اياق كيىم ءساندى عانا ەمەس, زيانسىز دا بولۋى ءتيىس

قىتاي اياق كيىمدەرى دەنساۋلىققا زيان دەيدى. وندا ادام اعزاسىنا قاتەرلى ۋلى حيميالىق قوسپالار بار كورىنەدى. كەيبىر كيىمدەردەگى وتكىر ءيىس سول تاۋارداعى ۋلى زاتتاردىڭ وتە كوپ مولشەردە ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ماماندار ساپاسىز كيىم-كەشەك, اياق كيىمنىڭ سالدارىنان ادام 12 ءتۇرلى كەسەلگە دۋشار بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى. جاساندى تەرىدەن تىگىلگەن اياق كيىم بۋىن, اللەرگيالىق اۋرۋلارعا شالدىق­تىرۋمەن قاتار, قاتەرلى ىسىك اۋ­رۋ­لارىنىڭ اسقىنۋىنا دا سەبەپ. ساراپ­شى­لاردىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسى وسىنى دالەلدەپ وتىر. ەلىمىزدەگى بۇلدىرشىندەردىڭ 75 پايىزى جالپاق تابان دەرتىنە شال­دى­عىپتى. اسكەري بورىشىن وتەۋگە جارامسىز جاستاردىڭ باسىم بولىگى دە مايتابان اۋرۋىمەن اۋىرادى. بۇعان اياق كيىمدەردىڭ اناتوميالىق پارا­مەتر­لەرى سايكەس كەلمەۋى سەبەپ.   باعا ساپالى اياق كيىم تازا بىلعارىدان جاسا­لۋى كەرەك. تالاپقا ساي بولعاندىقتان دا ولاردىڭ باعاسىن كەز كەلگەننىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ەڭ ساپالى ءونىم سانا­لا­تىن, ناعىز يتاليالىق ساپا – «Baldinini», «Nando Muzi», «Loriblu», «Marino Fabiani» كاسىپ­ور­ىندارىنىڭ اياق كيىمدەرىن اۋقاتتى­لار عانا الماسا, جالپى جۇرتقا قولجەتىمدى باعا ەمەس. يتاليادا جاسالعان كيىمدەردى قا­تار­داعى قىزمەتكەر 4-5 جالاقىسىن جيناسا ازەر الادى. ورتا داۋلەتتىلەردىڭ ءبارى بىردەي 1 مىڭ اقش دوللارىنا باعالاناتىن اياق كيىمدەردى الا بەرمەيدى. 40-70 مىڭ تەڭگە تۇرا­تىن ەتىكتەردى قاناعات تۇتادى. ارينە, 20-30 مىڭ تەڭگەگە اياق كيىم ساتىپ العاندارىنا ءماز بولاتىندار دا بار. دەنساۋلىقتى كۇتۋ ءۇشىن قام جاساۋعا وسىلايشا الەۋمەتتىك جاعداي قولبايلاۋ بولادى. سوسىن حالىقتىڭ باسىم بولىگى, امال جوق, مۇمكىندىگىنە قاراي بازار­لار­داعى 300-500 تەڭگەنىڭ سۇيرەتپەلە­رىن, 1500-4000 تەڭگەنىڭ جازعى اياق كيىمدەرىن, 5-15 مىڭعا باعالانعان ەتىكتەردى الۋعا ءماج­بۇر. كوپشىلىك ءبىر ماۋسىمدا الماس­تى­رىپ كيۋ­گە قوس-قوستاپ اياق كيىم المايتىنى راس. سول ءبىر كيىم جۇمىسقا دا, قوناققا دا, بازارعا دا, باسقاعا دا كيىلەدى. ارينە, ونسىز دا ساپاسىز اياق كيىمدەر مۇنداي «تىرلىككە» شىداس بەرمەيدى. ءبىر ماۋسىم تۇگىلى, ءبىر ايعا جەتپەي كيۋگە جارامسىز بولىپ جاتادى. تىم ساپاسىز اياق كيىمدەردى جوندەۋگە ەتىكشىلەر دە ىقى­لاس­تى ەمەس. سەبەبى, ەكى كۇننەن سوڭ-اق كيۋگە كەلمەي قالاتىنىن بىلەدى. ىلەكەرگە كەلتىرىپ, ايتەۋىر جوندەي سالۋعا كليەنت جوعالتىپ الۋدان قورقادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر ءجايت, ءجون­دەۋ قۇنى سول اياق كيىمنىڭ جارتى باعاسى تۇرا­دى. ەسكىنى جوندەتكەنشە, تاعى بىرەۋىن ساتىپ العاندى ءجون ساناپ, بازارعا تارتامىز…   ءوندىرىس ەگەر وتاندىق اياق كيىم ءوندىرىسىن دامى­تۋعا كۇش سالىنسا, وندا, ەڭ الدىمەن, ەل تۇر­عىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەر ەدى. اتى جەڭىل بولعانمەن, ءوندىرىستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. كەزىندە دۇرىلدەپ تۇرعان اياق كيىم شىعاراتىن «جەتىسۋ», كيىم تىگەتىن «1 ماي» فابريكالارى (الماتى) جوق. شىمكەنتتەگى «ۆوسحود», اقتوبەنىڭ, قىزىلوردانىڭ اياق كيىم فابريكالارى دا الدەقاشان جابىلعان. قازىر ەلىمىزدە تەرى وڭدەۋ سالاسىندا 32 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 5-ەۋى عانا اياق كيىم وندىرىسىندە ەكەن. ولاردىڭ ءونىم­دە­رى ەركىن ساۋداعا شىعارىلا بەرمەيدى. نەگىزىنەن, ارنايى تاپسىرىستارمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. ياعني, ولار قورعانىس سالاسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى, اسكەريلەر جانە باسقا دا كۇش قۇرىلىمدارىنداعى ماماندارعا ارناپ اياق كيىم تىگەدى. جالپى, اياق كيىم رىنوگىن­داعى ءبىزدىڭ ونىمدەردىڭ ۇلەسى ─ 3,5 پايىز. وتاندىق تاۋارلار ءوندىرىسىن جانداندىرۋ قاجەت. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جەڭىل ونەر­­­كاسىپتىڭ باعىن اشۋ ءۇش ماسەلەگە باي­لا­نىستى: باعا, سالىق, كەدەن قىزمەتى. تەرى بوياي­تىن بوياۋلاردان باستاپ, اياق كيىمدى ءجون­دەيتىن ماتەريالدارعا دەيىن شەتەلدەن تا­سىمالدانادى. 2001 جىلى قوسىلعان قۇنعا سا­لىناتىن سالىققا نولدىك ستاۆكا تاعايى­ن­دالعاننان كەيىن اياق كيىم ءوندىرىسى كۇرت وسكەنى سونشالىق, جەڭىل ونەركاسىپتى وركەن­دە­تۋدە الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرعان قىتايدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپتىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن مويىنداپ قالعان ەدى. دەگەنمەن, 2002 جىلى جەڭىلدىك الىنىپ تاستالعاننان سوڭ, اتالعان سالا ءباز-باياعى قالپىنا كەلدى. وتاندىق كا­سىپكەرلەر جەڭىل ونەركاسىپپەن اينالىسقان­نان گورى شيكىزات ءوندىرۋدى ءتيىمدى ساناۋىنا سالىقتىڭ ارتۋى سەبەپ بولىپ وتىر. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قىتايدىڭ الەم­دىك اياق كيىم شىعارۋ سالاسىنداعى ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن جەتكەن. دۇنيە جۇزىندە شى­عارىلاتىن 10 ميلليارد جۇپ اياق كيىمنىڭ 6 ميللياردىن قىتاي وندىرەدى ەكەن. ال قازاق­ستاندىقتار تۇتىناتىن كيىمدەردىڭ 45-48 پايىزى, اياق كيىمدەردىڭ 75 پايىزى قىتاي تاۋارلارى. اياق كيىمدەردىڭ 10 پايىزىن – رەسەي, 14 پايىزىن – تۇركيا, يتاليا, گەرمانيا, نيدەرلاندى جانە باسقا ەلدەر يمپورت­تايدى ەكەن.   دەنساۋلىق گۇلنار سيداشەۆا, تەراپەۆت-دارىگەر: – ساپاسىز اياق كيىم دەنساۋلىققا زيان. سەبەبى, اناتوميالىق پارامەترى سايكەس كەلمەيدى. مىسالى, كەيبىر اياق كيىمنىڭ تابا­نىندا شۇڭقىر بالادى. ول شۇڭقىر قاتتى ۇلتاراقپەن جابىلۋى ءتيىس. ال ساپاسىز اياق كيىمدەردەگى ۇلتاراق وتە جۇمساق. سوندىقتان بالانىڭ وكشەسى تومەن قاراي ءتۇسىپ كەتەدى. مۇنىڭ كەسىرىنەن مايتابان, بۋىن اۋرۋلارى پايدا بولادى. جالپاقتابان بولعاندا اياققا كوپ كۇش تۇسەدى. ناۋقاس تەز شارشايدى. جاساندى تەرىدەن تىگىلگەن اياق كيىم ۆە­نەرولوگيالىق اۋرۋلار جۇقتىرۋمەن قاتار, سىز وتكىزىپ, اياققا سۋىق تيگىزەدى. بىلۋىمشە, اياق كيىم ادەمى كورىنۋى ءۇشىن تىگۋشىلەر تەرىنىڭ استىنا پارالون سالادى ەكەن. بۇل ماتەريال اۋا وتكىزبەيتىن بولعاندىقتان, اياق تەرلەيدى. اياق كيىمدەردىڭ تابانى رەزەڭكەدەن جاسالا­تى­نى بەلگىلى. سالقىن اۋا, تەر, رە­زەڭ­كەنىڭ سال­دارىنان ادام اۋرۋعا شالدىعادى. ساپا­سىز اياق كيىمنىڭ كەسىرىنەن ادامنىڭ جۇمىسقا قابىلەتى, ءومىر ءسۇرۋ بەلسەندىلىگى تومەندەيدى. ساراپشىلار قىتاي تاۋارلارىنىڭ كو­بىن­­دە فورمالدەگيد قوسپاسى بار ەكەنىن ان­ىقتاعان. ال ول قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن اس­قىن­­دى­رادى. اياق كيىمدە زياندى زاتتاردىڭ بار ەكەنىن وتكىر ءيىس كۋالاندىرادى. نەعۇرلىم ءيىس جاعىمسىز بولعان سايىن, حيميالىق قوس­پا سوعۇرلىم كوپ بولادى. ۇيگە كيەتىن جەڭىل سۇيرەتپەلەر دە اعزاعا زيان. اياق كيىمنىڭ بۇل ءتۇرى جالپاق­تابان­دىقپەن قاتار, قاتەرلى ىسىك, قان تامىرلارى مەن تەرى اۋرۋلارىنا شالدىقتىرادى. جاقسى اياق كيىم, ەڭ الدىمەن, تابيعي بىلعارىدان جاسالىنۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, ول ايماقتىڭ اۋا رايى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي بولۋى ءتيىس. اياق كيىم الۋعا كەشكىسىن نەمەسە ءتۇس اۋا بارماعان ءجون. سەبەبى, بۇل مەزگىلدە ادامنىڭ اياعى ءىسىنىپ تۇرادى. سون­دىقتان, بايقاماي ۇلكەن مولشەرلى اياق كيىم الۋىڭىز مۇمكىن. زياندى ۋلى حيميالىق زاتتار ادام اع­زا­سىنا تەز سىڭەدى جانە ونى كەرى قايتارۋ ءمۇم­كىن ەمەس. سوندىقتان, ارزان اياق كيىم الامىز دەپ, ەڭ قىمبات بايلىق – دەنساۋلىعىمىزعا زيان كەلتىرىپ الماعانىمىز ءجون.   تۇتىنۋشى باعيلا قۋاتوۆا, «ادال» تۇتىنۋ­­شى­لار قۇقىعىن قورعاۋ قوعامىنىڭ ءتورايىمى: – اياق كيىم ساپاسىزدىعىنا بايلانىستى شاعىمدانۋشىلار كوپ. جاقىندا ءبىر تۇتى­نۋ­شى ارىزداندى. اقتوبە قالاسىنداعى «اس­­تانا» ساۋدا ورتالىعىنان 10 مىڭ تەڭگە­گە سا­تىپ العان اياق كيىمى ەرتەڭىنە-اق كيۋگە كەلمەي قالىپتى. تەرىسى كوتەرىلىپ, جالبى­راپ قالعان. تۇتىنۋشىنىڭ اقشاسى قايتا­رى­لىپ بەرىلدى. راسىن ايتقاندا, وسىنداي جاعدايلار بول­عاندا كىمگە جاقتاسارىمدى بىلمەي دال بو­لامىن. ساۋداگەرلەر كيىمدى فابريكالاردان المايدى. الماتىنىڭ بازارىنان تاسي­دى. كۇنكورىس ءۇشىن ساۋدانى كاسىپ ەتكەن ولار ساپاسىز تاۋاردى تۇتىنۋشىلار قايتارىپ اكەلىپ بەرگەندە زار يلەپ قالادى. ارينە, تۇتىنۋشىعا دا وڭاي ەمەس. تۇتىنۋشى ساپاسىز تاۋاردى ساتۋشىعا قاي­تارىپ بەرۋگە قۇقى بار. كەيبىر ساۋدا ور­تالىقتارىنداعى بۋتيكتەردەن: «ساتىلعان تاۋار قايتادان الىنبايدى جانە اقشا قايتا­رىل­مايدى!» دەگەن ەسكەرتۋدى كورەمىز. بۇل – دۇرىس ەمەس. زاڭ بويىنشا, ءدارى-ءدار­مەك, اراق-شاراپ, ءىش كيىم, التىن بۇيىمدار عانا كەيىن قاي­تارىلمايدى. التىن بۇيىم­داردى سىناماسى جالعان بولعاندا عانا قاي­تا تاپسىرۋعا بو­لادى. ال قالعان تاۋارلار­دىڭ بارلىعىن 15 كۇننىڭ ىشىندە كەيىن قاي­تارۋعا بولادى. تۇتىنۋشىلار تاۋار ساتىپ العاندا م­ۇ­قيات بولعانى ءجون. ولارعا ايتار كەڭەسىم: تاۋاردى العاندا مىندەتتى تۇردە تۇبىرتەك الۋ كەرەك. ەگەر تاۋاردى بازارلاردان ساتىپ السا, وندا بازار اكىمشىلىگىنەن ساتىپ الۋ اكتىسىن العان دۇرىس. ساتىپ الۋ اكتىسى بازارلاردا بولۋى ءتيىس. مىسالى, اقتوبە قالاسىن­دا­عى بازارلاردىڭ اكىمشىلىكتەرىندە 100 تەڭگە­دەن ساتىلادى. ساتىپ الۋ اكتىسىن ساتۋشىعا تولتىرىپ بەرۋىن تالاپ ەتۋ كەرەك. مۇنداي جاعدايدا شاعىمدانۋشىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ وڭايىراق بولادى. ايتپەسە, دالەلدەۋ قيىن. ساتۋشى مويىنداماۋى مۇمكىن. قازاقستانعا قىتايدىڭ ساپاسىز, ارزان تاۋارلارى كەڭەس وداعى ىدىراپ, وتاندىق ءوندىرىس اياعىنان تۇرالاپ قالعان كەزدە كەلە باستادى. سول زياندى اياق كيىمدەردى كيىپ ەرجەتكەن جاستارىمىزدىڭ كوبى قازىر اسكەر جاسىندا. وكىنىشتىسى, اسكەري بورىشىن وتەي­تىن جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى مايتابان اۋ­رۋىنا شالدىعىپ, اسكەرگە جارامسىز بولىپ جاتىر. ولاردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە اسا قاۋىپتى.   «اياعىما كيگەنىم بىلعارى ەتىك...» ايگۇل سولوۆەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى: – ستۋدەنت كەزىمدە ءبىر اياق كيىمدى 5 جىل بويى كيگەن ەدىم. قازىر ءدال ونداي جوعارى ساپا جوق. قانشا قىمبات اياق كيىم الساڭ دا, 1-2 جىلدان ارتىق كيە المايسىڭ. ساپاسى جاق­سى دەگەنمەن, مودەلى وزگەرەدى, جاڭا ءسان شىعادى. مۇمكىندىگى جەتكەن ءاربىر قىز-كە­لىن­شەك, ارينە, سوڭعى ۇلگىدە كيىنۋگە تىرىسادى. يتاليادا جاسالعان دەپ العانمەن, سول اياق كيىمدەردىڭ كەيبىرىنىڭ اشەكەيى ب ۇلىنەدى, ءبىرىنىڭ تىگىسى سوگىلەدى. بۇل, مۇمكىن, ەۋروپا ەلدەرىنە, سونداعى كليماتقا لايىقتالىپ شىعارىلعاندىقتان بولار. تاعى ءبىر سەبەبى, ولارداعىداي تەپ-تەگىس كوشە جولدارى ءبىزدىڭ ەلدە جوق. قالالارداعى نەگىزگى كوشەلەر بولماسا, لايساڭ, وي-شۇڭقىرى كوپتەۋ ءبىزدىڭ كوشەلەرىمىز ساپاسى مىقتى اياق كيىمنىڭ ءوزىن قويمايدى عوي. اياق كيىمنىڭ «عۇمىرىنا» دەنە سالماعى دا اسەر ەتەدى. – ءسىز كوبىنە اياق كيىمدەردى قايدان الاسىز؟ – كوبىنە استاناداعى ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارىنداعى يتاليادا جاسالعان كيىمدەر ساتىلاتىن بۋتيكتەردەن, يتاليانىڭ كيىمدەرىن ساتاتىن دۇكەندەردەن الامىن. شەتەلگە شىققاندا دا الا كەلەمىن. جۇرۋگە ىڭعايلىسىمەن بىرگە ادەمىلىگىنە قىزىعىپ, قاتارىنان بىرنەشە جۇپ اياق كيىم ساتىپ الاتىن دا ادەتىم بار. وكىنىشكە وراي, سولاردىڭ تەڭ جارتىسىن ءبىر رەت تە كيگەن جوقپىن. قىزىعىپ العاندارىمدى ءارى كەتسە, 5-6 رەت كيەمىن. – سوندا قانشا اياق كيىمىڭىز بار؟ – كوبىنە كيمەيتىن اياق كيىمدەرىمدى تارا­تىپ جىبەرەمىن. قىسقى, جازعى كيىمدەردى قوسقاندا, ءدال قازىر 40 شاقتىسى بار. – باعاسىن بىلۋگە بولا ما؟ – تۋفليلەردىڭ باعاسى — 30-70 مىڭ تەڭگە. ال قىسقى اياق كيىمدەرىمدى 70-130 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدىم. – ەتىكشىگە باراسىز با؟ – ارينە, بارامىن. ادەتتە جۇرۋگە وتە ىڭعايلى اياق كيىمدەرىمدى ءجيى الماستىرىپ كيەمىن. كوبىنە ولاردىڭ تاقاسى «جەلىنىپ» قالادى... كىم-كىم ءۇشىن دە قاجەت دۇنيە سانالاتىن اياق كيىمگە قاتىستى «سىر­لار», مىنە, وسىنداي. گۇلجان بازىلقىزى. اقتوبە.