جاز كەلدى. قايدا دەم الاسىز؟

وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن قازاق­ستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگى شەت ەلدە تىنىققاندى ءجون سانايتىن. ءوز ەلىمىزدەگى دەمالىس ورىندارىنا جۇرت اعىلىپ بارا بەرمەيتىن ەدى. بۇل الدە جارنامانىڭ ازدىعىنان با, جوق الدە تۋريستىك فيرمالاردىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ جوقتىعىنان با, جوق الدە باسقاداي سەبەپتەرى بار ما, ايتەۋىر, جاز ايلارىندا قازاق­تان­دىقتاردىڭ كوبى شەت ەلدەگى دەمالىس ورىندارىن قالايتىن. ال  قازىر جاعداي باسقاشا. بىرىنشىدەن, دەمالۋشىلار قاتارى ازايعان. ونىڭ سەبەپتەرى – ايقىن. ەڭ باستى سەبەپ – جالپاق دۇنيەنى جايلاعان قار­جى-ەكونوميكالىق داعدارىس. مۇنىڭ سال­قىنى قازاقستانعا دا ءتيدى. ويت­كەنى, باسقا مەملەكەتتەرمەن تى­عىز قارىم-قاتىناستاعى قازاقستان تۇر­عىن­دارىنىڭ دا ەتەك-جەڭىن جيناۋىنا تۋرا كەلگەنىن جاسىرا المايمىز. بۇل وتپەلى كەزەڭدەگى ۋاقىتشا قي­ىندىق ەكەندىگىن جۇرت ءتۇسىنىپ وتىر. سون­دىقتان دا, شەت ەلدە دەمالۋدى ءبىر-ەكى جىلعا توقتاتا تۇرۋدى دۇرىس دەپ تاپقان وتباسىلار دا بار. 

ەكىنشى سەبەپ – شەت ەلدەگى دەم- الىس ورىندارىندا قىزمەت كورسەتۋ قۇنىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانى. ءتىپتى, كەي­بىرىندە ەكى ەسەگە دەيىن وسكەن. قالتا قا­عادى. بالا-شاعاسىمەن باراتىن­دار ءۇشىن اجەپتاۋىر سالماق.  ءۇشىنشى سەبەپ – شەت مەملەكەتتەردە سوڭعى جىلدارى لاڭكەستىك وقي­عالاردىڭ ءجيى ورىن الۋى. ودان بەيبىت تۇرعىندار مەن تۋريستەر زارداپ شەگىپ جاتىر. تۋريزم بيزنەسى وركەندەگەن تۇركيانىڭ وزىنە الىس-جاقىننان ساپار­لاپ كەلۋشىلەردىڭ قاتارى كەيىنگى ۋاقىتتا ەكى ەسەدەي قىسقارعانى وسى ءسوزىمىزدى نىقتاي تۇسەدى. جۇرت ايا­عىن تارتىپ قالدى. «لاڭكەستەردىڭ قۇر­با­نى بولىپ كەتپەيىك» دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. ارينە, ونىڭ بەتىن اۋلاق قىل­سىن. بىراق, «ساقتانساڭ – ساق­تايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان قا­زاق­پىز عوي, دەمالىستى سوعىس ءورتى شا­رپىماعان, تەررورشىلاردان قاۋ­ىپ-قاتەر جوق جانعا جايلى جەردە الاڭ­سىز  وتكىزگەندى قوش كورەمىز.  تاعى ءبىر سەبەپ – قازاقستانداعى ازۋىن ايعا بىلەگەن اتاقتى تۋريستىك فير­مالاردىڭ ءوزى نەبىر قارجىلىق قي­تۇرقىلىققا بارىپ, ونىڭ زاردا­بى دەمالۋشىلارعا ءتيدى. جۇرت دە­ما­لىسقا دەپ تىرنەكتەپ جيناعان اق­شاسىنان ايىرىلىپ, جەر سيپاپ قال­دى. وسىنداي جاعدايدان كەيىن تۋ­ريستىك فيرمالارعا دا كۇدىكپەن قا­راي­­تىنداردىڭ كوبەيگەنى جاسىرىن ەمەس. مىنە, وسىنداي سەبەپ-سالدارلارعا بايلانىستى قازاقستاندىقتاردىڭ شەت ەلدە دەمالۋدى ازايتقانى انىق. ال, ەڭ باستى سەبەپ – شەت ەلدە دەم- ا­لۋ قىمباتتاعان. وتكەن جىلى ءار ادام­­نىڭ شەت ەلدەگى دەمالىسى ورتا­شا ەسەپپەن العاندا 145 مىڭ تەڭ­گە شاماسىندا بولعان. بۇل – 2015 جىل­مەن سالىستىرعاندا 46 پاي­ىز­عا جوعارى. ويتكەنى, جانار-جا­عار­ماي­دىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى اۆي­ابيلەتتەردىڭ قۇنى وسكەن. 2016 جى­لى دەمالۋشىلار قاراجاتىنىڭ 21 پايىزدان استامى تاماققا, 13 پاي­ىزعا جۋىعى قوناق ۇيگە جۇمسالعان كو­رى­نەدى. ءتىپتى, ۆيزا مەن پاسپورت الۋدىڭ ءوزى 2-3 ەسەگە وسكەن. بيىلعى جازدا دا ءار ادامنىڭ شەت ەلدەگى دەمالىسى 150 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولمايدى دەگەن بولجام بار.ارينە, جولدامانىڭ قۇنى باراتىن ەلىڭىزگە, تاڭداعان دەمالىس ورنىڭىزعا تىكەلەي بايلانىستى. ءتىپتى, 150 مىڭ تەڭگەنىڭ ءوزى جۇمىرعا جۇق بولمايتىن دەمالىس ورىندارى بار. قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا قازاقستاندا دەمالۋدى قوش كورەتىندەر قاتارى كوبەيىپ وتىر. ويتكەنى, ەلى­مىز­دەگى دەمالىس مەكەمەلەرى دە نا­رىق­قا قاراي بەيىمدەلىپ الدى. سەرۆيس جوعارىلادى. دەمالۋشىلار قاتارىن ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايلاردى جا­ساپ-اق جاتىر. شەت ەلمەن سالىس­تىر­عاندا, جول شىعىنى از. اۋە قا­تىناسى عانا ەمەس, قالتاڭىزعا قا­راي, كولىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ەل ءىشى تىنىش, دۇر­بەلەڭ, قاۋىپ-قاتەر جوق. دەمالىس ورىندارىنىڭ قۇنى سونشالىقتى قىمبات ەمەس. 2016 جىلى ءار ادامنىڭ دە­مالىسى ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن ال­عاندا 31 مىڭ تەڭگەدەن استام قارا­جات جۇمسالعان كورىنەدى. بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا, 14 پايىزعا جوعارى. بيىلعى جاز ايلارىندا ادام باسىنا 35 000-40 000 تەڭگەنىڭ اينالا­سىندا بولادى دەگەندى ايتىپ وتىر ما­ماندار. بۇل شەت ەلدەگى دەمالىس­پەن سالىستىرعاندا 3-5 ەسەگە جۋىق تو­مەن. ارينە, تۋريستىك فيرمالاردىڭ قىز­مەتىن پايدالانباي, دەربەس باراتىندار ءۇشىن دەمالىس ءتىپتى, ارزانعا تۇسەدى.  شەت ەلدە دەمالاسىز با, قازاقستان­دا دەمالاسىز با, قالاي بولعاندا دا جاز جاقسى ءوتسىن.

عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»