نىسانالى سەنىم

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ نۇسقاۋىمەن جاسالعان  «مادەني  مۇرا» باعدارلاماسى رۋحاني جاڭارۋىمىزعا بايلانىس- تى كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى مولىنان قامتىدى دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. مۇنداي ەرەكشە باعدارلامالاردىڭ ارادا ۋاقىت وتسە دە وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىنىن بۇل كۇندەردە كورىپ وتىرمىز.  ولاي بولسا, سوقپاعى كوپ تار جولدا كورشىلەس ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋ ءۇشىن دۇرىس باعدار ۇستاپ, الەمدىك وركەنيەتكە ۇمتىلۋ, ءوز حالقىڭنىڭ جەتىستىگىن الەمگە پاش ەتۋ – ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ پارىزى. وسىعان وراي اتقارىلعان ءىس, جوسپارلانعان جۇمىستىڭ بارلىعى وركەنيەت ولشەمدەرىنە سايكەس, جەمىستى دە ناتيجەلى بولۋى قاجەت.  بۇل ەلىمىزدىڭ كوشباسشى فيلوسوفى ابدىمالىك نىسانباەۆتىڭ ءوزىنىڭ سان قىرلى شىعارماشىلىق جولىنىڭ باستى مۇراتى بولىپ تابىلادى.

«الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇ­را» توپتاماسى ابدىمالىك نى­سان­باەۆتىڭ باسقارۋىمەن تۇڭ­­عىش رەت قازاقشاعا اۋدارىل­دى. وسى سەريا بويىنشا ەجەل­گى دۇ­نيەدەگى شىعىس جا­نە ان­تي­كا­لىق فيلوسوفيادان باس­تاپ, حح عاسىرداعى باتىس في­لو­سو­فيا­سى­نىڭ باستى اعىم­دا­رى جا­نە ولار­دىڭ ايگىلى وكىلدەرىنىڭ نە­گىزگى ەڭ­بەكتەرىنەن ۇزىندىلەر بە­رىلدى. ەڭ­­بەكتەر تۇگەلىمەن ورىس تى­لىن­دە شىققان شىعارمالاردان اۋ­د­ا­­رىلدى. ءار تومنىڭ قۇراس­تى­رۋ­­شىسى ۇزىندىلەردىڭ مازمۇنى مەن ساباقتاستىعىنا جاۋاپ بەردى. بۇلاردى تارجىمالاۋعا العاش رەت فيلوسوفتاردىڭ وزدەرى تارتىلدى.  پروفەسسور ءا.نىسانباەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن جۇزەگە اسقان ەكىن­شى سەريا − «قازاق حالقىنىڭ في­لوسوفيالىق مۇراسى» دا ال- ­ع­اش قولعا الىنعان ۇلكەن شارۋا ەدى. «ەجەلگى كوشپەلىلەر دۇ­نيە­­تان­ى­مى­نان» باستاپ, «تاۋ­ەل­سىز قازاقستاننىڭ فيلوسوفياسى» حال­قىمىزدىڭ دانالىق ءىنجۋ-مار­جان­دارىن توپتاستىرعان جانە يدەيا­­لىق-رۋحاني بايلىعىن تۇتاس قام­­تىعان اۋقىمدى جۇمىستى قۇ­رادى. بۇل تىڭ دا كۇردەلى سەريا بويىنشا ءتۇر­لى ادەبيەتتەردەن شى­عار­ما­لاردى ىرىكتەۋ, تۇركى, اراب, ورىس تىلدەرىنەن اۋدارۋ, ولاردى يدەيا­لىق بىرىزدىلىكپەن ساراپتاۋ, ءار تومعا, اۆتورلارعا ارنايى تۇ­سىن­دىرمە جاساۋ جۇمىستارى قا­­تار جۇر­گىزىلدى. ولاردان دۇ­نيە­­ت­ا­نىم­دىق, ەتيكالىق, ەس­تە­تي­كا­لىق, كور­كەم­دىك سيپاتتارى ايق­ىن ۇزىن­دى­لەر ىرىك­تەلىپ كەل­تى­رىلدى. ابدىمالىك نىسانباەۆتىڭ بۇل رەتتەگى ۇلكەن جەتىستىگى قا­زاق حال­قىنىڭ رۋحاني جانە في­لو­سو­فيا­لىق مۇراسىن كەڭىنەن تاراتۋ­مەن جانە جۇرتشىلىققا تانىمال ەتۋمەن سيپاتتالادى. بۇل مىن­دەت تەك قوعامتانۋشىلار الدىنا عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا بۇ­­­كىل ەلدىڭ الدىنا تۇڭعىش رەت قوي­­­ىلىپ وتىر. ويتكەنى, ول ءبىزدىڭ ۇلت­­­ت­ىق تاريحىمىزدىڭ مادەني ەس­­­كەرتكىشتەرىنە دەگەن ايالى قا­تى­ناس­تى تاربيەلەۋ, ۇلتتىق وزىن­دىك سانانى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ رۋ­حاني يگىلىكتەرى ماسەلەلەرىنە با­عىتتالۋىمەن دە ماڭىزدى.  ابدىمالىك نىسانباەۆ ءجيى ايتا­تىن­داي, تاۋەلسىز دامۋدىڭ جي­ىرما بەس جىلى رۋ­­حاني ما­دە­نيەتتى ورىس­تەت­پەي­ىنشە جاس­تار­دى جوعارى ومىر­لىك قۇن­دى­لىقتار رۋحى­ن­دا جۇيەلى جا­نە سا­نالى تۇردە تار­بي­ە­لە­مەيىنشە, تەك ما­تەريالدىق يگىلىككە ار­قا سۇي­ە­ۋدىڭ تابىس- تى بول­ماي­تى­ن­­دى­عىن كورسەتتى. الەمدىك تا­­جى­­ري­بە پاش ەتكەندەي, تەك قا­زاق­س­تان ەمەس, سونىمەن قاتار, كوپ­­ت­ەگەن باسقا دا ەلدەر, اسىرەسە, ءوز دامۋىنىڭ بەتبۇرىستى كە­زەڭ­­دە­رىندە زاماننىڭ العا قوي­عان جا­ڭا تالاپتارى اياسىندا وز­دە­رى­ن­ىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە, داس­تۇر­لەرىنە قايتا جۇگىنىپ, تۇنىق باس­تاۋعا ورالاتىن كورىنەدى.   پروفەسسور ءا.نىسانباەۆتىڭ پاي­ىمداۋىنشا, مادەني مۇرا مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ اراسىندا تىكەلەي ءوزارا بايلانىس بار. مادەنيەتتىڭ بەلگىلى ءبىر جۇگىن ارقالامايتىن ادامنىڭ, تۇل­عانىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ال بۇل ارادا وتكەن مەن بۇگىن ءبىر­تۇتاس. جانە وسىناۋ مادەني مۇ­را نەعۇرلىم باي بولعان سايىن, قوعام دا تۇتاستاي العاندا سو­عۇرلىم باي جانە سونىسىمەن دە وزگەلەر ءۇشىن اشىق سي­پات­تا وركەندەيدى. سەبەبى, قو­عام­نىڭ ءوزى ءارتۇرلى ەتنوستار ما­دە­ني­ەت­­تە­رىنىڭ ىقپالداسقان, سا­باق­تاس­­ق­ان توعىسىندا ءومىر سۇ­رەدى. قا­زاقستان – كوپ ۇلتتى مەم­لەكەت, ول بارلىق الەمدىك قاۋ­ىمداستىق ءۇشىن اشىق بولۋعا ۇم­تىلۋدا. وسى ورايدا مادەنيەت ۇلت­تىق بى­­رە­­گەيلىكتى انىقتايتىن بىر­دەن-ءبىر اي­شىقتى بەلگى بولىپ تا­بىلادى.  ءا.نىسانباەۆ پايىمىنا جۇ­گىن­سەك, جاڭعىرۋدىڭ الەم­دىك تاجىريبەسىن تال­قى­لاي­تىن قازىرگى عىلىمي ادە­بي­ەتتە مادەني مۇرا مەن ۇلتتىق بىرە­گەي­ل­ىكتى زەرت­تە­ي- ءتىن نەگىزگى ءۇش تۇ­جىرىمعا نازار اۋدارىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى وتكەننىڭ مادەني مۇ­راسىن ۇلتتىق بى­رە­گەيلىكتىڭ جۇ­يە قۇراۋشى ىق­پا­لى رەتىندە قا­راستىرسا, ەكىن­شىسى وتكەننىڭ رۋحاني مۇراسى مەن قازىرگىنى ۇيلەسىمدى قوسىندى رەتىندە سيپاتتايدى, ال ءۇشىنشىسى قازىرگى مادەنيەتكە جانە ونىڭ بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسىنا زەر سالادى. قازاقستاندىق قوعامنىڭ ترانس­فور­­ماتسياسىندا قاي ۇلگى­نىڭ نە­مە­­سە تۇجىرىمدامانىڭ انا­عۇر­لىم نا­تيجەلى بولاتىنىن ۋا­قىت كور­سە­تەدى. الايدا, ءبىز كىم­بىز جا­نە تا­ياۋ بولاشاقتا كىم بو­­لا­مىز دە­گەن ما­سە­لەنى كۇن تار­تى­بى­نەن ەش تۇ­­سى­ر­مەۋ كەرەك. جانە بۇل ما­سە­­لەدەگى ورا­سان زور ءرول ءبىزدىڭ باي مادەني مۇ­را­مىز­عا تيەسىلى بول­­ماق.  ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان 10 توم­دىق شىعارمالار جيناعىنا ورتا­عا­سىرلىق كەمەڭگەر ويشىلدىڭ بىر­­نەشە ەڭبەكتەرى ەنىپ وتىر. اي­تا كەتەتىن جاعداي, بۇل توپتامادا ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇل­كەن كىتابى», «اناليتيكا», «مۋ­تا­كالليمدەر قولدانعان كىشى سيل­لوگيزم», «تەولوگيا» تراكتاتتارى جانە ت.ب. ەڭبەكتەرى العاش رەت قازاق تىلىنە تىكەلەي اراب تى­لى­نەن اۋدارىلدى. ءال-فارابي ىس­كە اسىرعان انتيكالىق مۇرانىڭ تا­عات­تىلىق پاراساتى قازىرگى جاع­د­ايداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋعا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. مىنە, ءسويتىپ, «ەكىن­­­شى ۇستاز» اتانعان شىعىس عۇ­لاماسىنىڭ ءبىر ءوزى ءبىر اكادەميا ىسپەتتەس ەكەندىگىن ايشىقتاپ دا­لەل­دەيدى.  ابدىمالىك نىسانباەۆتىڭ وي­ىن­شا, وتپەلى داۋىردەگى رۋ­حا­ني احۋالدىڭ وزگەرۋى ءال-ءفا­را­بي­دىڭ مۇراسى سياقتى مادەني قۇ­بىلىستىڭ سارقىلماس كەنىن ۇعى­نۋعا جانە مۇلدەم جاڭا تۇ­سى­نىك­تەر مەن پاراديگمالاردى اشۋ مۇمكىندىگىنە جول اشادى. دۇ­نيەتانىمدىق باعدارلار مەن قون­­دىرعىلاردىڭ وزگەرۋى, مارك­س­- تىك دوگمالار مەن ستەرەوتيپتەرمەن قوشتاسۋ اراب ءتىلدى مۇسىلمان ما­دەنيەتى فەنومەنىنىڭ ءوزىن قاي­تا باعالاۋعا, اراب ءتىلدى ما­دە­ني­ەتتىڭ جانى مەن جۇرەگى يسلام ەكەندىگىن بەكىتەتىن ايعاقتى تۇ­سىنۋگە جەتەلەيدى. «كەڭەس داۋ­ىرىندە ءبىز سىڭارجاق ماتەري­ا­ليست نە­مەسە, ءتىپتى, اتەيست رە­تىن­دە كور­سە­تۋگە تىرىسقان ءال-ءفا­رابيدىڭ ءوزى ءدال وسى يسلام ما­دە­ني­ەتى مەن رۋ­­حانيلىعى يدەيا­لارىن جاق­تا­دى, اقىل مەن عى­لىم ادام ءۇشىن باس­تاپ­قى ءمان­دى ۇعىنۋعا باس­تاي­دى دەپ ەسەپ­تەدى» – دەيدى پروفە­سسور ءا. نى­سانباەۆ. پروفەسسور ءا. نىسانباەۆتىڭ پى­كىرىنشە, قازىرگى قۇبىلمالى الەم­دە يسلام مادەنيەتى مەن في­لوسوفياسىنىڭ نەگىزدەرىن تە­رەڭ تەوريالىق زەرتتەۋ, الەمدىك دىندەردىڭ بىرىنەن سانالاتىن يس­لامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۋاتى مەن گۋمانيستىك باعىتىن ايقىنداۋ ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلە. تەك وسى ارقىلى عانا رۋ­­حاني جاڭعىرۋ, حالىقتاردىڭ ءوزا­را تۇسىنىستىگى مەن ءوزارا كەلى­سىم­دىلىگى باستى نارسە بولىپ سا­نا­لاتىن يسلام قاعيداتتارىنا زور­لىقتىڭ قايشى كەلەتىنىن دا­لەل­دەۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى قا­زاقستاندىق عالىمدارعا بۇ­رىن­عى يدەولوگيالىق تاڭ­با­لار­دان ارى­لىپ, ءال-ءفارا­بي­دىڭ شى­عار­ما­لا­رى­نا جانە ونىڭ الەمدىك ما­دە­­ني­ەتكە قوسقان ۇلەسىنە جا­ڭا­شا كوز­­­قاراسپەن قاراۋدىڭ مۇم­كىن­دى­گى تۋدى.  فيلوسوفيا بويىنشا پروفەسسور ءا. نىسانباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى وتە ەرتەدەگى ساق داۋىرىنەن قازىرگى زامانعا دەي­ىنگى قازاق حالقىنىڭ مادەني جا­­نە رۋحاني مۇراسىنىڭ جالپى اۋقىمىن سيپاتتاۋعا, ونىڭ قۇ­رام­داس بولىكتەرىن انىقتاۋعا, في­لو­سوفيالىق جانە عىلىمي ماز­مۇنىن جىكتەۋگە ارنالدى. تال­داۋدىڭ گەرمەنەۆتيكالىق ءادى­سىنىڭ كومەگىمەن كوركەمدىك, مي­فو­لوگيالىق, پوەزيالىق, فول­ك- لور­­لىق, اۋەزدىك, اۋىزشا حالىق شى­عارماشىلىق, پارەميكالىق ۇلگىلەردە باياندالعان, تارىداي شا­شىلعان فيلوسوفيالىق ويلاردى جۇيەلەۋ جانە بىرىڭعايلاۋ قاجەتتىلىگى دە اسا ماڭىزدى. بۇرىن بالاماسى بولماعان مۇنداي جۇ­مىس ونى ورىنداۋشىلارعا زور جاۋ­اپكەرشىلىك جۇكتەگەنى انىق. قازاق تىلىندەگى 20 تومدىق «الەم­دىك فيلوسوفيالىق مۇرا­عا» قاتىستى بۇل اسا جاۋاپتى جا­نە كۇردەلى جۇمىس, پروفەسسور ءا. نىسانباەۆ اتاپ وتكەندەي, ونىڭ كاسىبي فيلوسوف-اۋدارماشى­لار­مەن كادرلىق تۇرعىدان قام­تا­ماسىز ەتىلۋىن تالاپ ەتىپ قانا قوي­­ماي, ەڭ الدىمەن, الەمدىك في­لوسوفيالىق ويدىڭ اسا باي قا­زىناسىنان اناعۇرلىم كور­نەك­تى ويشىلدارىن ىرىكتەپ الۋدى كە­رەك ەتكەن-ءدى. ولاردىڭ شى­عار­­مالارىن تاڭداۋ ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دىڭ مادەني جانە رۋحاني دا­مۋى­نىڭ قاجەتتىلىكتەرىنەن تۋىن­دا­ۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى الەمدىك وي­­شىلداردىڭ وسى تىلدە سويلەي باس­تاعانىندا عانا, بۇل ءتىل ءاربىر ادام­نىڭ كۇندەلىكتى ومىرقامىندا قا­جەتتىلىككە اينالعانىندا عا­نا جا­نە ونىڭ سوزدىك قورى, كوم­مۋ­ني­كاتيۆتى جانە مادەني فۋن­ك­تسيا­­لارى بايىتىلعاندا, جاڭا تەر­­ميندەر مەن ۇعىمدار پايدا بول­عاندا عانا تولىققاندى مەم­لە­كەتتىك تىلگە اي­نال­ماق. قازاق تىلىندە جاريالانعان الەم­دىك مادەني مۇرا ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دەگى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇدە­رىسىنە ەرەكشە قۇندىلىق بە­رە­دى. ويتكەنى, بىزدە, اسىرەسە, في­لوسوفيا سالاسىندا قىتاي, اعىل­­شىن, اراب, پارسى جانە الەم­نىڭ وزگە دە تىلدەرىنەن عى­لىمي اۋدار­مالار بولعان جوق. بۇ­­رىن­عى كەڭەس داۋىرىندە اۋدارما­لار پارتيالىق-تاپتىق جانە اتەي­ستىك تاسىلدەر تۇرعىسىنان وزىن­دىك يدەولوگيالىق وڭدەۋدەن ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا با­تىس جانە شى­عىس ويشىلدارىن وبەكتيۆتى ما­تىندىك اۋدارۋ مىن­دەتى وتكىر قوي­ىلىپ وتىر. وسىلايشا, مادەني جانە في­لوسوفيالىق مۇرانى بەلسەندى تۇردە مەڭگەرۋ ۇلتتىڭ وزىندىك ساناس­ىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسىنىڭ, قازاق حال­قىنىڭ ۇلتتىق بى­رە­گەي­لىگىن بە­­كى­تۋدىڭ اسا ما­ڭىزدى قۇرالى قىز­­مە­تىن اتقا­رادى. وسىن­داي جۇي­ەلى جا­نە قوماقتى جۇ­مىستار ەلى­­مىزدىڭ رۋ­حاني-مادەني تاۋەل­سىز­­دىگىن ودان ءارى نىعايتۋعا سەپ­تى­گىن تيگىزەرىنە, ەلىمىزدىڭ جاھان­دا­نۋ پروتسەسىنە ەنۋىنىڭ قاجەتتى باسپالداعى بولاتىنىنا فيلوسوف نىسانباەۆ كامىل سەنەدى. ول ءۇشىن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا جارىق كورگەن ادەبيەتتەردى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءتي­ىم­دى فورمامەن تەزىرەك ەنگىزگەن ءجون دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان وراي جو­عارى وقۋ ورىندارى ستۋ­دەنت­تە­رى­نە ارنالعان بىرنەشە اۆ­تور­­دىڭ قۇ­راستىرۋىمەن «قىسقاشا قازاق فيلوسوفياسى» اتتى كولەم­دى وقۋ قۇرالى پروفەسسور ءا. نىسان­با­­ەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كور­­دى. ءسويتىپ, مادەني مۇرانى رۋ­حاني قاجەتىمىزگە جاراتۋ جانە بەل­­سەندى يگەرۋ ارقىلى ۇلتتىق سا­نامىز بەن رۋحىمىزدى جاندان­دىرامىز, سونىڭ ارقاسىندا با­سەكەگە قابىلەتتى وركەنيەتتى ەلدەر قا­تارىنداعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى نى­عايتا بەرمەكپىز.  ۇلتتىق فيلوسوفيالىق مۇرانى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىل­دە­رىن­دە ارنايى بۋكلەت دايىنداپ, جا­رىققا شىعاردى. جاقىندا پرو­فەسسور ءا. نىسانباەۆتىڭ باس­شى­لىعىمەن الماتىداعى دوس­تىق ۇيىن­دە ۇلتتىق جانە الەمدىك فيلو­سو­فيالىق مۇرا بويىنشا جارىق كور­گەن تومداردىڭ تۇساۋكەسەر ءرا­سىمى ءوتتى. فيلوسوفيا سالاسىندا «مادە­ني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋداعى ءا.ن.نى­سان­­باەۆتىڭ قىزمەتى مەن ءرو­لىن جي­ناقتاي كەلە, ابەكەڭنىڭ اتالعان ما­­سەلەگە قاتىستى تومەندەگىدەي قو­­رى­تىندىلارىنا نازار اۋدار­عى­­مىز كەلەدى: - كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن­دا جيناقتالعان جيىرما تومدىق في­لوسوفيالىق مۇراسى ەلىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى بولىپ تابىلادى. وسى قوردالانعان مىڭجىلدىق رۋحاني دۇنيەمىز حالىق اراسىندا بيىك دەڭگەيدە ناسيحاتتالۋى ءتيىس جانە ول ەلىمىزدىڭ رۋحاني قاۋىپ­سىز­دىگىن شىنايى قامتاماسىز ەتۋگە قىز­مەت ەتەدى. قازاق فيلوسوفياسى ەلى­مىزدىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگىنىڭ كو­رىنىسى بولىپ تابىلادى. - «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا «قازاق فيلوسوفياسى» دەگەن جاڭا تەرمين ءبىزدىڭ سانامىزعا ەركىن ەنىپ, ءوزىنىڭ شىنايى ءومىر سۇرەتىندىگىن دالەلدەدى. دەگەنمەن, فيلوسوفيالىق تاسىلدەردىڭ كو­مە­گىمەن تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتە­تىن ۇلتتىق وزىندىك سانا, الەمنىڭ ۇلت­تىق كارتيناسى, ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتار جانە رۋحاني الەمدىك قا­تى­ناستاردىڭ وزگە دە فورمالارى عىلىمي ىزدەنىستەردى ءارى قاراي جال­عاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. - ۇلتتىق جانە الەمدىك في­لو­سوفيالىق مۇرانى جۇيەلەۋ, جاس­تار مەن ءارتۇرلى ەتنيكالىق جانە دەموگرافيالىق توپتار اراسىنداعى ناسيحات ەلىمىزدەگى ۇلت­تىق جانە مادەني بىرەگەيلىكتى قا­لىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا ۇلكەن سەپ­تىگىن تيگىزەدى. توپتامالارعا ەن­گەن شىعارمالاردىڭ ءون بويىندا ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باع­­دارلارىنا قايشى كەل­مەي­تىن, جال­پىادامزاتتىق قۇن­دى­لىق­تار­­دى دارىپتەيتىن, ادام بول­مى­سى­­نىڭ ماڭىزدى تۇستارىن اشىپ كور­سە­تەتىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نى­عاي­تا تۇ­سۋگە نەگىز بولاتىن تۋىندى­لار بار جانە ولاردى تەوريالىق ما­عى­ناداعى حالقىمىزدىڭ رۋحاني جە­تىلۋىنە لايىقتى ەڭبەكتەر دەپ اتاۋعا بولادى. - مادەني مۇرانى يگەرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سوز­دىك قورى بايىتىلادى, ونىڭ مادەني جانە الەۋمەتتىك قىز­مەتىنىڭ اياسى كەڭەيتىلەدى, ەلى­مىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ ور­نىعۋىنا گۋمانيتارلىق نە­گىز بو­ل­ادى. فيلوسوفيا سالا­سىن­دا­عى ەڭبەكتەردىڭ جارىق كو­رۋى قو­عامداعى ۇلتارالىق قا­تى­ناس­تار­دى ۇيلەستىرۋگە, قوعام­ى­مىز­­دىڭ ورنىقتى دامۋىنا نە­گىز بو­لا­تىن ۇلتتىق يدەيانى قا­لىپ­تاس­تىرۋعا ينتەللەكتۋالدى ءتۇپ­تا­مىر, ەتنومادەني قاينار كوز بولا ا­لا­تىنى انىق. - ۇلتتىق جانە الەمدىك في­لو­سوفيالىق مۇرانى يگەرۋ جاس­تار­دىڭ وي ەركىندىگىن قالىپ­تاس­تى­رادى, جاڭا زەرتتەۋلەر مەن وقۋ­لىقتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى جانە عىلىمي نەگىزدە ورىندالۋىنا ىرگەتاس بولادى. ال ەندى كەيدە ادەتتەگى قيسىندارعا, عى­­لىمي پارامەترلەرگە, زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلە بەرمەيتىن شى­عارمالاردان كەيبىر ۇزىندىلەر توم­داردا ورىن الىپ جاتسا, ون­دا بۇل شىعارمالار قازىرگى زامان تۇلعاسىنىڭ دۇنيەتانىم كوك­جيەگىن تۇرلەندىرەدى جانە ولار­دىڭ تاريحي تانىمدىق ما­عىناسى باسقا قىرلارىنان با­سى­مى­راق ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءا.ن.نىسانباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جال­پى ومىردەگى جاقسى مەن جاماندى ايىرۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قال­دىرۋعا, ونىڭ شىعارماشىلىق جا­نە تاڭداۋ ەركىندىگىنە قۇر­مەتپەن قاراۋعا دا ۇيرەنۋىمىز كە­رەك. بۇرىنعى توتاليتارلىق قو­عامداعىداي بارلىق ادامدار بىردەي ويلاپ, ويلاۋ جۇيەسىن شەكتەپ تاستاۋ ءداستۇرىنىڭ زامانى ءوتىپ كەتكەنىن ەسكە سالامىز. ونسىز دە­­موكراتيالىق قاعيداتتاردى ەلى­مىز­دەگى مادەنيەت پەن رۋحانيات سا­لاسىنا پارمەندى ەنگىزە الماي­مىز, حالقىمىزدىڭ مادەنيەت كە­ڭىس­تىگىنە تارتا المايمىز. - فيلوسوفيا سالاسىندا «في­لوسوف-اۋدارماشىلار» دەپ اتا­لاتىن جاڭا ماماندار توبى قا­لىپتاستى, ولاردىڭ كاسىبي بىلىك­تى­لىگى ءوزىنىڭ ساباقتاستىعىمەن جا­ڭا ۇرپاققا بەرىلسە, ناعىز گۋ­ما­ن­يتارلىق سالانىڭ بىرنەشە ءتىل­دى ماماندارى كوبەيە تۇسپەك. ءا.نىسانباەۆتىڭ ويىنشا, بو­لا­شاقتا رۋحاني مۇرامىزدىڭ ىرىك­تەلىنگەن نەگىزگى نۇسقاسى اعىل­شىن جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدا­رى­لىپ جاتاتىن بولسا, وندا بۇل باعدارلاما جۇمىسىنىڭ حا­لىق­ارالىق مانگە يە بولعانى.ونىڭ ۋاقىتى دا تاياپ قالعان سيا­قتى. ياعني, قازاقشا ويلاۋ مەن قاز­اق­­شا سويلەۋ مادەنيەتىن, حا­لىق­­­تىڭ فيلوسوفيالىق ءداس­تۇ­رى­نىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى باسقا ەل­­دەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق كەڭىس­تى­­گىنە شىعۋى ارقىلى رۋحاني ما­دە­نيەتىمىزدىڭ مارتەبەسىن ءبىر سا­تى­عا كوتەرەرىمىز انىق. بۇل ءبىزدىڭ رۋ­­حاني سەنىمدىلىگىمىزدى نىعايتا تۇ­­سەدى. ابدىمالىك نىسانباەۆتىڭ بي­­ىلعى جىلى اتالىپ ءوتىپ جات­­قان مەرەيتويى – جالپى قا­زاق- ­س­تاننىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ, عى­لىمنىڭ مەرەكەسى. ەلىمىزدەگى رۋ­حاني جاڭعىرۋعا دەگەن باتىل قا­دامدار ۇلتىمىزدىڭ زياتكەرلىك جە­تىس­تىكتەرىمەن استاسىپ جاتقانى وسى­دان دا كورىنىپ تۇرعان جوق پا.

تۇرسىن عابيتوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى