتان ەلدەردىڭ دەربەس دامۋىنا جانە ولاردى جايلى ءومىر سۇرەتىن ورىنعا اينالدىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ماڭىزدى بولماق. قازاقستان كەزەڭ-كەزەڭىمەن تۇراقتى دامۋعا باعىتتالعان رەفورمالار جۇرگىزۋدى جاقتاۋشى بولدى جانە بولىپ قالا دا بەرەدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – ساپالى ءوسىم, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ»,  دەدى پرەزيدەنت.

ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ  ىسكە قوسىلدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق, قا­زاق­ستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى اياسىندا ەلىمىزدە اۋقىمدى جۇمىس باستالعانى جانە ەنەر­گەتيكا سالاسىن جاڭعىرتۋعا بايلانىس­تى اتقارىلىپ جاتقان شارالار جونىندە ايتتى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, اعىمداعى جىلى IMD الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەي­تين­گىسىندە قازاقستان 32-ورىنعا جاي­عاس­تى, وسىلايشا ول 15 ساتىعا كوتە­رىلدى. ال, دۇ­نيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستى جۇر­گىزۋ جە­­ڭىل­دىگى Doing business بويىنشا قا­زاق­ستان 35-ورىننان كورىندى, ء وسىم 16 ساتىنى قۇرادى. «سىرتقى قولايسىز فاكتورلارعا قارا­ماستان 2017 جىلى ەلىمىزدىڭ ءىجو ءوسىمىن  4 پايىز شەگىندە بولادى دەپ كۇتۋدەمىز. 2015 جىلدان بەرى ەكونوميكا مەن قوعام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا ينستيتۋتسيونالدى رەفورمالاردى قاراستىراتىن  «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى  جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءبىز قازاقستاندا ءۇشىنشى جاڭعىرتۋدى ىسكە قوستىق», دەدى پرەزيدەنت. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى قا­­زاق­ستاننىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ باسىم­دىقتارى قاتارىندا ەكونوميكانىڭ تەحنو­لوگيالىق جاڭعىرۋىن جەدەلدەتۋ, ونى تسيفرلاندىرۋ, بيزنەس ورتانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋدى, ادام كاپيتالىن دامىتۋ بار ەكەندىگىن ايتتى. «ون جىل بۇرىن ءبىز تمد ەلدەرى ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ەكولوگيالىق كودەكس قابىلدادىق. 2012 جىلى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگى تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. سول جىلى ەلىمىز ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامان­دان­دىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ الدى. ونىڭ تاقىرىبى «بولاشاق ەنەرگياسى» دەپ اتالادى. 2013 جىلى قا­زاقستان تمد ەلدەرى اراسىنان العاشقى بولىپ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجى­رىمداماسىن قابىلدادى. بۇگىنگى كۇنى ەلدە ەنەرگەتيكالىق سالانى جاڭعىرتۋ تولىق قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. قازىردىڭ وزىندە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزىن وندىرەتىن جيىنتىق قۋاتى 300 مۆت-كە تەڭ ەلۋ كاسىپورىن بار. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە تابيعاتتى قور­عاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ەسەبىنەن اۋانى لاستايتىن زاتتار شىعارىندىسى 13 پاي­ىزعا, ىلەسپە مۇناي گازىنىڭ شىعارىن­دىسى 70 پايىزعا قىسقاردى»,   دەدى ەلباسى. سونداي-اق, پرەزيدەنت ەلىمىزدە بۇۇ قول­­داۋىمەن «استانا ەكسپو-2017» حالىق­­ارالىق كورمەسىنىڭ نەگىزىندە «اس­تانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرى­لىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.  بولاشاقتا جەر شارىنىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا بولۋى ءۇشىن يادرولىق قا­رۋسىز الەم تۇجىرىمداماسىنىڭ دا ماڭى­زى زور ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستامالارىن تىلگە تيەك ەتتى. «قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى كۇرەستە كوشباسشى بولىپ سانالادى. ءبىز – يادرولىق سىناق پولي­گونىن جويعان جانە قۋاتتى يادرولىق زىمىران ارسەنالىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان ەڭ العاشقى ءارى بىردەن-ءبىر ەلمىز. ءبىز بۇل جۇمىستى جالعاستىرامىز جانە بارشاڭىزدى وسى كۇرەستە ءبىزدى قولداۋعا شاقىرامىز. سول ارقىلى ءبىز جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن بەيبىتشىلىك ىسىنە ادال ەكەنىمىزدى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەي الامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

كورمە قۇرىلىسىنا  1,3 ملرد دوللار جۇمسالدى پلەنارلىق وتىرىستىڭ سۇراق-جاۋاپ بولىمىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنە مودەراتور تاراپىنان سۇراق قويىلدى. ول «قازاقستان ءوز الدىنا وتە ءورشىل ماقساتتار قويۋدا. ينۆەستيتسيا جانە جاسىل ءوسىم ءۇشىن وزىندىك وازيسكە اينالۋدا. قازاقستاننىڭ سايا­ساتى, كوپتەگەن ماسەلەلەردە, ونىڭ ىشىندە تازا ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرىنە بايلانىستى وزىندىك ءبىر ۇلتتىق مۇددەلەر اۋقىمىنان دا تىس­قارى جاھاندىق مۇددەلەردى قامتۋدا. وعان مىسال – ەكسپو-2017 كورمەسى. بۇل وتە ماڭىزدى, اۋقىمدى جوبا. بۇل ءسىزدىڭ مەملە­كەتىڭىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى جوبا. پرەزيدەنت مىرزا, وسى جو­بادان نە كۇتەسىز, ونىڭ قازاقستان ءۇشىن, جاھاندىق دامۋ ءۇشىن ماڭىزى قان­داي بولماق؟» دەگەن ماتىندەگى سۇراق. «JP Mor­ganChaselnt» توراعاسى دجەيكوب فرەن­كەل مىرزانىڭ بۇل سۇرا­عىنا جاۋابىن­دا قازاقستان پرەزيدەنتى «استا­نا-ەكسپو-217» حالىقارالىق مامان­دان­دى­رىلعان كورمەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىردى. مەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قازاق­ستان ءۇشىن ماڭىزدى يميدجدىك جوبا بول­عاندىعىن اشىق ايتقىم كەلەدى. كور­مەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا 17 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى قاتىستى. ونىڭ جۇمىسىنا كوپتەگەن كورپوراتسيالار قا­تىسۋدا. 115 ەل, 22 حالىقارالىق ۇيىم بار­لىعى وسى كورمەدەگى پاۆيلوندارعا وزدەرىنىڭ بىرەگەي يننوۆاتسيالىق جوبالارىن الىپ كەلدى. قازاقستاندىق كورمەدە جيناقتالعان الەمدىك يننوۆاتسيالىق ويلار كۇندەردىڭ كۇنىندە قازاقستاننىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت. ەلباسى ەكسپو كورمەسىنىڭ  العاشقى ىرگەتاسى 2014 جىلى قالانعاندىعىن ەسكە الدى. ءۇش جىل ىشىندە 200 گا قامتيتىن اۋماقتا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس بولاشاقتا حالىق يگىلىگىنە جۇمىس جاسايتىن بولادى. كورمە اياقتالعاننان كەيىن ول جەردە زاڭعا سايكەس قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىسىن جالعاستىرادى. جانە ءدال وسى جەردە «جاسىل» ەنەرگەتيكا, تەحنولوگيا باعىتتارىنداعى جۇمىستار شوعىرلاندىرىلادى. قازاقستاندىق پاۆيلون بولاشاق مۋزەيى رەتىندە ساقتالىپ قالادى. وندا «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا قاتىستى جاڭا تەحنولوگيالار كورسەتىلەدى»,  دەدى مەملەكەت باسشىسى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكسپو كور­مەسى قۇرىلىسىنا بولىنگەن بيۋدجەتتىك جانە دەمەۋشىلىك قاراجاتتار وتاندىق بيز­نەستى قولداۋعا باعىتتالعان. «مەملەكەت حالىقارالىق كورمە قۇرىلىسىنا 1,3 ملرد دوللار قاراجات جۇمسادى. ولاردىڭ اراسىندا دەمەۋشىلەر مەن جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتتارى بار. بۇل قاراجاتتاردىڭ بارلىعىن قازاقستاندىق كومپانيالار يگەردى»,  دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن پرەزيدەنت.

دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز  قىزمەتىنەن الىندى