ايگىلى «تەڭىز» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋى ەلىمىزگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ قۇيىلۋىنا داڭعىل جول اشتى
«تەڭىز» قالاي يگەرىلدى؟ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل اتانۋى, ءسويتىپ, الەۋەتى زور ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ باعىتىن بەرى بۇردى. دەگەنمەن, باعىتىن تاۋەلسىز قازاقستانعا بۇرعان ينۆەستيتسيانىڭ ءوزىن ەلگە اكەلىپ, ءتۇرلى جوبالارعا سالۋ دا وڭاي بىتەر شارۋا ەمەس ەكەن. وسى جولدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي وزىنە دە, دەربەس مەملەكەت اتانا باستاعان قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى مۇشەلەرىنە دە تالاي كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلدى. ءبارىنىڭ ويلاعانى ءبىر عانا ماقسات – بيىككە سامعاۋعا ەندى-ەندى تالپىنىپ, قاناتىن قومداعان بالا قىران بەينەسىندەگى قازاق ەلىن تىعىرىقتان شىعارىپ, وركەنيەت كوشىنەن قالدىرماۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ, ءسويتىپ, تۇرالاعان ءوندىرىستى دامىتۋ.
ارينە, وداقتىڭ ىدىراۋىمەن بىرگە كەلگەن ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ەلگە شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ. وسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاباندىلىقپەن جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزگە اعىلعان سىرتقى ينۆەستيتسياعا داڭعىل جول اشقان جوبانىڭ باستاۋىندا «تەڭىز» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋىن ايتۋعا بولادى. بۇل بىرىنشىدەن, كەزىندەگى وداق كولەمىندە, قالا بەردى كومىرسۋتەك شيكىزاتى مول وزگە دە مەملەكەتتەردەگىمەن سالىستىرا قاراعاندا, شيكىزاتتىق قورى وتە مول كەنىش ەدى. ەكىنشىدەن, سىرتقى ينۆەستيتسياسىن تارتۋ ارقىلى, شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسە يگەرىلگەن العاشقى مۇناي كەنىشى بولاتىن بۇل. ۇشىنشىدەن, سول كەزدە «عاسىر جوباسى» اتالىپ, الەم نازارىن اۋدارعان دا وسى كەنىشتىڭ يگەرىلۋى ەدى. ءويتكەنى, 1993 جىلعى 6 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى اراسىنداعى ورتاق كەلىسىمگە سايكەس «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتىنان تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى – اكىمشى ديرەكتورى كەننەت ت.دەرر قول قويىپ, «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋ ماقساتىندا 40 جىلدا 20 ميلليارد اقش دوللارىنان اساتىن ينۆەستيتسيا سالىناتىنىنا ۋاعدا جاسالدى.
– بۇگىن قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە جانە «شەۆرون» ءۇشىن دە تاريحي كۇن. رەسپۋبليكا ءىرى كۇردەلى قارجىلاردى ءىس جۇزىندە تارتۋ ۇستىندە جانە وسى ارقىلى الەمدىك بيزنەسكە ونىمەن ءوزارا پايدا نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ شىن نيەتى تۋرالى مالىمدەيدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «عاسىر جوباسى» اتالعان كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن.
تاۋەلسىزدىك العانىنا ەكى جىل وتەر-وتپەس ۋاقىتتا قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن وسىنشا مول كولەمدە شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا قول جەتكىزۋ, ارينە, ۇلكەن ولجاعا كەنەلگەنمەن بىردەي ەدى. دەگەنمەن, بۇل ءمۇمكىندىككە قالاي قول جەتكىزگەن ەدىك؟ «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋدى نەگە «شەۆروننىڭ» قاتىسۋىمەن قولعا الدىق؟ بۇل ساۋالدار كەزىندە الەم ساراپشىلارىن دا تولعاندىرعان. ءتىپتى ءوز ەلىمىزدە «الىپ كەنىشتى وتاندىق كاسىپورىندار نەگە يگەرمەيدى؟» دەپ پىكىر ايتۋشىلار دا تابىلعان. ءبىر قاراعاندا, بۇل پىكىردىڭ جانى بار سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, عاسىرلار بويى تاۋەلسىزدىگىن ارمانداعان, بابالارىنىڭ سول ارمانىنا ەندى-ەندى يەك ارتا باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ سول كەزدەگى الەۋەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. وداق ىدىراعاننان كەيىنگى تۇرالاعان ءوندىرىس, بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇمىسىن توقتاتقان زاۋىت, فابريك, ينفلياتسياعا ۇشىراعان ورتاق رۋبل, ايلاپ, جىلداپ قولعا تيمەگەن جالاقى مەن زەينەتاقى, جۇمىسسىز قالعان ادامدار... وسىنىڭ ءبارىن شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتپاي-اق, ءوز كۇشىمىزبەن وڭالتۋعا بولار-اۋ. بىراق, وعان قانشاما قارجى, قانشاما جىل كەتەر ەدى. سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتتىڭ دا, ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قۇرىلعان نارىقتىڭ ءدوڭگەلەگى ءبىر ساتكە بولسا دا توقتاپ تۇرار ما ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە «تەڭىزدەي» الەمگە ايگىلى كەنىشتى وتاندىق كاسىپورىندارىمىز وزدىگىنەن يگەرە الاتىنداي بىزدە تەحنولوگيا دا بولمادى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر بۇل كەنىشتى شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋمەن يگەرۋدى كەشەۋىلدەتپەي باستاۋعا جەتەلەدى.
شىنتۋايتىندا, تمد ەلدەرى ىشىندە وسىنداي ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋداعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل قادامىن ورىندى باعالاۋىمىز قاجەت. ءويتكەنى, وداق قۇرامىندا بولعان وزگە ەلدەر ءىشىندە قازاقستانداعىداي مۇناي-گاز ونەركاسىبىن ورگە باستىرۋعا سەرپىن بەرەر حالىقارالىق جوبالار جوققا ءتان. بىزدەگى عاسىر جوباسىنا «شەۆروننىڭ» اۋقىمدى كولەمدە ينۆەستيتسيا سالۋىنا, الدىمەن ەلباسىنىڭ نارىق تالابىنان تۋىنداعان ومىرشەڭ رەفورمالارعا ساي ەلدەگى ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋدەگى تاۋەكەلشىلدىگى مەن باتىلدىعى دا, تاباندىلىعى مەن كورەگەندىگى دە, باتىس ەلدەرى ساياساتكەرلەرى اراسىنداعى بەدەلىنىڭ ارتۋى دا سەپ بولعانى داۋسىز. بۇل قازاقستانمەن ءوزارا ىسكەرلىك, ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىقىلاسىن تۋدىردى. ءبىزدىڭ ەلدە ينۆەستيتسيا سالۋعا قولايلى احۋالدىڭ قالىپتاسۋى دا زور ىقپال ەتتى.
ال, الەمدە تەڭدەسى جوق «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋگە «شەۆروننىڭ» تاڭدالۋىنىڭ دا ءوزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى, 1979 جىلى اشىلعان كەن ورنىنىڭ كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى 750 ميلليون توننادان 1 ميلليارد 125 ميلليون توننا ارالىعىندا بولجامدالعان. كوللەكتورداعى مۇنايدىڭ باستاپقى قور ولشەمى 3 ميلليارد 133 ميلليون تونناعا جۋىق دەگەن بولجام جاسالعان. وسىنداي بولجامدارمەن پايدالانۋعا بەرىلگەن كەنىش جەر قاتپارىنىڭ قالىپتان تىس جوعارى قىسىمىمەن, تەمپەراتۋراسىمەن, كۇكىرتتى سۋتەكتىڭ, مەركاپتان قوسىلىستارىنىڭ, سونىمەن قاتار, كومىر قىشقىل گازىنىڭ ايتارلىقتاي كوپ مولشەردە بولۋىمەن ەرەكشەلەندى. وسى ەرەكشەلىكتەر كەنىشتى يگەرۋدە قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەكەندىكتەن, وسىعان ۇقساس كەن ورنىن يگەرۋدە ءتاجىريبەسى جەتىلگەن سەرىكتەس ىزدەستىرۋگە تالپىندىردى. «شەۆرون» كورپوراتسياسىمەن كەلىسىم-شارتتىڭ جاسالۋىنا وسى جايلار اسەر ەتىپ, كەنىشتى يگەرۋ بارىسىندا 40 جىل بويىنا ينۆەستيتسيا سالۋ باستى تالاپ رەتىندە قويىلدى.
«شەۆروننىڭ» وزىنە توقتالار بولساق, بۇل الەمدەگى مۇناي ءوندىرىسى سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. ءبىر ەلدە ەمەس, الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە «قارا التىن» وندىرۋدەگى تاجىريبەسى تولىسقان, وسى زامانعى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى ماماندار شوعىرىن توپتاستىرعان حالىقارالىق كومپانيا. ال ونىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان مول ينۆەستيتسياسىن باياندى ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار. ياعني, كەنىشتى يگەرۋدەن تابىلاتىن پايدادان ءبىزدىڭ ەل دە ۇلەس الىپ وتىر. وسى كاسىپورىننىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋ جوباسىنا «شەۆرونمەن» (50%) بىرگە, «ەكسونموبيل» (25%), «لۋكاركو» (5%) كومپانيالارى دا اتسالىسۋدا. بۇدان ءوزىمىزدىڭ وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى الىپ – «قازمۇنايگاز» دا تىس قالماعان. قازىر وتاندىق بۇل كومپانيا «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» 20% اكتسياسىنا يەلىك ەتەدى. ال بىرلەسكەن كاسىپورىنعا مەردىگەرلىككە تارتىلعان وتاندىق كاسىپورىندار قاتارى جىل سايىن تولىعا تۇسۋدە.
«قارا التىن» قايدا بارادى؟ بۇل كۇندەرى «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قۇرىلعانىنا 18 جىلدان استى. وسى بىرلەسكەن كاسىپورىن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جەتەكشى ءرول اتقارىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى سەرپىن بەردى. ءوندىرىستى ءوركەندەتۋمەن بىرگە, ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. مۇنى كاسىپورىننىڭ وسى كەزگە دەيىن قول جەتكىزگەن كورسەتكىشتەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. دەرەككە ءجۇگىنەر بولساق, بىرلەسكەن كاسىپورىن كەنىشتەگى العاشقى قادامىن 1993 جىلى ءتاۋلىگىنە 60 مىڭ باررەل مۇناي وندىرۋدەن باستادى. بۇل كورسەتكىش جىل ساناپ رەكوردتىق كورسەتكىشتەرمەن تولىعىپ وتىرعان. ماسەلەن, كاسىپورىننىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى العاشقى جىلى 1,3 ميلليون توننانى قۇرادى. ال ارادا بەس جىل وتكەندە (1998 ج.) 6,5 ميلليون تونناعا جەتتى. وسىدان ەكى جىلدان سوڭ, ياعني 2000 ج. 10,5 ميلليون توننا «قارا التىن» وندىرىلگەن. دەمەك, تاۋلىگىنە 228 مىڭ باررەل مۇناي الىندى دەگەن ءسوز. بۇل باستاپقى جىلى ءوندىرىلگەن ونىمنەن 3,8 ەسەگە مولايعانىن كورسەتەدى.
«تەڭىزدەي» ايگىلى كەنىشتەن مۇناي ءوندىرۋدى ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ويتكەنى, وسى كەنىشتىڭ العاشقى مۇنايى 1991 جىلعى 6 ساۋىردە الىنىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جىلناماسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. سودان بەرگى كەزەڭدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى استە كەمىگەن جوق. كەرىسىنشە, جىل ءوتكەن سايىن مولايىپ كەلەدى. تاعى دا دەرەكتەر تىلىمەن ايتساق, تەك وتكەن جىلى 25,9 ميلليون توننا مۇناي وندىرۋگە قول جەتتى. بۇل ءارينە, 2009 جىلى وندىرىلگەن «قارا التىننان» 15 پايىزعا ارتتى, دەيدى تشو باسشىلارى. قازاقستاننىڭ ءبىر عاسىردان استام تاريحى بار مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە ءبىر كەنىشتەن ءدال مۇنداي رەكوردتىق دەڭگەيدە مۇناي الىنعان ەمەس. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا ءبىر كەنىشتەن وندىرىلەتىن ءونىمدى وسىنشا مول كولەمگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ قولعا الىنعانىن ايتۋ كەرەك. بۇل – ەكىنشى بۋىن زاۋىتى مەن شيكى گازدى كەرى ايداۋ جوبالارى. وسى ەكى جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى بىرلەسكەن كاسىپورىن ينۆەستيتسيا اۋقىمىن دا ۇلعايتتى. مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ارتقانى ءوز الدىنا, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وزگە دە سالالارىن وركەندەتۋدەگى ماڭىزىن جاڭا جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلايشا باعالاعان ەدى:
– «تەڭىزشەۆرويل» – قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ناعىز كورپوراتيۆتىك كوشباسشى. بۇل جوبالار بۇكىل ايماقتى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل –ينۆەستورلاردىڭ مۇددەسىنە جانە حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن جەتىستىك.
«تەڭىزدەن» مۇناي الۋ وتە قيىن. ويتكەنى, ونىڭ مۇنايى تىم تەرەڭدە. كەنىشتىڭ تەرەڭدىگى 3810 مەتردەن كەم بولمايدى. مۇناي كەي ۇڭعىمالاردا بۇدان دا تەرەڭدە جاتىر. ءماسەلەن, 2001 جىلى بۇرعىلانعان ۇڭعىمالاردىڭ بىرىنەن 5235 مەتر تەرەڭدىكتەن مۇناي الىنعان. جالپى, «تەڭىز» كەنىشىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەندىگىنە ونىڭ ەنى 19 شاقىرىمدى, ۇزىندىعى 21 شاقىرىمدى قۇرايتىنى دالەل بولا الادى. جەر استىنداعى مۇنايدىڭ قالىڭدىعى 1,6 شاقىرىمدى قۇرايتىندىعى كەنىش قورىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە جەتەتىندىگىنە داۋ تۋدىرمايدى. وسىنداي ماڭىزدى كەنىشتەن بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 13 ميلليون توننا وندىرىلگەنى بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ توقتاۋسىز ءارى قاۋىپسىز اتقارىلاتىنىن اڭعارتا تۇسەدى. كەنىشتەن الىنعان «قارا التىن» نەگىزىنەن الەمدىك مۇناي رىنوگىنا جول تارتادى. ونى جەتكىزۋدىڭ جولدارى دا ءارتۇرلى. ناقتىلاي ايتقاندا, قۇبىرمەن دە, تەمىر جولمەن دە, تانكەرمەن دە تاسىمالدانادى.
مۇناي تاسىمالى دەگەننەن شىعادى, «تەڭىزدىڭ» يگەرىلۋىمەن قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى مۇناي قۇبىرىنىڭ جاڭا ءبىر باعىتىن قالىپتاستىرۋعا جول اشىلدى. بۇل – قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي تارتىلعان كاسپي قۇبىرلى وتكىزگىش. «شەۆرون» كورپوراتسياسى بۇل جوباعا دا ينۆەستيتسيا سالىپ, سەرىكتەس بولۋعا ىنتا ءبىلدىردى. ويتكەنى, «شەۆرون» ءۇشىن «تەڭىز» مۇنايىن قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى ايلاققا توتەلەي شىعارۋعا بۇل قۇبىردىڭ قاجەتتىلىگى ايرىقشا ەدى. قازىر وسى قۇبىر جەلىسىمەن «تەڭىزشەۆرويل» وندىرگەن مول مۇنايدىڭ باسىم بولىگى تاسىمالدانادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىرمەن 35 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي تاسىمالدانسا, مۇنىڭ ىشىندە «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» مۇنايى مولىراق. سونىمەن بىرگە, بىرلەسكەن كاسىپورىن مۇنايدى تەمىر جولمەن ودەسسا, فەودوسيا مەن اقتاۋداعى ايلاققا دەيىن تاسىمالدايدى. بۇل كوپ جىلدان بەرى قالىپتاسقان ءادىس. اقتاۋ ايلاعىنان ءارى باتۋمي, كۋلەۆيگە تۇراقتى جەتكىزىلەدى.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ قۇيىلۋىنا داڭعىل جول اشقان العاشقى جوبا ءساتتى يگەرىلۋدە. ال سول كەزەڭدە قۇرىلعان العاشقى بىرلەسكەن كاسىپورىن تابىستى جۇمىس ىستەپ, مۇنايلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا ۇنەمى ۇلەس قوساتىنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. جىل سايىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا 20 ميلليون دوللار بولەدى. 1993 جىلدان بەرى الەۋمەتتىك سالانىڭ احۋالىن جاقسارتۋ جوبالارىنا بولىنگەن قارجى 645 ميلليون دوللاردى قۇرادى. سونداي-اق, قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا دا باسا كوڭىل بولىنۋدە. 1995 جىلدان بەرگى كەزەڭدە قازاقستاندىق قاتىسۋشىلارمەن سەنىمدى ارىپتەستىك جۇمىستىڭ قارجىلىق جيىنتىعى 9,6 ميلليارد دوللارعا دەيىن وسكەن. كاسىپورىندا قازاقستاندىق مامانداردىڭ شوعىرى قالىپتاسىپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى كاسىپورىندا جۇمىسقا تارتىلعان قازاقستاندىقتار ۇلەسى 50 پايىزدى قۇراسا, بيىلعى جىل باسىندا 85 پايىزعا جەتتى. جوعارى جانە ورتا بۋىنداعى باسشىلىققا تاعايىندالعان قازاقستاندىقتار –77 پايىز. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن ون جىلدا 2,2 ميلليارد جۇمساسا, ەندى 2011-2013 جىلدارى ەكولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا تاعى دا 225 ميلليون دوللار جاراتۋدى كوزدەپ وتىر.
جولداسبەك شوپەعۇل.
اتىراۋ وبلىسى.