ءيا, تەمەكى – زوبالاڭ زۇلمات جىلداردا اتا-اجەلەرىمىزگە الدارقاتار الدانىش, ىشتەگى زارىقتى باسار «زيانسىز» دۇنيە بولدى. «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەگەندەي, تاريح توقايلاستىرعان كورشىلەردەن كەلگەن بۇل دەرت ءبىزدىڭ حالىققا وتكەن عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا دەندەي ءسىڭدى. ويتكەنى, ۇلتتىڭ ءوزى جوعالىپ كەتە جازداعان ۇلى سىناقتا جانعا دارمەن بەرەر ءبىر دۇنيەنىڭ كەرەگى انىق ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ءرولدى اششى پاپيروستار, جاپىراق تەمەكىلەر ءمىنسىز اتقاردى.
زامان زەردەسى وزگەرىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇكىل الەم تەمەكىنىڭ تۇتقىنىنان ازات بولۋعا شاقىرادى. بىراق «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن» بۇل سيقىردىڭ ماڭىنان ۇزاي الماي كەلە جاتقاندار جەتەرلىك. سوندا نە كەدەرگى؟ اۋەلى جارناما دەۋگە بولادى. تەمەكىدەن تۇسەتىن ءتۇسىم ۇلان-عايىر. ساۋداگەرگە دە, سالىققا دا. جاھاندا ەڭ ساتىلىمدى تاۋار وسى سيگارەت ەكەن. جىل سايىن 1 تريلليون قوراپ تەمەكى ساتىلاتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا سالدارىمەن كۇرەسكەن سياقتى بولعانىمەن زاڭ كۇشى مەن ار كۇشى تەمەكىنى تۇساۋلاۋعا تىم دارمەنسىز. دەسە دە, دانيا, سينگاپۋر, جاپونيا مەن فرانتسيا, فينليانديا سياقتى كەيبىر مەملەكەتتەردە تەمەكى تارتۋعا قارسى ناقتى شارالار قاراستىرىلعان. قايبىر جىلدارى ەلىمىزدە تەمەكى قوراپتارىنىڭ سىرتىنا سالىنعان ۇرەيلى سۋرەتتەر جارنامانى جاسقاعان سياقتى بولعانى راس. باعاسى دا ءبىراز كوتەرىلدى. بىراق بۇل دا تۇبەگەيلى بەتبۇرىسقا باستامادى.
جىل سايىن تەمەكىنى تۇتىنۋدان الەمدە 6 ميلليونعا جۋىق ادام ومىرىمەن قوش ايتىسادى ەكەن. ەگەر, مۇنىڭ الدىن الاتىن شارالار لەگىن تۇزبەسە, 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش جىلىنا 8 ميلليون ادامعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن, دەيدى ساراپشىلار. تەمەكىگە تاۋەلدىلىك كەز كەلگەن جانعا, ونىڭ جىنىسىنا, جاسىنا, ۇلتى مەن ناسىلىنە, مادەنيەتى مەن بىلىمىنە قاراماستان وتە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. وسى ورايدا, 31 مامىر – بۇكىلالەمدىك تەمەكىگە قارسى كۇرەس كۇنى دەپ جاريالانعان. بيىل قازاقستاندا «تەمەكى – دامۋعا قاۋىپ توندىرەدى» اتتى تاقىرىپپەن مامىر ايىندا ايلىق ءوتتى. بۇل ايلىقتىڭ ماقساتى تەمەكىسىز تۇراقتى الەم قۇرۋ بويىنشا حالىقتىق ءىس-قيمىلداردى جانداندىرۋ, دەنساۋلىققا تەمەكى تارتۋدىڭ وراسان زيان كەلتىرەتىنى تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بەرۋ بولاتىن. بىراق بۇل ايادا ناقتى شارالار ۇيىمداستىرىلعانىن, ناتيجەسى قانشالىقتى بولعانىن بىلگەنىمىز دە, ەستىگەنىمىز دە جوق. سوعان قاراعاندا ەسەپ ءۇشىن سولعىن شارالارمەن تۇيىندەلگەنگە ۇقسايدى. قاتەرلى ىسىكتى زەرتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, وكپە وبىرى پايدا بولۋىنىڭ 70-95 پايىزى تەمەكى تارتۋعا بايلانىستى, ال ونىڭ دامۋ تاۋەكەلى شىلىم شەگۋشىلەر اراسىندا ورتا ەسەپپەن 10 ەسە جوعارى بولاتىنى انىقتالدى. سونداي-اق, تەمەكى دۇنيە جۇزىندە ەرلەردىڭ اراسىنداعى ءولىمنىڭ 12 پايىزىنا سەبەپ بولسا, ايەلدەر اراسىندا 6 پايىزعا جەتىپ وتىر. بۇل ادامزات ءۇشىن وتە قاۋىپتى كورسەتكىش.
2015 جىلى ۇلتتىق سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعى وتكىزگەن VI ۇلتتىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋ بارىسىندا الىنعان مالىمەتتەرگە سايكەس, قازاقستاندىقتاردىڭ 18,3 پايىزى تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىنادى. بۇل ەسەپكە تەمەكىگە تاۋەلدىلەر ساناتى قانشالىقتى ەنگەنى بىزگە بەيمالىم. قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بۇعان دەيىنگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسىمەن سالىستىرا قاراۋى بويىنشا تەمەكىنىڭ تارالىمى تومەندەگەنى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, جىل سايىن تەمەكى ونىمدەرىنە جاتپايتىن ونىمدەردى تۇتىنۋشىلار قاتارى دا بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى. ايتالىق, قالالاردا بۇل كورسەتكىش 1,6 پايىزدى قۇراسا, اۋىلداردا 1 پايىزعا تەڭ ەكەن.
ارينە, ەلىمىزدە تەمەكىگە قارسى ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. ايتالىق, جىل باسىنداعى دەرەك بويىنشا, رەسپۋبليكا اۋماعىندا 72 تەمەكىگە قارسى ورتالىق پەن كابينەت تىركەلگەن. باسىم بولىگى الماتى قالاسىندا (32), ماڭعىستاۋ (10), قوستاناي (10), اقتوبە (7), باتىس قازاقستان (5) جانە قىزىلوردا (2) وبلىستارىندا ورنالاسقان. قالعان وڭىرلەردە ءبىر ورتالىقتان جۇمىس ىستەيدى. وسى ورتالىقتارعا 2016 جىلى 31 093 ادام كەلسە, ونىڭ ىشىندە 6 712 ادامنىڭ ورتالىققا قايتادان كەلگەنى تىركەلىپ وتىر. ەسەپتى كەزەڭدە 10 963 نيكوتينگە تاۋەلدى ناۋقاس تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 3 453 ادام ناركولوگتارعا جىبەرىلگەن. ياعني, شىلىمنىڭ شىلاۋىنان شىن قۇتىلۋدى قالايتىن ازاماتتار بار. تەك ولارعا دەمەۋ بولا ءبىلۋ كەرەك. بۇل بۇگىنگى نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا الەۋمەتتىك ورتالىقتاردىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. اسىرەسە, بۇل باعىتتاعى كۇرەس پەن ناسيحاتتى ازاماتتىق سەكتور ارقىلى قوعامنىڭ ءوز ورتاسىندا جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى بايقالادى.
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»