ءوسىر, ءوندىر, كوبەيت!
– باقىت ىنتىقباي ۇلى, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرنەشە باعىتىن قاتار دامىتىپ, ۇلكەن اگروكەشەندى باسقارىپ وتىرسىز. وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن بىلىكتىلىكتەن باسقا, تۋلاعان جىگەر, ىنتا, مىنەز كەرەگى انىق. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى اۋىلداعى كولحوزداردىڭ ىدىراۋى بالا كەزىمىزدە كوز الدىمىزدا ءوتتى. العاشىندا جەكە شارۋا قوجالىعى بولىپ ءبولىنگەندە جاعداي قالاي ەدى؟ ءىستى نەدەن باستادىڭىز؟ – ەگەمەندىككە ەندى قول جەتكەن 90-جىلداردا حالقىمىز تالاي قيىندىقتاردى باستان كەشتى. ونىڭ سەبەبى دە بەلگىلى بولاتىن, وداقتاس رەسپۋبليكالاردى تاۋەلدى ەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە بايلاپ قويعان وندىرىستەر كەڭەستىك جۇيە كۇيرەگەننەن كەيىن توقتادى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ, اقشا قۇنسىزداندى. اعا بۋىن عانا ەمەس, بۇگىندە 30-عا تولعانداردىڭ دا ەسىندە بولار, قاراپايىم كوممۋنالدىق قىزمەتتەردەن قول ۇزدىك. اۋىلدىق جەرلەر شامنىڭ جارىعىنا, ۇننىڭ كەبەگىنە قاراپ قالعان كەزدەر دە بولدى. زەينەتاقىنى كادىمگى كيىممەن تولەگەن زاماندار دا ءوتتى. ول قيىندىقتىڭ ءبارى ارتتا قالدى. بالالارىمىزعا ايتساق, سەنبەيدى. دەگەنمەن, سول كەزەڭدە دە ەلدىڭ ەڭسەسى تۇسكەن جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ اسقاق رۋحى, ەلباسىنىڭ باتىل قادامدارى حالىققا دەم بەردى. مەملەكەت باسشىسى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاعى نۇرلى بولاتىنىن, ەندىگى ىرىس-بەرەكە وزىمىزگە بايلانىستى ەكەنىن ايتىپ, ەلدىكتى نىعايتۋعا ايرىقشا قاجىر-قايرات جۇمسادى. سونىڭ ارقاسىندا قاراپايىم حالىققا, اۋىل تۇرعىندارىنا سەنىم ۇيالادى. سول كەزدە اسكەردەن جاڭا كەلىپ جاتقان بىزدەر دە پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىمەن جىگەرلەنىپ, قاناتتاندىق. اباي ايتادى: «دۇنيەگە لايىقتى ونەر, مال تاۋىپ, ابۇيىر مانساپتى ەڭبەكسىز تابۋعا بولمايدى». مەن بۇيىرسا, ەلۋگە ەندى كەلەم. ويلاپ قاراسام, ءومىرىمنىڭ ەڭ ماعىنالى تۇسى حالقىمىز ارمانداعان تاۋەلسىزدىك جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس ءورىلىپتى. تالماي ەڭبەكتەندىم, سول ەڭبەك ارقىلى 25 جىلدا وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتتىم. مۇنىڭ ءبارى ەلباسى جۇرگىزگەن سارابدال ساياساتتىڭ ارقاسى. سوندىقتان, مەن وسى جىلدار ىشىندەگى تابىسىمدى ەلباسىمەن بايلانىستىرامىن. بۇل – اقيقات نارسە. جالىنداعان جاستىق شاقتا قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا ءىس باستادىم, مەملەكەتتىڭ قولداۋى مەن كومەگىنىڭ ارقاسىندا دامىتتىم, سوندىقتان ۇلتتىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان پرەزيدەنتتىڭ ەرەن ەڭبەگىنە العىس ايتۋ قاشاندا ارتىق ەتپەيدى. اكەدەن ەرتە ايىرىلعان بىزدەر داستارحانداعى ناننىڭ, قوراداعى مالدىڭ قادىرىن ءبىلىپ وستىك. 1996 جىلى مارقۇم انام بار, باۋىرلارىممەن شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, ەگىن ەگە باستادىق. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى ەگىستىك باسىندا جۇردىك. ەگىن باسىندا جۇرگەن ادام بىلەدى, بەل شەشىپ وتىرۋعا ۋاقىت بولمايتىن. ەرىنۋگە, شارشادىم دەپ بارىنەن باز كەشۋگە ارىمىز جىبەرمەدى. ويتكەنى, ارتىمىزدا قانشاما وتباسى, قاراپايىم حالىق تۇردى. سول ەڭبەگىمىز جاندى. بىرتە-بىرتە ەگىنمەن عانا شەكتەلمەي, 500 قوي ساتىپ الدىق. مال ءوسىرۋ – اتا كاسىپ. مالدا بەرەكە بار. جاستارمەن جۇزدەسىپ قالسام, ءبىرىنشى وسىنى ايتامىن. جالپى العاندا, يكەمى كەلسە, ازاماتتار اۋىلدا ءوسۋ كەرەك. قالادا قۇرىلىسقا جالدانىپ, از-ماز تيىن تاپقانشا, مال ءوسىر, وزىڭە ءوزىڭ قوجا بول! ءوس, ءوندىر, كوبەيتىپ پايدا تاپ! قازاقتىڭ قارا جەرى ەڭبەكتەنگەندى اسىرايدى.قازاقستانعا گەرەفوردتى اكەلگەن قازاق
– ءسىز ەلىمىزگە شەت ەلدەن اسىل تۇقىمدى مال اكەلگەن العاشقى كاسىپكەر ەكەنسىز... – ءيا, ونىڭىز راس. ءبىز ءاۋ باستان-اق شەت ەلدەن جاقسى تۇقىم الۋدى كوزدەدىك. 2008 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنان گەرەفورد تۇقىمدى ءىرى قارادان 253 باس مالدى ءوز كۇشىمىزبەن اكەلدىك. جەرسىندىردىك. شارۋا قوجالىعى ورنالاسقان الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانى – اۋا رايى تەز قۇبىلاتىن ايماق. تەحاس شتاتىنىڭ كليماتى ءبىزدىڭ ءوڭىرگە وتە ۇقساس, ىستىعى مەن سۋىعى قاتتى. وسىنىڭ ءبارىن ويلاستىرىپ بارىپ شەشىم قابىلداعانىمىز جاڭا تۇقىمدى شىعىنسىز وسىرۋگە سەپ بولدى. 2010 جىلى «قازاگروونىمنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن كانادادان تاعى 400 باس گەرەفورد تۇقىمىن اكەلدىك. بۇگىندە «Dinara-Ranch» اگروفيرما» جشس ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا وسىرەتىن ۇلكەن رەپرودۋكتور ورتالىعىنا اينالدى. بىراق ءبىز ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى مال تۇقىمدارىن دا ۇمىتقان جوقپىز. جويىلۋ الدىندا تۇرعان الاتاۋ سيىرلارىن ساقتاپ قالدىق. بۇل – ءسۇتتى باعىتتاعى تۇقىم. ءتىكەلەي مەنىڭ باستاماممەن شارۋا قوجالىقتارىنا بارىپ ءبىرلى-ەكىلى اق باس سيىرلاردى تاۋىپ, ولاردىڭ دا باسىن كوبەيتتىك. بىزدەگى ساۋىن سيىرلارى ءبۇگىندە تاۋلىگىنە 18-25 ليتر ءسۇت بەرىپ وتىر. ءسۇتتى بۇتىندەي ءسۇت وڭدەيتىن فيرمالارعا وتكىزەمىز. قازىر بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا, بىلىمىنە ۇلكەن ءمان بەرۋ كەرەك. قازاق بالاسىن شاماسى كەلگەنشە وقىتۋعا تىرىسادى. بۇل وتە جاقسى. ءبىزدىڭ كومپانيا بالالارعا ارنالعان ەكولوگيالىق تازا يوگۋرت جاسايتىن زاۋىت سالماق. بالالار تاعامى بولعان سوڭ ءوزىمىز ءوندىرىپ جاتقان تازا ءسۇتتى زياندى قوسپالارسىز پايدالانامىز. بۇل ءونىمدى دۇكەندەرگە ەمەس, دەلدالدارسىز مەكتەپتەرگە جەتكىزگىمىز كەلەدى. قويدىڭ دا تازا ەتتى مەرينوس تۇقىمىن ءوسىرىپ جاتىرمىز. ەلدە تازا مەرينوس تۇقىمى قالماپتى. ەۋروپا مەن ازيانى شارلاپ ءجۇرىپ, اقىرى ىزدەگەنىمىزدى اۆستراليادان تاپتىق. ءونىمى كول-كوسىر قوي شارۋاشىلىعى ءوربىپ كەلەدى. قويدىڭ ەتى سۇرانىسقا يە. – ەت ماسەلەسىنە كەلسەك, قازىر قىتايمەن كەلىسىمدەر جاسالىپ جاتىر. كورشى ەل جاقسى باعا ۇسىنىپ وتىر. ىشكى نارىقتا باعا وسپەي مە؟ – وسپەيدى. دوللار قۇنى 150 بولعاندا, ەتتىڭ كەلىسى 1200 تەڭگە بولدى, قازىر دوللار 340 تەڭگە كولەمىندە, ەتتىڭ باعاسى سول قالپى 1200 تەڭگە. ەكسپورتقا ەت ءۇلكەن كولەمدە شىقسا, كاسىپكەرلەر مالدىڭ باسىن كوبەيتەدى. سۇرانىس بار جەردە ۇسىنىس بولادى. ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق.ەل ەرتەڭى – جاستار
– بايقاۋىمىزشا, جاستارعا, بالالارعا ەرەكشە نازار اۋداراسىز؟ – بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ يەسى – وسكەلەڭ ۇرپاق. سوندىقتان, جاستارىمىزدىڭ ءبىلىمىنە, تاربيەسىنە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. قاي مەملەكەت جاستارىن لەك-لەگىمەن شەت ەلگە وقۋعا جىبەرىپ جاتىر؟ جىل سايىن قاراكوزدەرىمىز مىڭجىلدىق تاريحى بار ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سونداي-اق, جاس وتباسىلارىنا قولجەتىمدى ۇيلەر دە قاراستىرىلعان. باقىتتى بولۋ ءۇشىن باسقا نە كەرەك؟ تەك ارەكەت جاساپ, ەڭبەك ەتۋ كەرەك.شاماڭ كەلسە, باۋىرىڭا كومەكتەس
– ءسىز سۇحبات بەرگەندى ۇناتپايسىز, باق بەتىندە كورمەيمىز. ەستۋىمىزشە, ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن ءتۇرلى قايىرىمدىلىق شارالار جاسالىپ, اۋىل تۇرعىندارى جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. ماسەلەن, ميالى اۋىلىندا مەشىت, تويحانا, ماماندار ءۇشىن ۇيلەر, جۇمىس كورپۋستارى بوي كوتەرىپتى. شالعاي ورنالاسقان اقوزەك اۋىلىنا وقۋشىلاردى اۋدان مەكتەبىنە تاسىمالدايتىن اۆتوبۋس قاتىنايدى ەكەن. – بۇل – حالىقتىڭ ەڭبەگى, «اۋىل ءىشى – بەرەكە» دەپ بەكەر ايتپايدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ, ەڭبەك قىلىپ, ءبىرلىگى جاراسقان حالىقتىڭ بولاشاعى زور. اۋىل – قازاقتىڭ جانى, اۋىل – قازاقتىڭ كەڭدىگىنىڭ كورىنىسى. مەن كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتەن سوڭ اۋىل اقساقالدارىن ىزدەيمىن. سولارمەن ءبىر داستارحان باسىندا اقىل-كەڭەس قۇرىپ, اڭگىمەلەسكەنگە نە جەتسىن. وسىنداي ورتادا دەمالىپ قالاسىڭ, جاڭا يدەيالار تۋادى, اكەممەن سىرلاسقانداي كۇيدە بولامىن. ۇلكەنگە ىزەت كورسەتكەنىڭ – ىزباسارلارعا ۇلگى. دەگەنمەن, مەنى ءبىر نارسە قاتتى ويلاندىردى. «قازاقتاي ات قۇلاعىندا وينايتىن حالىق جوق», «قازاق ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ءجونىن بىلەدى», «مال – ىرىسىڭ» دەپ ايتامىز, ال ءىس جۇزىندە سولاي ما؟ تەحاسقا بارعانىمىزدا كوۆبويلاردى كورىپ, ناعىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءجونىن بىلەتىن كاسىپقويلار ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. قازاق جىگىتتەرىنە قاراپ قارنىم اشادى. بىزگە, اسىرەسە, اۋىلدىق جەردە ىستەيتىن شارۋا شاش ەتەكتەن. كوڭىل بولسە, قاجىر-قايرات تانىتسا, اۋىل شارۋاشىلىعى – كاسىپتىڭ كوزى, ىرىس پەن بەرەكەنىڭ باستاۋى. سوندىقتان دا جاستاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاراي بەيىمدەۋ كەرەك. ءوسىپ-ونگەن ازاماتتار اۋىلىن كوركەيتۋگە, اۋىلىن دامىتۋعا كۇش سالۋى ءتيىس. اسپاندا قالىقتاپ جۇرگەن قىران دا تاماعىن جەردەن تاۋىپ جەيدى عوي. جالپى, ەڭبەكتەنگەن ادامعا كاسىپ كوپ. بۇرىن اكەلەرىمىز وزدەرىن «سوۆەت زامانىنىڭ ادامدارىمىز» دەپ ايتاتىن. مەن بولسام, نازارباەۆ زامانىنىڭ ۇرپاعىمىن دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە وردا بۇزار وتىزىمىزدا كاسىپ قىلدىق, ۇيلەندىك, وستىك, وندىك. بالالارىم شەت ەلدە وقىپ, قارجى سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى اتاندى. بۇگىندە نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز. ەلىمىز تىنىش, وتانىمىز بەيبىت. باقىت دەگەن وسى ەمەس پە؟! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليا كەمەلبەكوۆا