اسكەردەگى ايەلدەر

تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, قازاق قوعامىندا جانە كوشپەندى كونە تۇركىلەردە ايەلدەردىڭ ورنى ەۋروپا جانە شىعىس قوعامى­نا قاراعاندا, جوعارى بولعان. ايەلدەر وتباسىنىڭ ساقتاۋشىسى, بالالاردىڭ اناسى الەۋمەتتىك ءرولىن ورىنداعانى ءسوزسىز, بۇل رەتتە قاجەت بولعان جاعدايدا قولىنا قارۋ الىپ, ەرلەرمەن بىرگە ءوز وتباسىن جانە وتانىن قورعاعان. قازاق ايەلدەرى ەرتە جاستان وزىندىك دەنە دايىندىعىنان وتكەن – قىزدارعا ات ۇستىنە وتىرۋدى, ەپتى جانە كۇشتى بولۋدى ۇيرەت­كەن. ەر بالالارمەن بىرگە ات جارىسى – بايگەگە قاتىسقان, سونىمەن قاتار, «قىز قۋدا» ولار نەگىزگى قاتىسۋشىلار بولعان. تاريحتا كوپتەگەن جارقىن جاۋىن- گەر قىزداردىڭ بولعانى ءمالىم. اسىرەسە, ايقىن مىسال­ رەتىندە ساق پات­شايىمدارى­ توميريس پەن زارينانى, مالاي­سا­رى جانە قابانباي باتىرلارمەن بىرگە جوڭعارلارعا قار­سى سوعىسقان گاۋھاردى, اعاسى كە­نەسارى حانمەن بىرگە سوعىسقان بوپايدى كەلتىرۋگە بولادى.­ نە­عۇرلىم جاقىن ۋاقىتتا بول­عان مىسالدار – پۋلەمەتشى مان­شۇك مامەتوۆا, مەرگەن ءاليا مولداعۇلوۆا, ۇشقىش حيۋاز دوس­پانوۆا, زەنيتشى اقيما اقجولوۆا جانە باسقا دا ۇلى وتان سوعىسىنا كوپتەگەن قازاقستاندىق ايەلدەر قاتىسقان. ايەلدەردىڭ قاھارماندىعى وسى كۇنگە دە جەتتى. بۇگىن نازىك جاندىلار ءۇشىن اسكەري مانساپتى قۇرۋ جانە وتانىمىزدىڭ تولىق قۇقىلى قورعاۋشىلارى بولۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلعان. مىسالى, يزرايلدەگىدەي اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلۋعا مىندەتتى بولماسا دا, قازاقستاندىق قىز­دار ءوز ەرىكتەرىمەن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ارميا­سىندا ەرلەرمەن قاتار ايەل اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ۇلكەن جاساعى – اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جالپى سانىنان 12 %-عا دەيىن, ونىڭ ىشىندە وفيتسەرلەر قۇرامى قاتارىنان 5 %-دان ارتىعىراق («پولكوۆنيك» اسكەري اتاعىنا 14 ايەل يە), قاتارداعى جاۋىنگەر جانە سەرجانتتار قۇرامدارى قاتارىنان 15 %-عا دەيىن, ال ازاماتتىق پەرسونال اراسىندا – جارتىسىنان كوبى ءوز اسكەري بورىشتارىن ورىنداۋدا. قازاقستاندىق قوعامدا ار­ميا­داعىداي گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتى قاتاڭ ساقتالادى, سون­دىقتان ايەلدەرگە ارميادا ەش­قانداي جەڭىلدىك جوق, قىزمەتتە ءبى­رىنشى كەزەكتە ولار – الدىندا بىرقاتار ماڭىزدى تاپسىرمالار تۇرعان اسكەري قىزمەتشىلەر. اسكەري قىزمەتتىڭ قيىن جاع­داي­لا­رىنا جانە ۇلكەن جاۋاپ­كەر­شى­لىككە قا­راماستان, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇش­تەرى­ن­دە­گى ايەلدەر ەرلەرمەن قاتار مان­ساپ­تىق ساتى­مەن جوعارىلاپ, جوعارى باس­شى­لىق لاۋازىمداردى اتقارادى. قا­زىرگى ۋاقىتتا ەكى ايەل قور­عانىس مينيسترلىگى ورتالىق اپ­پا­راتىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىم­شەلەرىنىڭ باستىقتارى بولىپ تابىلادى (قر قم باس قارجى ينس­پەكتسياسىنىڭ باستىعى, پول­كوۆنيك جانات دوسقارينا, قر قم ءبىلىم جانە عىلىم دەپار­تامەنتىنىڭ باستىعى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور ايگۇل تولەمباەۆا), سون­داي-اق, 12-ءسى قورعانىس مينيستر­لىگى مەن باس شتابتىڭ بولىم­دەرى (بولىمشەلەرى) جانە باس­قار­مالارى باستىقتارىنىڭ لاۋازىمدارىن اتقارادى. ودان باسقا, 2016 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قا­رۋلى كۇشتەرى جەرگىلىكتى اسكە­ري باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تاري­حىندا تۇڭعىش رەت ايەل وفي­تسەر پولكوۆنيك گاۋھار سىر­لى­باەۆا الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ قورعانىس ىستەرى جو­نىندەگى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.  قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ كوپتەگەن اسكەر تۇرلەرى مەن تەكتەرىندە نازىك ايەلدەر قاۋىمىنىڭ وكىل­دەرىن كورۋگە بولادى. ارميادا جىنىس­تىق بەلگىسىنە قاراي «جاۋىن­گەرلىك ەمەس» جانە «جاۋىنگەرلىك» لاۋازىمدارعا ءبولۋ دەگەن جوق. ەگەر ايەل يىعىنا پوگون تاقسا, وندا ول وتە جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىندايدى.  مىسالى, قر قك اسكەري-تەڭىز كۇش­تەرىندە ايەل اسكەري قىز­مەت­شىلەر ەرلەردەن قالىسپاي تاۋلىك بويى جاۋىن­گەرلىك ۆاحتادا­ تۇرادى, كورابل ەكيپاجى قۇرامىندا تاپسىرمالاردى ورىن­­دايدى. وسىلايشا, باس ستارشينا جانار ىبىراەۆا اسكەري كو­رابلدە قىز­مەت اتقارادى جانە كاسپي ماڭى مەملە­كەتتەرىنىڭ فلوتىندا قىزمەت اتقاراتىن العاشقى ايەل اسكەري قىزمەتشى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ارمياسىندا قىزدار تەك قانا مەدبيكەلەر, بايلانىسشىلار جانە ءىس جۇرگىزۋشىلەر عانا بولا الادى دەگەن پىكىر جويىلعان. بۇگىن وتان قورعاۋدا مەرگەن, بارلاۋشى, پلانشەتشى قىزدار جانە باسقالارى تۇر.  ايەلدەر وزدەرىنىڭ مىن­دەت­تەرىن تابىستى ورىندايتىنىن مويىنداۋ كەرەك, مۇنى ولار ءار­تۇرلى حالىقارالىق كونكۋرس­تاردا كورسەتە بىلەدى. جىل سايىن اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر «دوستاستىق جاۋىنگەرى» اسكەري-كاسىبي شەبەرلىك كونكۋرسىنا بەل­سەندى قاتىسادى, ول بيىل حالىق­ارالىق ارميالىق ويىن- دار باعدارلاماسىنا ەنگىزىل­گەن. «دوستاستىق جاۋىنگەرى» حالىق­ارالىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى جانە بىرنەشە مارتە جۇلدەگەرى 85510 اسكەري ءبولىمىنىڭ كىشى سەرجانتى ليۋدميلا گۋبارەۆانى قازاقستاندىق ارميانىڭ جارقىن ايەل وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى – 2014 جانە 2016 جىلدارى پرەزيدەنتتىك كوپسايىس چەمپيونى, 2017 جىلى بياتلوننان قر قك چەمپيونى, «دوستاستىق جاۋىنگەرى» حالىقارالىق كونكۋرسىندا: 2015 جىلى قازاقستاندا جەكە سىناقتا 1-ورىنعا, 2016 جىلى قازاقستاندا جەكە سىناقتا 1-ورىندى جانە ماسكەۋدە قازاق­ستاندىق قۇرامانىڭ قۇرامىندا 3-ورىنعا يە بولدى.  قارۋلى كۇشتەردەگى قىزمەت­تىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى – بىتىمگەرشىلىك قىزمەت, وعان قورعانىس مينيستر­لىگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ, ونىڭ ىشىندە بىتىمگەرشىلىك ىستەرگە قاتىسۋ جونىندەگى حالىق­ارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قورعانىستىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى دەپ قارايدى. بۇل باعىتقا ءبىزدىڭ ايەلدەر شا­ماسى كەلگەنشە قاتىسادى. وسى­لايشا, 2009 جىلدان باستاپ «بەيبىتشىلىك جولىنداعى سەرىك­تەستىك» وقۋ-جاتتىعۋ ورتالى­عىن­داعى ارنايى دايارلىق كۋرس- تارىندا 63 ايەل اسكەري قىزمەتشى جانە قر قك قىزمەتكەرى وقىتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بىتىم­گەر­شىلىك بريگاداسىندا 100-دەن استام ايەل (ونىڭ ىشىندە 6 وفيتسەر) اسكەري قىزمەت اتقارادى. بولاشاقتا ايەل اسكەري قىز­مەت­شىلەردىڭ اسكەري ساراپشىلار رەتىندە, سونداي-اق, بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارعا قاتىساتىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق كون­تينگەنتىنىڭ قۇرامىندا بۇۇ بىتىم­گەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋ مۇم­كىندىكتەرى قارالۋدا. الايدا, اسكەري قىزمەت اتقارۋ جاع­داي­لارىنىڭ كۇردەلى بولۋىنا قاراماس­تان, ايەلدەر كەز كەلگەن جاعدايدا وزدەرى­نىڭ نازىكتىگى مەن تارتىمدىلىعىن ساقتاپ قالادى. بۇعان 2015 جانە 2016 جىلدارى قارۋلى كۇشتەردە ايەل اسكەري قىز­مەت­شىلەر اراسىندا وتكەن «باتىر ارۋلار» جوباسى دالەل بولىپ تابىلادى. ءوتىنىم بەرگەن ساتتەن باستاپ سالتاناتتى راسىمگە دەيىن قىزدار نازىك ايەل تابيعاتىنا ساي كەلە بەرمەيتىن سىناقتاردى ورىنداپ, ۇزاق جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ولار قارۋدان نىسانا كوزدەدى, گراناتا لاقتىردى, بارلىق مۇمكىن بولاتىن كەدەرگىلەردى ەڭسەردى, وزەندى ءجۇزىپ ءوتتى, قۋاتتى جاۋىنگەرلىك ماشينالاردى جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, جىل سايىن كە­زەكتى سىناقتاردان ءوتىپ, جاۋىن­گەرلىك ازىر­لىگىن, توزىمدىلىگىن جانە كۇش-جىگەرىن دالەل­دەگەن 12 جەڭىمپاز انىقتالدى. سوڭىندا قىزداردى كاسىبي ستيليستەردىڭ قولىمەن كوركەم سيپاتقا يە بولۋ جانە ارنايى كۇنتىزبە ءۇشىن فوتوسەسسيا كۇتىپ تۇردى.  ايەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەر­دەگى قىزمەتتە جانە ەڭبەك قىز­مەتىندەگى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى دە نازاردان تىس قالمايدى. وسىلايشا, قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ناگرادالارعا 12 ايەل (ولاردىڭ ىشىندە 2-ەۋى ەكى مارتە ماراپاتتالعان) يە بولدى, ءارتۇرلى ۋاقىتتا مەرزىمىنەن بۇرىن كەزەكتى اسكەري اتاقتار 24 ايەلگە بەرىلدى. الەمدىك دەڭگەيدە قازاق­ستاننىڭ ءيميدجى مەن بەدەلىنىڭ نىعايۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن اسكەري سپورتشى قىزدار بار. جەڭىل اتلەتيكادان جەڭىمپاز جانە وليمپيادا چەمپيونى مايور ولگا رىپاكوۆانى قازاقستاندىق ارميانىڭ سپورتتاعى ماقتانىشى دەپ ەش كۇمانسىز ايتۋعا بولادى. حالىقارالىق ارەنادا اوسك سپورت­شى قىزدارى قىسقى سپورت تۇرلەرىنەن مول تابىستارعا قول جەتكىزدى. بيىل الماتىدا وتكەن ۋني­ۆەر­سيادادا بياتلونعا قاتىس­قان سەرجانت الينا رايكوۆا 15 شا­قىرىمدىق جەكە جارىستا جەڭىسكە جەتىپ, قازاقستانعا العاشقى «التىندى» سىيلادى. «كۇمىس» جەڭىپ العان داريا ۋسانوۆا ارالاس كوماندا قۇرامىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. جاپونيادا باستالعان ازيا ويىندارىندا سەرجانت الينا رايكوۆا كەزەكتى ناگرادا – قولا مەدالعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال شاڭعى جارىسىنا قاتىسقان اعا سەرجانت ەلەنا كولومينا وسى ماتەريالدى جازىپ جاتقان كەزدە قۇرلىقتىق بىرىنشىلىكتە ەكى «التىن» جانە ءبىر «قولا» – ناگرادالاردىڭ تولىق توپتاماسىن جيناپ ۇلگەردى. ءبىزدىڭ قادىرلى ايەلدەر قىزمەت اتقاراتىن جانە ەڭبەك ەتەتىن قر قك ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ور­تالىعى قازاقستاندىق جاستار­دى وتانعا سۇيىسپەنشىلىك رۋحىندا تاربيەلەۋ ىسىنە, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءيميدجىنىڭ نىعايۋىنا شاماسى كەلگەنشە ۇلەس قوسۋدا. تاريحي قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە جيناۋ, مۋزەي قو­رىن­ ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ, جا­ساقتاۋ, سونداي-اق, اسكەري-تا­ريحي مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زال­دارىن ورنالاستىرۋ بويىنشا قاتار­داعى جاۋىنگەر پەريزات وتەپوۆا, گۇلسارا مۇقاشەۆا, كارينا شەريازدانوۆا سياقتى تاجىريبەلى ماماندار كوپ جۇ­مىس اتقارۋدا. جوعارى كاسىبي شە­بەرلىك دەڭگەيىندە كونتسەرتتىك باعدارلامالاردى دايىندايتىن جانە ورتالىق ءانسام­بل­دىڭ كونتسەرتتەرىن قازاقستاندا, سول سياق­­تى مەملەكەتىمىزدەن شەت جەر­لەردە كونتسەرتتەردى ۇيىمداس­تى­راتىن ءدىل­بار ءامىروۆا ورتالىق­تىڭ كوركەمدىك جەتەك­شىسى بولىپ تابىلادى. ايەلدەردىڭ عىلىمي قىز­مەت­پەن اينالىسۋلارى دا نازاردان تىس قالمايدى. بۇگىنگى كۇنى قارۋلى كۇشتەردەگى 21 ايەلدىڭ عىلىمي دارەجەسى بار, ولاردىڭ ىشىن­دە جوعارىدا اتالعان ايگۇل تولەم­باەۆادان باسقا, ەكەۋىنىڭ  پروفەسسور عى­لى­مي اتاعى جانە بىرەۋىنىڭ دوتسەنت عىلى­مي اتاعى بار: - قر قم باس اسكەري كليني­كا­لىق گوسپيتالى باستىعىنىڭ مەدي­تسينالىق ءبولىم جونىندەگى ورىنباسارى, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پول­كوۆنيگى گۇلپاريدا بايدىلداەۆا – گۋمانيتارلىق عىلىمدار پروفەسسورى; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى اتىنداعى ۇلت­تىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى: - عىلىمي حاتشى سايران مۇ­حا­مەت­جانوۆا – تاريحي عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور; - اعا وقىتۋشى يادۆيگا راد­زيتسكايا – پەداگوگيكا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, دوتسەنت. اسكەري قىزمەتتىڭ بۇكىل شەك­تەۋ­لەرى مەن تالاپتارى كەزىندە ايەلدەر وتبا­سىن, ونىڭ قۇندى­لىقتارىن ساقتاۋعا دا ۋاقىت تابادى – بالالارىمىزدىڭ مەيى­رىمدى انالارى بولا بىلەدى, وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىن قامقورلىققا الادى: شامامەن 740 ايەل اسكەري قىزمەتشى جانە ازاماتتىق پەرسونال قاتارىنان كوپ بالالى انالار بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ 10-ى «كۇمىس القا» القاسىمەن جانە 3-ەۋى «التىن القا» القاسىمەن ماراپاتتالدى. ءسوز سوڭىندا بۇگىنگى كۇنى ايەل­دەرسىز قازىرگى ارميانى ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كەيبىر مىندەت­تەردى وزدەرىنىڭ پسيحيكالىق-فيزيو­لوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ەرلەرگە قاراعاندا, اناعۇرلىم جاۋاپ­تى ءارى ءتيىمدى ورىندايدى, كەي­بىر اسكەري كاسىپتەردى الدە­قاشان تاڭداپ, ولاردى اتقارۋدا. ايەلدەر اناعۇرلىم كۇيزەلىسكە ءتوزىمدى جانە شىدامدى بولىپ سانالادى, جالپى, ولار ەرلەردەن كەم قىزمەت اتقارمايدى.

تالعات مۇحتاروۆ,گەنەرال-لەيتەنانت,  قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ  ورىنباسارى