تابيعي ونىمدەرىمىزدى تانىتۋعا ءتيىسپىز

ءسوز جوق, قازاقستاننىڭ اگرو­ونەر­كا­سىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور. ەلباسى جول­داۋىندا: «كوپتەگەن پوزيتسيالار بويىنشا ءبىز الەمدە ءىرى اگرارلىق ەكس­پورت­تىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا الا­مىز. بۇل, اسىرەسە, ەكولوگيالىق تا­زا تاعامدارعا قاتىستى. «Made in Kazakhstan» برەندى سونداي ونىمدەردىڭ ەتالونى بولۋعا ءتيىس», دەگەن ەدى. بۇل ەندى دەر كەزىندە بەرىلگەن ناقتى تاپسىرما دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, قازىر الەمدە ەكولوگيالىق تازا تاعامدارعا دە­گەن سۇرانىس ارتا ءتۇسىپ وتىر. كەزىندە حي­ميالىق قوسپالارمەن شىعارىلعان تاعام تۇرلەرىن شەكتەۋسىز قولدانعان الەم جۇرتشىلىعىنىڭ دەنساۋلىعى بۇگىندە سىر بەرە باستادى. بۇعان قوسا, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اۋ­رۋدىڭ 80 پايىزى ءتۇرلى قوسپالاردان جا­سالعان زياندى ازىق-ت ۇلىكتەردى تۇ­تىنۋ سالدارىنان ەكەنىن رەسمي تۇردە ما­لىمدەگەن ەدى. ياعني, جەر بەتىندەگى ادام­زاتتىڭ اعزاسى تاعامنىڭ ۇزاق مەر­زىم­گە ساقتالۋى ءۇشىن قوسقان ءتۇرلى حي­مي­كات­تاردان ۋلانىپ بولدى.  ال ادامنىڭ ۋلانعان جاسۋشالارىن قالاي قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى؟ الەمنىڭ بىلىكتى عالىمدارى بۇل سۇ­راقتىڭ دا جاۋابىن تاپتى. تابيعي تا­زا ونىمدەر عانا ولگەن جاسۋشالاردى ءتىرىلتىپ, ساۋىقتىرا الادى ەكەن. وسى ماڭىزدى دەرەكتەرگە باسا ءمان بە­رە باستاعان ەلدەر قازىر تابيعي تازا ونىمدەر وندىرۋگە, سولاردى كوپتەپ سا­تىپ الۋعا بەت بۇرا باستادى. بۇل – ەلى­مىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن ۇل­كەن مۇمكىندىك. ەلباسى بىزگە وسى مۇم­كىندىكتى دەر كەزىندە پايدالانۋعا كە­ڭەس بەر­دى, ناقتى باعىت-باعدارىن كور­­سەتتى. ەن­دىگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ماق­سات­تار­دى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ءوزى­مىز­دىڭ وي-ءورىسىمىزدى قوسىپ جۇمىس ىستەۋ.  ماسەلەگە وراي, مەن مىناداي ويلارىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ تابيعي تازا ونىمدەرىمەن سونىڭ ىشىندە ەشكى, بيە, تۇيە سۇتىمەن الەمدەگى كوشباسشى ەلگە اينالۋىنا مۇمكىندىگى تولىق جەتەدى. وسى ت ۇلىكتەردىڭ ءسۇتىنىڭ تا­بيعي قۇنارلىلىعى وتە جوعارى ەكە­نى بەلگىلى. ادام اعزاسىن قالپىنا كەل­تى­رە­تىن, كۇش-قۋاتپەن تولىقتىراتىن, جۇ­رەك, بۇيرەك, اسقازان, وكپە, باۋىر سيا­قتى ادام اعزاسىنداعى ماڭىزدى ور­گان­داردىڭ قىزمەتىن جاقسارتاتىن, ساۋ­ىقتىراتىن قاسيەتكە يە. ەشكى ءسۇ­تى انا سۇ­تىمەن 80 پايىزعا سايكەس كەلە­تى­نى عى­لى­مي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. وسىن­داي تە­ڭ­دەسسىز تابيعي ءونىمدى الەمدە قا­زاق­ستان­دا عانا كەڭ كولەمدە جانە تابيعي تۇر­دە وندىرۋگە مۇمكىندىك بار ەكەن.  ايتسە دە ءبىز وسى مۇمكىندىكتى با­عا­لاپ, قا­دىرىنە جەتە الماي وتىرمىز. اتال­عان تۇ­لىك­تەردىڭ ءسۇت ءونىمىن سىر­تقا شىعارماق تۇ­گىلى, ەلدىڭ ىشىندە كەڭ كولەمدە تۇتى­نى­لۋىنا جول اشا الماۋىمىزدىڭ ءوزى ما­مان­داردىڭ جانىنا باتاتىن جايت. ءبىز سورەمىزدە وسىنداي تابيعي تازا ونىم­دەر تۇرعاننىڭ وزىندە, ونى بىلاي سىرىپ تاستاپ, بالالارىمىزعا «پەپ­سي-كولا», «كوكا-كولا» سياقتى حي­ميالىق قوس­پا­لاردان جاسالعان سۋسىن­داردى الىپ بە­رەمىز. نەگە؟ سەبەبى, ەلى­مىزدە ۇلت­تىق سۋ­سىندارعا ناسيحات جاسالمايدى, ونى تۇ­تىنۋ جولدارىن دامىتۋ وي­لاس­ت­ى­رىل­ما­عان. بۇعان مەم­لە­كەت­تىك تۇر­عى­د­ا نازار اۋ­دارىپ, ارنايى باع­دار­لاما جاساسا, وتە دۇرىس بولار ەدى.  ماسەلەن, ەلىمىزدەگى بالاباقشالاردا, مەك­تەپتەردەگى اس مازىرىنە ەشكى ءسۇتىن, بيە مەن تۇيە ءسۇتىن ەنگىزۋدىڭ ناق­تى جو­با­سى جاسالسا دەيمىن. بۇل, بىرىن­شى­دەن, با­لالاردىڭ دەنساۋلىعىن نى­عاي­تا­دى. ەش­كى ءسۇتىن جاس كەزىنەن ىشكەن با­­لا­لار­دىڭ سۇيەك ءتىنى اناعۇرلىم مى­­عىم بو­­لادى, اعزانىڭ زات الماسۋ پرو­تسەسى جاق­­سارادى, سول سەبەپتى كوپ­تە­گەن اۋ­رۋ­لار­­عا قارسى يممۋنيتەتتىڭ كو­­تەرىلۋىن قا­­لىپتاستىرادى. قازىر مەك­­تەپتەگى با­لا­لار­دىڭ تەڭ جارتى­سىن­دا اسقازان, بۇي­رەك جانە باسقا ءىش قۇ­رىلىستارى اۋرۋى كوپ تارالعانى جا­سىرىن ەمەس. جوعارىدا اتالعان تۇ­­لىكتەردىڭ ءسۇتىن تۇتىنۋ وسى ول­قى­­لىق­تارد­ىڭ ورنىن تولتىرار ەدى. دەنى ساۋ ۇر­پاق قانا ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن بە­رىك قا­­لىپتاستىراتىنىن ەستەن شى­عار­ما­عا­نىمىز ابزال.  ەكىنشىدەن, بۇل ەكونوميكالىق جا­عى­نان دا وتە ءتيىمدى. ەل ىشىندە وسىنداي ونىمد­ەردى ناقتى تۇتىناتىن نۇكتەلەر بول­عاننان كەيىن, ونى ءوندىرۋشى ارنايى فەر­مالاردىڭ دا سانى ارتا تۇسەدى. بۇل, اي­نالىپ كەلگەندە, ەلباسىمىزدىڭ بي­ىلعى جولداۋىندا ايتقان جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەر­مەر­لەر­دى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ مىن­دە­تىن ورىنداۋعا جول اشادى. ەلباسى جو­ل­­داۋىندا بەس جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقانى بەلگىلى. ال وسىنداي مىندەتتەردى ساتىمەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن ەل ىشىندە ولاردىڭ ونىمدەرىن تۇراقتى جانە كەڭ كولەمدە تۇتىناتىن نۇكتەلەردى كوبەيتكەن دۇرىس بولار ەدى. ءبىرىنشى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەگى اس مازىرىنە تابيعي ونىم­دەر قوسىلا باستاسا, كەيىن باسقا دا تا­ماق­تاندىرۋ ۇيىمدارىن دا ەشكى, بيە, تۇيە ءسۇتىن پايدالانۋعا كوشىرۋگە بو­لادى. ءسويتىپ, تابيعي تازا ونىمدەر ۇكى­مەت­ت­ىك دەڭگەيدەگى قولداۋدىڭ ارقاسىندا ەل ىشىندە كەڭ كولەمدە تۇتىنىلا باس­تار ەدى. سودان كەيىن ىشكى نارىقتا ءوزىن موي­­­ىنداتقان ءىرى كووپەراتيۆ نەمەسە فەر­ما­لار ءوز ونىمدەرىن شەت ەلدەرگە ەكس­پو­­رت­­تايدى. بۇگىندە شەت ەلدەردە, جو­عا­رىداي ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تا­بي­عي ەكو­لو­گيا­لىق تازا ونىمدەرگە سۇ­را­نىس ار­تىپ كە­لەدى. تەك ءبىز ولارعا ءوز ونىم­دە­رىمىزدى لايىقتى ۇسىنا ءبىلۋىمىز كەرەك. كۇنى ەرتەڭ استانادا حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسى كەلۋشىلەرگە ەسى­گىن ايقارا اشادى. وسى كورمەدە ءبىز ۇلتتىق تابيعي تازا ونىمدەر ورتا­لى­عىن قۇرىپ, قازاق ەلىنىڭ برەندى بو­لا الا­تىن, الەمدى مويىنداتاتىن قۇن­دى­لىقتارىمىزدى شەتەلدىكتەرگە نەگە كور­سەتپەسكە؟! ەگەر وسىلاي جاساي الساق, كوپ نارسە ۇتار ەدىك.

امانگەلدى داۋرەنباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى