دالانىڭ جىرى, دانانىڭ سىرى, ءسوزدىڭ سيقىرى بولمىسىنا دارىعان, حالىقتىڭ جان-جۇرەگىن, ارمان-تىلەگىن تولقىنداتا تولعاعان, «ونەردەن داۋلەت جيناعان» ازۋ ءتىسى بالعاداي, ءتىلى ءمىردىڭ وعىنداي ايتقىشتاردىڭ ايتۋلىسى, «ارلان ءبورىسى», بۇگىندە تۋعانىنا 170 جىل تولىپ وتىرعان قاشاعان جىراۋ ەدى.
سۋىرىپسالما ونەردىڭ ءدۇلدۇل كوگى قاشاعان ىزباسپەن ايتىسىندا:
توپتى اۋزىنا قاراتقان
جاسىمنان جۇيرىك ءتىلدىمىن.
اداي تۇگىل, الشىنعا
حان, حاكىمدەي بۇلدىمىن, – دەگەنىندە اقىندىق جويقىن شابىتىنىڭ, تەلەگەي سىرلى الەمىنىڭ شىنايى كورىنىسى جارقىن تۇردە سيپاتتالعان.
ءتىل – حالىق رۋحىنىڭ باستى سيپاتى, مادەنيەت ەنتسيكلوپەدياسى دەسەك, وندا قاشاعاننىڭ ساف تازا جىر-تولعاۋلارى, داستاندارى, ايتىستارى – ۇلتتىق-مادەني جانە تاريحي اقپاراتتار كوزى دەۋگە لايىق.
ەجەلدەن ماڭعىستاۋ ايماعىندا جىرشىلىق-جىراۋلىق ءداستۇر كەڭ قانات جايعان. اقىندىقتىڭ ۇلى مەكتەبى قالىپتاسىپ, قارىشتاپ گۇلدەگەن. قاشاعان اقىن ابىل, اقتان, ماحامبەت, مۇرات, نۇرىم, قالنياز, ماراباي, شەرنياز سىندى سۇڭقار داۋىستى ساڭلاقتاردىڭ ۇزدىك ءداستۇرلەرىن مىقتاپ كوكىرەگىنە توقىپ, جەتىلدىرە, كوركەيتە ساباقتاستىرعان. «ادايدىڭ جەتى قايقىسى», سونداي-اق بالاوراز, قوسپاق, قاشقىنباي, ءىزىمشايىر, مۇرىن, نۇرپەيىس, ءومىر, ىعىلماندارمەن ونەر كوگىندە, ەلدىڭ تورىندە جارقىراپ سالتاناتتى جيىن-ءماسليحاتتاردا, قىزىقتاردا جىر دۇكەنىن قىزدىرعان. ماڭعىستاۋ, حورەزم ايماعىنداعى, ەدىل-جايىق, قوبدا, جەم, ساعىز, ويىل, قيىل وزەندەرىنىڭ بويىنداعى ارعى-بەرگى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جىرشى-جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تالداپ تەكسەرگەن وقىمىستى قابيبوللا سىدىقوۆ: «قاشاعاننىڭ اقىندىق, جىرشىلىق ونەرىن وسكىنباي مەن ارالباي, ىعىلمان مەن نۇرپەيىس, مۇرىن مەن ءومىر كوكشەكباي ۇلى, سۇگىر بەگەندىك ۇلى مەن ساتتىعۇل, ءشادىمان مەن شامعۇل, كوشەن مەن قۇمار سياقتى اقىن-جىرشىلار ونەگە تۇتقان», دەپ جازادى. تەگىندە, مۇرىن جىراۋ مەن اقىن ساتتىعۇل جانعابىل ۇلىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» كوركەمدىكتىڭ ۇلدەسى مەن بۇلدەسىنە بولەپ, وقيعالىق جەلىسىن قىزىقتىرا تۇرلەندىرىپ جايناتىپ جەتكىزگەن. بۇل ورايدا ءسوز بايلىعى اقىل بايلىعىنا ۇلاسقان قاشاعان قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق باي مۇراسىن بارىنشا تەرەڭ, جەتىك يگەرگەن. «تۇبىرىنە قاراي بۇتاعى, تەگىنە قاراي ۇرپاعى» دەپ ايتەكە بي تۇجىرىمداعانداي, قاشاعان قۇبىلىسى – ونىڭ اقىندىق-جىراۋلىق مەكتەبىن, ونەرلى ورتاسىن, ەپيكالىق ءداستۇر قۋاتىن, حالىقتىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىن مالىمدەيدى.
قاشاعان جىراۋ تۇزۋلىكتى, تۋراشىلدىقتى قولداپ-قورعاعان قىرعي ءتىلدى تاپقىر, ۇشقىر بولعان. ونىڭ «كەدەي جىگىتكە ايتقان اقىلى», «ورازالى بايعا ايتقانى», «ەسقالي سۇپىعا ايتقانى» دەيتىن سىقاقتارىندا وت مىنەزدىلىك, ورىپ تۇسەتىن ەرەسەن وتكىرلىك بار.
ارالباي اقىننىڭ جالعىز پەرزەنتى بەرەكەت مەزگىلسىز دۇنيەدەن وزعاندا, بۇل جايدان بەيحابار قاشاعان كەلەدى. ول ارالبايدىڭ لەبىزىن ساعىنعانىن ايتادى. سوندا ارالباي:
مەن – بوتاسى ولگەن بوز مايا,
ت ۇلىبىنا كەلىپ اڭىراعان.
مەن ءبىر جۇرگەن اق كيىك,
لاعىن تۇزدە الدىرىپ,
ورنىنا كەلىپ ماڭىراعان.
مەن – قارتايعان ارىستان,
ەلسىزدە قالىپ ىڭىرانعان.
مەن – جاپانعا بىتكەن بايتەرەك
جاپىراعى جەرگە توگىلگەن.
مەن ءبىر تۇرعان اق ساۋىت,
ادىرا قالىپ سوگىلگەن, – دەپ كوكىرەگى قارس ايرىلعاندا, سول مەزەتتە قاشاعان:
اشۋ دەگەن – كوك ءبورى,
اقىلىڭ – قورعان تال بولار,
تاۋەكەل – قايىق, سال بولار, – دەپ شاربولاتتاي عيبراتتى ويىن ايتادى.
قاشاعان اقىننىڭ جىر-تولعاۋلارىندا ادامنىڭ تىرشىلىگىنە, ءىس-ارەكەتتەرىنە, رۋحاني بولمىسىنىڭ كامىل جەتىلۋىنە قاتىستى تاعدىر انىقتاعىشتىق وي-تۇجىرىمدار جەتكىلىكتى. «بۇل ءومىردىڭ مىسالى» دەگەن لەبىزىندە «ادىلدىكتىڭ بەلگىسى – راسىن ءسويلەۋ», «پىتنە كوڭىل بەلگىسى – قۇپيا سويلەپ ىرجيۋ» ەكەندىگىنەن باستاپ:
وپىرەم بولۋ نە كەرەك,
باق-بازارىڭ اۋعان سوڭ.
باسەكە ەتۋ نە كەرەك,
باستان بيلىك كەتكەن سوڭ.
بۇلاڭ-سۇلاڭ نە كەرەك,
اق بەتىڭنەن نۇر تايىپ,
جەر ورتادان اسقان سوڭ.
ەلەڭ-سەلەڭ نە كەرەك,
جاس ەلۋدەن كەتكەن سوڭ.
جالتاق-جۇلتاڭ نە كەرەك,
جىگىتتىك باستان وتكەن سوڭ, – دەپ ادام بالاسىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە وراي ءجۇرىس-تۇرىسىن, قيمىل-ارەكەتىن, كيىم كيىسىن, ويلاۋ, سويلەۋ داعدى-ماشىقتارىن لايىقتى تابيعي دارەجەدە ۇستاۋ, كورسەتۋ – ساليقالىلىقتىڭ, ىشكى ءمادەنيەتىنىڭ, ادەپتىلىكتىڭ بەلگىسى دەگەن ويدى پوەزيالىق قاسيەتتەرمەن سويلەتەدى.
وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن كيگەن نوقتالى قازاق – نەشەمە اسىلدارىنان, ارداقتى ءجون-جوسىقتارىنان, ۇلگى-ونەگەلەرىنەن امالسىزدان اجىراپ قالعانى ءمالىم. بۇل رەتتە اقىننىڭ قايعىلى وي سارىندارى بىلايشا ورىلەدى:
... تىلىندە بار جاقسىنىڭ
ءدىنى كەتكەنگە ۇقسايدى.
وتىرىك سوزدەر كوبەيىپ,
شىنى كەتكەنگە ۇقسايدى.
اكىمنەن كەتىپ ادىلدىك,
باي قايىرسىز سەكىلدى,
باي بەرمەسكە بەكىندى.
قاتىنداردىڭ ۇياتىن,
قىز, جىگىتتىڭ يباسىن
شايتان العان سەكىلدى («زامانا ءحالى», 1912 جىل).
كورگەنسىزدەردىڭ, «كۇزەن ءتىستى, قيسىق كوز سوتاناقتاردىڭ» تەرىس قىلىقتارىنا كوكىرەگى قارس ايرىلاتىن «اعىنى تاستى اۋدارعان» قاشاعان ولاردى ءسويتىپ, الماس تىلىمەن تۇيرەيدى.
ولەڭ ءسوزدىڭ قاس جۇيرىگى, مايتالمان بىلگىر شەبەرى قاشاعان جىراۋدىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىندا كەسەك-كەسەك, ءتۇيدەك-تۇيدەك ماعىنالى وي-تولعانىستار مەيلىنشە مول. ونىڭ «ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزعا بەرگەن باتاسىندا» ويۋلى دا ويلى ورامدار از ەمەس. ماسەلەن:
ۇزارتىپ جۇرمە ءتىلىڭدى,
ۇستاتىپ جۇرمە ءمىنىڭدى.
اقىل ويلاپ پىكىر ەت,
قۇدايىڭا شۇكىر ەت.
بايبىشە بولساڭ بالقىعان,
قاس-قاباعىڭ شالقىعان.
كەلىن مەنەن بالانىڭ
بيلىگىنە تالاسپا,
اقىلىڭنان اداسپا.
قاشاعان جىراۋ پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك الەمىندەگى لاعىل ويلار, ايشىقتى تەڭەمەلەر سانا-زەردەگە ساۋلە شاشادى, جانىڭدى, رۋحىڭدى, سەزىمىڭدى سەرگىتەدى. ايتالىق, «قوناقكادە جىرىنا» ۇڭىلسەك, قىز سۇلۋلىعىن سيپاتتاعاندا «التىننان قۇيعان اسىقتاي», «كۇمىستەن قۇيعان قاسىقتاي», «قۇبىلعان بەتى ماقپالداي», «سولقىلداعان جاس تالداي», «تاۋعا ويناعان بۇلبۇلداي», «قاستارى قاما قۇندىزداي», «كوزدەرى شولپان جۇلدىزداي» دەيتىن جىپكە تىزگەن مەرۋەرتتەي ءسوز اسىلدارىن قيسىندى قولدانعان.
قاشاعاننىڭ نۇرىم, ءىزباس سيياقتى «ءدۇبىرلى ءدۇلدۇل شايىرلارمەن» سايىسىندا ونىڭ اقىندىق-ازاماتتىق تۇلعاسى, ءدىني-مۇسىلماندىق دۇنيەتانىم تەرەڭدىگى, جاراتىلىس قۇپياسىنا زەرەكتىگى جارقىن كورىنىس تاپقان.
قاشاعان اقىننىڭ:
كوپ بولدى سونداي تاسقاندار,
الدەرىن بىلمەي اسقاندار.
پيعىلىنان سولاردىڭ,
قابىسا جازدى اسپان, جەر, – دەي كەلىپ:
ەتپەدى شۇكىر قاناعات,
تاپ بولماي قايتسىن عالامات, – دەيتىن بايانداۋىنان حالىقتىڭ باسىنا زۇلمات ءتونىپ كەلە جاتقانىن سەزىنەسىڭ.
ۇلت تاريحىنداعى اڭىز-شەجىرەلەرگە جەتىكتىگىن «اداي تەگى» اڭىز-حيكاياسى ايعاقتاي تۇسەدى. جىرشى تىڭدارماندارىن قىزىقتىرۋ ماقساتىندا كومپوزيتسيالىق, سيۋجەتتىك قۇرىلىمىن, ارحيتەكتونيكاسىن ۇستالىقپەن ءورىپ توقىعان. ءار كەيىپكەردىڭ وزىنە ءتان دەربەس سويلەۋ مانەرىن, وي تولعاۋىن, شىنايى كوزقاراسىن كورسەتە بىلگەن.
«اتامەكەن», «توپان» اتتى داستاندارىنا تاريحيلىق پەن دەرەكتىلىك ءتان. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسى جانە ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ عالامات تاسقىنىنا دۋشار بولعان ەلدىڭ تراگەدياسى تەگەۋرىندى جىرلانعان. ەپيكالىق قۇلاشى كەڭ, كوركەمدىكتى سەزىنۋ قابىلەتى كەمەل «توپان» داستانىندا اقىن دامىتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىنە سۇيەنگەن. ۇشقياننىڭ قايىرلى, قۇتتى قونىس, داريا داۋلەتتىڭ, شالقىعان ساۋلەتتىڭ وردالى مەكەنى («باققان قويى ءبۇركىتتەي, دۋلىعاسى ۇيگەن ىسكىرتتەي») ەكەندىگىن, سوناۋ ءبىر ورمانبەت حاننىڭ ۋاقتىسىندا ارشا اعاشىنا بوزتورعاي قونىپ, «قۇتىرعان قۇرتتى قاعىپ جەپ» بۇركىتكە سەس كورسەتەدى. سودان تورعايدى قىلعىتقان بۇركىت ەدىلدىڭ جايىن بالىعىنا قاندى شەڭگەلىن سالادى. ءسويتىپ, بالىق قۇتىرادى. بالىقتى جەگەن ەل ءدۇرلىگەدى. سودان قۇتىرىنعان قارا قۇيىننىڭ كەساپاتىنان سۇراپىلدىڭ جەلى زۋلاپ, تەڭىز تۋلاپ, ەل ەكپىندەپ سوققان مۇزداردىڭ سوققىسىنا ۇشىرايدى...
قاشاعان كۇرجىمان ۇلى اقپا-توكپە جىرشىلىق ونەردىڭ التىن تامىرى ىسپەتتەس, سىپىرا جىراۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ بىرەگەيى, اسىرەسە, جىرشىلىق ونەردىڭ تۋىن جوعارى ۇستاعان گۋلەگەن اقىندىقتىڭ تەلەگەيى. شابىتى شالقىعان ابىل, نۇرىم, اقتانداردىڭ تالىمگەرلىگىن كورگەن, «تاريحتىڭ ەسكى اقپارىن» («اتامەكەن» داستانىنان) اقتارعان, «قاعيدا بولىپ قالىنعان, شەجىرە بولىپ جازىلعان» («اداي كەگى» اڭىز-حيكاياسىنان) كونە ەپيكالىق داستانداردى تۋىنداتقان. اتاپ ايتقاندا, «توپان», «قاراساي, قازي», «اداي كەگى», «اتامەكەن» اتتى داستاندارىندا ەل مەن جەر تاعدىرى, «قانجىعاسى قان زامان, تارالعىسى تار زاماننىڭ» قيلى-قيلى سۋرەتتەرى, اتا-بابا شەجىرەسى, «دابىلى كۇشتى», «قايراتى قالىڭ», «كۇندىك جەرگە وق اتقان» ەرلەردىڭ ەرلىك-قاھارماندىق قيمىلدارى سۋرەتتەلەدى. بۇل جىرلاردىڭ تاريحيلىق-كوركەمدىك جانە اڭىزدىق قىرلارى ايرىقشا. تەلاعىس, وراق, ماماي, ەر قوساي, ەر تارعىن, اسان قايعى, قازتۋعان, ەدىگە سىندى تۇلعالار بەينەسى قىلاڭ بەرەدى. سونىمەن قاتار بايتاق دالاسى بار قازاقتىڭ قالاسى, استاناسى بارى, جازۋ ونەرى, اسكەري ونەر, دامىعانى, ۇلتتىق تاربيە-ءتالىمى بەرىك ساقتالعانى, ءيىنى كەلگەندە, ويىنا ورالىپ وتىرادى. قاشاعاننىڭ تاريحي زەردەسى, دۇنيە تانۋ دارالىعى, زامانا قۇبىلىستارىن كوركەمدىك قابىلداۋ قابىلەتى, اسسوتسياتسيالىق ويلاۋ جۇيەسى, سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسى شىعارمالارىنىڭ سوزدىك-لۇعاتتىق, مازمۇندىق بايلىعىن, بەينەلىلىك, اۋەزدىلىك تابيعاتىن ايقىندايدى. سوندىقتان دا اقىن شىعارمالارىندا رۋح, سەزىم, ءتىل بايلىعى ەرەسەن.
قاشاعان جىراۋ شاشاقتى قارا دومبىراسىنا قوسىلىپ قۇيقىلجىتا شىرقاپ-تولعاعاندا سىرلى سوزدەرى ودان سايىن تۇرلەنىپ قۇلپىرادى ەكەن. پوەزيالىق وي-سۋرەتتەۋلەرىن مۋزىكالىق كۇي تەربەلىستەرىنە اينالدىرعان. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءىلياس جانسۇگىروۆ «كوبىك شاشقان» پوەماسىندا:
قاشاعان, قۇرمانعازى قوسىلعاندا,
ادايلار توڭكەرىلگەن جىر مەن كۇيگە.
يا بولماسا,
قاشاعان قامشىسىنا ءبۇيىرىن تاياپ,
شەر تولعاپ ءالسىن-ءالسىن جىر تولعايدى, – دەۋىندە اتالى, باتالى, ونەرلى جۇرتتىڭ ابىز جىراۋى ەكەندىگىن ەرەكشە سەرپىنمەن ەلەپ ەسكەرتەدى. اقىن سونشالىقتى جاسامپازدىقپەن قولدانعان ءسوز-ۇعىم, ءسوز-وبراز, ءسوز-سيمۆولدار يا بولماسا ءسوز تىركەستەرى, سويلەمدەرى جاڭا ەنەرگيامەن, رۋحپەن قۋاتتانىپ, قاناتتانىپ, الۋان ءتۇرلى بۋىرقانعان بوياۋلارعا, رەڭكتەرگە بولەنىپ وتىرادى. قاشاعان اداي ەلىنىڭ تارپاڭ مىنەزدى مارقاسقا ەرلەرىنىڭ بولمىسىن:
ەبەيدەي ءتوسى سالىنعان,
ەگەۋدەي ءتىسى جانىلعان,
شەڭبەردەي بەلى بۇگىلگەن,
ەڭىرەۋدەي كوزى ۇڭىلگەن,
قوعاداي جالىن توگىلتىپ,
شورتانداي باۋرىن جاراتىپ,
جورىقپەن تويدا جاسانىپ, – دەپ ورنەكتەيدى.
نەمەسە قاشاعان جىرلاۋىنداعى «قاراساي, قازي» نۇسقاسىندا قاراسايدىڭ قارىنداسى قيبات سۇلۋدىڭ «ايدان ارۋ شىنارداي» كەلبەتىن, جاۋقازىنداي بالعىن بولمىسىن:
ماڭدايىم كۇندەي بالقىعان,
اجارىم نۇرداي شالقىعان,
قاستارىم قاما قۇندىزداي,
كوزدەرىم شولپان جۇلدىزداي, – دەپ اسەرلەپ-مانەرلەپ كەلىستى جەتكىزەدى.
قاشاعان اقىن قاراسايدىڭ باتىرلىق قۇدىرەتتى كەيپىن:
مەن – ءبىر قايناعان قارا بۇلتپىن,
مەن – ءبىر جەز بۇيدالى نار تايلاق
جانە مەن – جەز شىنجىرلى قۇنان ءپىل, – دەيتىن ءمولدىر ماعىنالى وي-تولعانىستارمەن ساۋلەتتەندىرەدى.
تۋعان جەردىڭ توپىراعىن تۇمار ەتكەن, تۋعان جۇرتىن شالقىعان جىرىمەن قۇمار ەتكەن قاشاعان كۇرجىمان ۇلى جىراۋلىق, جىرشىلىق, اقىندىق ونەر تاريحىندا جاسامپاز داستۇرلەرىمەن جايناپ جاساي بەرمەكشى.
سەرىك نەگيموۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.