جىل سايىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى (31 مامىر) مەن رۋحاني كەلىسىم كۇنىندە (18 قازان) تاعزىم جاسالاتىن ورىنداردىڭ ءبىرى «ماموچكينو مولاسى». ويتكەنى, مۇندا قارلاگتا كوز جۇمعان ايەلدەر مەن بالالار جەرلەنگەن. قارلاگتاعى ايەل تۇتقىندارعا ارنالعان پەرزەنتحانا 1931 جىلى قارلاگ «استاناسى» (قارلاگتىڭ باس باسقارماسى) بولعان دولينكا ەلدى مەكەنىندە اشىلعان. تۇتقىنداردىڭ سابيلەرى بالالار قالاشىعىندا ۇستالعان. انالارى كۇنىنە ەكى-ءۇش مارتە ايداۋىلدىڭ باسشىلىعىمەن كەلىپ, بالالارىن قورەكتەندىرەدى ەكەن. سابيلەر 2-3 جاسقا كەلگەندە ولار بالالار ۇيىنە اۋىسىپ وتىرعان. مۇندا بالا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى تىم جوعارى بولعان. «كسرو نكۆد گۋلاگ سانيتارلىق ءبولىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, تەك قانا 1939 جىلدىڭ وزىندە قارلاگتاعى 350 ءسابيدىڭ 114-ءى كوز جۇمعان. ولگەن بالالار اۋىلدان شىعا بەرىستەگى زيراتقا جەرلەنگەن. ولاردىڭ ءبارىن جيناپ, ورتاق شۇڭقىرعا كومىپ وتىرعان. كەيبىر دەرەكتەردە, قىس كەزىندە ولگەن سابيلەردى اعاش بوشكەلەرگە جيناپ, ابدەن تولعان سوڭ بارىپ كومگەنى تۋرالى ايتىلادى. كوپتەگەن زيراتقا مۇلدەم بەلگى قويىلماعان. مۇندا جەكەلەگەن قابىرلەردى كەزدەستىرۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. ەرەسەك تۇتقىنداردى دا وسىندا جەرلەگەن دەگەن دەرەك بار», − دەيدى دەپۋتات ءوزىنىڭ ساۋالىندا. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2003 جىلدىڭ 31 مامىرىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە مازارعا مەموريالدىق كەشەن مارتەبەسى بەرىلگەن بولاتىن. سەبەبى, مىڭداعان ءسابي جەرلەنگەن مازار − تەك قازاقستان حالقى ء ۇشىن عانا ەمەس, بارلىق ادامزات بالاسى ءۇشىن قاسيەتتى ورىن. بۇل جەرگە كەلگەندەر وتكەن تاريحىمىزدىڭ قاسىرەتتى كەزەڭىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كوزدەرىنە جاس الادى. «جازىقسىز سوتتالىپ, مايىتتەرى قازاق جەرىندە ماڭگىلىككە جاي تاپقان سابيلەردىڭ كورگەن ازابى, سابيىنەن ايىرىلعان انانىڭ زارى, ويرانى شىققان وتباسى – بۇل مۇندا كەلگەن ادامنىڭ ەڭ العاش سەزىنەتىن كوڭىل-كۇي اۋانى. بۇل جەرگە كەلگەن ادام ىشكى جان دۇنيەسىن وزگەرتەدى. وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, بۇگىنگى كۇن مەن كەلەشەگى تۋرالى ويلايدى. قازىرگى باقىتتى, قامسىز كۇندەرگە قول جەتكىزۋدىڭ وڭاي بولماعانىن تۇسىنەدى. قازاق جەرى بىرنەشە حالىقتىڭ تاعدىرىن ماڭگىلىككە بىرىكتىردى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىنە تەرەڭ بويلاي وتىرىپ, ءوزىڭ دە كوپتەگەن دۇنيەگە باسقاشا كوزقاراسپەن قاراي باستايسىڭ. «ماموچكينو مولاسى» ايماعى بەلگىلى ءبىر ساكرالدى مانگە يە. ويتكەنى, الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىندا ءسابي جانى ءار كەزدە ادال, پاك جانە پەرىشتە بەينەسىندە سۋرەتتەلەدى. اتالعان مازاردىڭ ساكرالدىق ءمانى تۋرالى ايتۋ بارىسىندا, ونىڭ «ەرەكشە, قول سۇعىلمايتىن, ارداقتالاتىن» ورىن ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ايتسە دە, ءبىر وكىنەرلىگى «ماموچكينو مولاسى» ايماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن لايىقتى قورعاۋعا الىنباعان, ەشقانداي ەسكەرتكىش بەلگىلەرى جوق. ال وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن ۆاندالدار قاسيەتتى ورىننىڭ ويرانىن شىعاردى. ۇرىلار زيراتتاعى ايقىش تەمىرلەردى مەتالل سىنىقتارىنا تاپسىرۋ ماقساتىندا ۇرلاپ كەتكەن. ءتىپتى, كىشكەنتاي بالالار جەرلەنگەن قابىرلەردىڭ باسىنداعى بەلگىلەر دە قولدى بولىپتى. بۇدان بولەك, زيراتتىڭ ءبىر بولىگىن ارناسىن اۋىستىرعان وزەن سۋى شايىپ كەتكەن. وكىنىشكە قاراي, گۋلاگ لاگەرلەر جۇيەسىندەگى ەڭ ءىرى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى بولعان قاراعاندى وبلىسىنداعى قارلاگتىڭ تاريحىن ساقتاۋعا تىرىسۋشىلاردىڭ قاراسى تىم از. قازاقستاندىقتار مەن ەلىمىزگە كەلگەن قوناقتارعا توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قاسىرەتىن اشىپ كورسەتىپ, جازىقسىز قۇربان بولعانداردىڭ رۋحىنا تاعزىم جاسالاتىن ورىن جىل وتكەن سايىن جويىلىپ بارادى. وسىعان بايلانىستى, «ماموچكينو مولاسى» ايماعىن ازا تۇتۋ ورنى رەتىندە تاريحي ورىنداردىڭ بىرىڭعاي مەموريالدىق كەشەنىنىڭ قاتارىنا قوسۋدى ۇسىنامىن. بۇل يەروتوپيكالىق جوبا ەلدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۇراجايلارىنىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە سەنىمدىمىن. جوعارىدا اتالعان ايتۋلى ورىنداردىڭ وزىنە عانا ءتان ايماقتىق مۇراجايلىق كۇيى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق كەزەڭىنىڭ كورىنىسى بولا الادى», – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى. ء«بىز وسى جەردەن سپاسسك كەشەنىنە ۇقسايتىن, بىراق ودان ارحيتەكتۋرالىق تۇجىرىمداماسى جانە زاماناۋي مەديا مۇمكىندىكتەرى ارقىلى ەرەكشەلەنەتىن كەشەن سالا وتىرىپ, قازاقستاندىقتار مەن شەتەلدىك قوناقتاردىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىن تەرەڭنەن تۇسىنۋلەرىنە مۇمكىندىك بەرەمىز دەپ ويلايمىن. تاريحتى ارحيتەكتۋرا مەن سۋرەت ارقىلى بەينەلەۋ قۇربانداردى ەسكە الۋ مەن ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى ەلباسىمىز مۇنداي ورىنداردى ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر», – دەپ ويىن تۇيىندەيدى دەپۋتات.
دايىنداعان نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»