تارقاتىپ ايتار بولساق, استاناداعى سامميت اياسىندا ءۇندىستان مەن پاكىستاندى شىۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋ ءراسىمى وتۋگە ءتيىس. ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-عا مۇشە بولۋ ءراسىمىنىڭ استانادا جۇزەگە اسۋىنىڭ دا رامىزدىك ءمانى زور وقيعا. ويتكەنى, قىرعي-قاباق بولىپ كەلگەن ەكى ەل بيىل قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) اياسىندا العاش رەت ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرىپ, ءوزارا باتۋاعا كەلگەن ەدى. سوندىقتان, ساراپشىلار بۇعان دەيىن قارۋلى قاندى قاقتىعىستارعا بارىپ جۇرگەن كورشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا مامىلەگە كەلۋىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالايدى.
استاناداعى القالى جيىننىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – سامميتتەن سوڭ ىلە-شالا مارتەبەلى مەيماندار ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسادى. سوندىقتان, الداعى بىرنەشە كۇندە التى قۇرلىقتىڭ نازارى استاناعا اۋادى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولامىز.
ءبىز شىۇ-نىڭ تاريحي ءسامميتى باستالار تۇستا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى بىرقاتار ترەندتەرگە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. جالپى, شىۇ قۇرىلعالى بەرى الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ كەلدى. ارينە, رەسەي, قىتاي سىندى ايماقتىق دەرجاۆالار مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر ۇيىمعا بىرىككەنىن وزگەلەردىڭ باقىلاپ وتىراتىنى تۇسىنىكتى.
ۇيىمدى قۇرۋدىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ باستاۋىندا تۇرعان قازاقستان پرەزيدەنتى 2006 جىلى قىتايدا وتكەن سامميتە: «شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى – اسكەري بلوك ەمەس جانە باسقالارعا قارسى باعىتتالعان جابىق اليانسقا دا جاتپايدى. ول كەرىسىنشە, قۇرامىن ۇلعايتۋ ارقىلى كەڭ كولەمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى قولدايتىن اشىق ۇيىم. بۇگىندە شىۇ دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءىرى ەلدەرى مەن ادامزاتتىڭ جارتىسىن قۇرايدى» دەپ, ۇيىمنىڭ الداعى باعىتتارىن دا ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.
ودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. تاريح ءۇشىن 16 جىل قاس-قاعىم ءسات دەسەك تە, شىۇ وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە قاراستى ايماقتا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشە ءبىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, شەكارالىق داۋ-دامايلار, بۇرىنعى كەڭەس ەلدەرى مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا سىزىعىن مەجەلەۋ سىندى شەتىن ماسەلەلەر رەتتەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە دە ماڭىزدى ىستەر اتقاردى, اتاپ ايتقاندا جاڭادان بوي كوتەرە باستاعان ءداستۇرلى ەمەس قاتەرلەر مەن سىندارعا قارسى ءىس-قيمىلعا مۇرىندىق بولدى.
شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سانى كوبەيەتىنى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ استاناداعى سامميتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ۇيىمعا قوسىلۋ پروتسەسى قورىتىندىلانىپ, تۇبەگەيلى راسىمدەلۋى شىۇ ودان ءارى دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ مەجەلەنۋدە.
مۇنىڭ الدىندا عانا تاشكەنتتە وتكەن شىۇ 15-ءشى سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ قوسىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ۇيىم ەۋرازيانىڭ كوپ بولىگىن, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىن جانە الەم ەكونوميكاسىنىڭ 20%-ىن قامتيتىن جاھاندىق زور قۇرىلىمعا اينالعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. سامميتتە: «شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كولىك-لوگيستيكا پۋنكتتەرى ارقىلى توعىسۋى, ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق شەكارالارىنىڭ اشىلۋى جانە ۇلى جىبەك جولىنىڭ جاڭعىرتىلۋى قازاقستانعا بولاشاقتا زور باسىمدىقتار بەرەدى» دەگەن ەدى ەلباسى.
سوندىقتان, قازاقستان ءسامميتتى وتكىزۋشى مەملەكەت رەتىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءبىر جىلدىق توراعالىعىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق نىسانداردىڭ بىرىگۋى, ەكونوميكالىق شەكارالاردىڭ اشىلۋى سياقتى تاقىرىپتارعا ءمان بەرەدى دەپ كوزدەلۋدە. ارينە, پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ ۇيىمعا قوسىلۋى شىۇ مەملەكەتتەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىنا تىڭ قارقىن بەرۋى ءتيىس.
اتالعان القالى جيىندا ەلباسى ەۋرازيالىق ترانزيت-كولىك حابى شىۇ-عا مۇشە ەلدەرىمەن بىرگە, ۇيىمنىڭ باقىلاۋشى مارتەبەسىندەگى ەلدەرىن دە ءوزارا بىرىكتىرە تۇسەدى دەگەن وي ايتقان ەدى. «بولاشاقتا شىۇ-نىڭ قاتارىنا يراننىڭ قابىلدانۋ ىقتيمالدىعى ءبىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ اياسىن كەڭەيتەدى. جاڭا مەملەكەتتەردىڭ مۇشەلىككە قابىلداناتىنىن ەسكەرسەك, شىۇ ەۋرازيانىڭ 60 پايىزدان استام اۋماعىن, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزىن, الەمدەگى 19 پايىزدان استام ىشكى جالپى ءونىمدى قامتيدى. ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن عانا بىرىڭعاي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ باستاماسىن كوتەرگەن ەدىم. مۇنداعى نەگىزگى ەلەمەنت – ەۋرازيانىڭ توراپتىق ورتالىقتارىن جىبەك جولىنىڭ تاريحي باعدارلارىن قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان توعىستىرۋ», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
راسىندا, شىۇ بۇگىندە قۇرامىنا پوست-كەڭەستىك جانە ازيا ەلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تاياۋ شىعىس جانە افريكا مەملەكەتتەرىن دە بىرىكتىرىپ وتىرعان جاھاندىق الىپ ۇيىمعا اينالىپ ۇلگەردى. سەرىكتەس جانە باقىلاۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا اۋعانستان, يران, سيريا, تۇركيا, ەگيپەت سياقتى مەملەكەتتەردىڭ بولۋى دا ۇيىمنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا دا ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. ۇيىمنىڭ اياسىن ۇلعايتىپ, كەڭەيە ءتۇسۋى ەلباسىنىڭ بۇۇ-نىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سامميتتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرىن ازياعا كوشىرۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋدى ۇسىنعان پايىمىن تاعى دا قاپەرگە سالادى دەپ ويلايمىز. سونىمەن قاتار, شىۇ ءسامميتىنىڭ ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى ميسسياسىمەن دە ۇشتاسارى انىق.
جالپى, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. شىۇ ايماقتىق تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمى (اتقق) تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-ارەكەتتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. شتاب-پاتەرى تاشكەنتتە ورنالاسقان قۇرىلىم بۇگىنگى تاڭدا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تابىستى اتقارىپ كەلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اتقق-نىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتىپ, شىۇ-نىڭ ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل كونۆەنتسياسى تالقىلاندى. وسى كەزدەسۋدە بيىل شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ شەكارالىق وپەراتسيالارىن, تەرروريزمگە قارسى وقۋلارىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق, حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس سالاسىندا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرى جانە شىۇ-عا باقىلاۋشى مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا بەسىنشى عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم جاسالدى.
بۇگىنگى تاڭدا بىزگە كورشىلەس اۋعانستان اۋماعىنداعى احۋالدىڭ ماڭىزى كۇشەيىپ بارا جاتقانى ايقىن اڭعارىلىپ وتىر. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرى اۋعانستان شەكاراسىنا سولتۇستىكتەن, شىعىستان جانە وڭتۇستىكتەن تاياپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, «اۋعان ماسەلەسى» بويىنشا كەشەندى ستراتەگيا ازىرلەۋدىڭ دە وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى. اۋعانستان جەرىنەن تارالۋى مۇمكىن قاتەرلەر ۋاقىت وتكەن سايىن ءورشىپ, اسقىنىپ بارا جاتقاندىقتان, شىۇ وعان قارسى كۇرەس تەتىكتەرىن دە جەتىلدىرە تۇسەدى دەگەن سەنىم بار.
وسى ورايدا, استانا سامميتىندە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلدايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. تولىعىراق توقتالا كەتسەك, قاتىسۋشىلار مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدايدى. سونىمەن قاتار, ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل كونۆەنتسياسى قابىلدانۋى مۇمكىن. اتالعان قۇجاتتاردى قابىلداۋ جانە سولاردىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرۋگە كومەگىن تيگىزەدى.
باسقا حالىقارالىق نەمەسە ايماقتىق ۇيىمدار سياقتى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دا جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسىنداي سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە دايش سىندى قۋاتتى حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا كۇش بىرىكتىرۋى ارقىلى عانا مۇنداي قاتەرگە قارسى ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋگە بولاتىنى انىق.
شىۇ-نىڭ الدىندا ەكونوميكالىق دامۋ تالاپتارىنىڭ تۇرعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردە ەكونوميكالىق وسىمگە قاتىستى قيىندىقتار بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس, بۇل قارجى داعدارىسىنىڭ جانە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ قۇلدىراۋىنان تۋىنداعان سالدار ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇندىستان, پاكىستان سىندى مەملەكەتتەردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بولادى. جوعارىدا استاناداعى سامميت بارىسىندا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-عا قوسىلۋ پروتسەسى مارەگە جەتىپ, ءتيىستى ءراسىم جاسالاتىنى تۋرالى ايتقان بولاتىنبىز. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان پروتسەسس جەمىستى بولىپ, سامميتكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءۇندىستان مەن پاكىستاندى ۇيىمعا قوسۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويادى دەپ كۇتىپ وتىر. بۇعان دەيىن شىۇ-نى كەڭەيتۋ ماسەلەسى كەشەۋىلدەپ كەلگەن بولاتىن. 2006 جىلى ءتارتىپتى باقىلاۋ جانە ماقۇلداۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم, 2008 جىلى ءوزارا ءۇن قاتىسۋ جونىندەگى ارىپتەستىك قۇرىلىمىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمدەر شىعارىلعانىن وسى باعىتتاعى العاشقى قادام دەۋگە بولادى. دەگەنمەن, 2010 جىلى «جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجە» قابىلدانعاننان كەيىن عانا ۇيىمعا مۇشەلىككە قابىلدانۋ ءراسىمى ءبىرشاما ناقتىلاندى. سودان بەرگى ارالىقتا جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋعا قاتىستى قيىن دا كۇردەلى پروتسەستەر ءجۇردى.
ارينە, ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىنىڭ كۇردەلى تۇستارى بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل ەكى مەملەكەت تە ءوزارا داۋلى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن جاسىرعان ەمەس. شىۇ مۇشەلەرىنىڭ مىندەتتەرى تۋرالى ءتيىستى قۇجاتتا ەكىجاقتى قيىندىقتار مەن پروبلەمالاردى شىۇ-عا ەنگىزۋگە تىيىم سالىنعان. بۇل رەتتە ۇيىمعا بۇرىننان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى پروبلەمالاردىڭ بۇعان دەيىن شىۇ-نىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارماعانىن دا اتاپ وتكەن جوق. سوندىقتان, ءۇندىستان-پاكىستان اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەرگە قاتىستى شىۇ قىزمەتىندە جەكە باعىت بەرىلەدى دەۋگە نەگىز جوق سياقتى.
جوعارىدا ايتىلعانداردى سارالاي كەلگەندە, بۇگىنگى تاڭدا شىۇ ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ جاڭا قادامىن جاساۋعا ءازىر دەۋگە بولادى. ۇيىم قۇرامىنىڭ قۇرىلعان كۇننەن بەرى العاش رەت وزگەرگەنى دە سونىڭ ايعاعى. بۇل ماڭىزدى شەشىم كوپتەن بەرى جوسپارلانىپ, تاراپتاردىڭ جان-جاقتى تالقىلاۋىنان ءوتتى. ارينە, مامانداردىڭ شىۇ-نىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن ماسەلەلەر تۋرالى ءتۇرلى بولجامدارى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, استانادا قابىلداناتىن ماڭىزدى شەشىمنىڭ ۇيىم تاريحىندا ۇلكەن بەلەس بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان, ساراپشىلار ۇيىمدى كەڭەيتۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق باعىت ءوزىن-ءوزى اقتايدى دەپ ەسەپتەيدى.
جالپى, شىۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەر سياقتى قازاقستان دا ۇيىمدى كەڭەيتۋ پروتسەسىن قولداپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەنىمىز دۇرىس. بۇل كوپپوليارلى الەمدى جاقتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ساياسي الەۋەتىن ارتتىرادى. ەڭ باستىسى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا شىۇ ورتالىق ءجانە وڭتۇستىك ازيانىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
سونىمەن قاتار, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاتارى كوبەيگەنى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, ءدىني تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى كۇرەس سالاسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى وڭتايلاندىرۋعا مول مۇمكىندىك تۋعىزاتىنىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە اياق باسقان شىۇ-نىڭ الداعى ۋاقىتتا ءالى دە دامىپ, جەتىلە بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق. ۇيىمنىڭ بولاشاق دامۋ باعىتتارى تەز قۇبىلاتىن حالىقارالىق احۋالداردى نازارعا الا وتىرىپ جاسالعان بازالىق پرينتسيپتەر مەن ساباقتاستىق نەگىزىندە انىقتالاتىن بولادى. سوندىقتان استانا ءسامميتى ارقىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا دامۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى دەپ ويلايمىز.
دارحان قىدىرالى