العىس ارقالاعان اكادەميك

دارىگەرلىك قىزمەتتىڭ, ياعني دەنساۋلىق كۇ­زەتىنىڭ العى شەبىندە جۇرەتىن حيرۋرگتەر بولسا, ونىڭ ىشىندە بالالار حيرۋرگى بولۋدىڭ ورنى ەرەن, ايرىقشا. ويتكەنى, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, ءوز تالابى, ءوز قيىندىعى بار. ماسەلەن, جاڭا تۋىلعان, قۇيتاقانداي تىرشىلىك يەسى شىرىلداپ, شىرقىراعاندا جانىنا جالاۋ بولار پەرىشتەدەي دارىگەرگە جاۋتاڭ­دا­رىمىز راس. مىنە, سول مەزەتتە دارىگەردىڭ دياگنوزدى ناقتى قويىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋىنا بايلانىستى بالانىڭ تاعدىر-تالايى شەشىلىپ جاتادى. ارينە, بالالار دارىگەرىندە تەرەڭ ءبىلىم, بىلىك, كاسىبي شەبەرلىكپەن قوسا, سەزىمتال عا­زيز جۇرەك, بالاعا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شى­لىك پەن اسقان شى­دام­­­دىلىق قاسيەت قاجەت. تابي­عا­تىنان وسىنداي بار قاسيەتتى بويىنا دارى­تىپ, بالالاردىڭ باعى­­­نا جارالعان, بۇگىنگە دەيىن 13 مىڭ­عا جۋىق بالاعا وكپە, ىشپەردە, كەۋدە قۋىسى, باس-مي جا­راقاتى, ۋرولوگيالىق اقاۋ­لار, ت.ب. اۋىر پاتو­لو­گيا­لار­عا حيرۋرگيالىق كۇردەلى وتا جاساپ, ولارعا ءومىر سىيلاۋدا ءالى كۇنگە قولىنان قان­داۋ­ى­رى تۇسپەگەن اتاقتى بالالار حيرۋرگى كامال ورمانتاەۆ­تى تانىستىرۋدىڭ ءوزى باسى ارتىق نارسە. ولاي دەيتىنىمىز, وتاندىق مەديتسيناداعى پەدياتريا سالاسى مەن بالالار حيرۋرگياسىن, ونىڭ عى­لىمىن كامال ورمانتاەۆسىز ەلەستەتىپ كورىڭىزشى؟ جو-جوق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى», قر ۇعا-نىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيل­ىق­­­تىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان عىلى­مى­نا ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەر, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى, مە­ديتسينا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كامال ور­مانتاەۆ مەنشىكتەۋگە كەلمەيتىن ۇلتتىق تۇلعا. * * * «حيرۋرگيا – جارتىلاي اسكەري ءتارتىپ» ... بۇدان جەتپىس بەس جىل بۇرىن قورقىت بابامىزدىڭ سۇيەگى جاتقان كيەلى جەردىڭ ىرگەسىندە شەكەسى تورسىقتاي ۇل دۇنيەگە كەلگەندە, ونىڭ ەرجەتكەن كەزدە باباسى داۋا تاپپاي كەتكەن اجالعا قارسى تۇرار ۇلكەن شيپاگەر بولارىن ەشكىم ويلاماعان شىعار. جوقشىلىق زامان. اتاسى ور­مانتاي دا, اكەسى ءسارۋار دا جالعىزدىق تاۋقىمەتىن تارتىپ, تۇرمىس­تىڭ قيىندىعىن كوبىرەك كورەدى. كامالدىڭ الدىنداعى ءۇش قىز, ءۇش ۇل ءسابي كەزىندە اۋىرىپ, شەتىنەپ كەتىپتى. بىردە اياعى اۋىر اناسىنا قۇمالاقشى ايەل: «شىراعىم, ۇل تۋاسىڭ, اتىن – كامال قوي. ودان كەيىن تاعى ۇلدى بولاسىڭ – ونىڭ اتىن سامال قوي», – دەپ باتاسىن بەرەدى. سول قۇم­ا­لاق­شىنىڭ ايتقانى كەلىپ, الدىمەن ماڭدايى جارقىراپ ۇل كەلىپ, اتىن كامال قويادى, سودان سوڭ ءىنىسى سامال تۋادى. زارىعىپ كۇتكەن بالا بولع­ان­دىقتان اكەسى ەركەلەتىپ, شەشەسى ايجانعا: «بالانى رەنجىتپە, اقساق-توق­ساق, سوقىر بولسا دا بەتىنەن قاقپا», دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرادى ەكەن. وسى­لايشا, اقىلدى تەنتەك كامال قارماقشىداعى ورتا مەكتەپتى 1953 جىلى ۇزدىك اياقتاپ, الماتىعا وقۋعا بارادى. اكەسى: «بالام, مەن قان قىرعىن سوعىستى, جارالانعان ادامدى كوپ كوردىم. الدىڭداعى التى باۋىرىڭ بەيكۇنا ءسابي كەزىندە شەتىنەپ كەتتى. سەن ەندى بالالار دارىگەرىنىڭ وقۋىنا بار, ادامداردى ەمدە», دەپ كەسىپ ايتادى دا, ءبىر قويدى سويىپ ساتىپ, قالتاسىنا سالىپ بەرەدى. سونىمەن ءبىر مەكتەپتەن الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنا ءبىلىم ىزدەپ اتتانعان 13 بالادان جالعىز ءوزى ورىسشا ەمتيحاننىڭ ءبارىن كىلەڭ «ۇشتىك» باعاعا تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلدانادى. ورىس ءتىلىن كۇندىز-ءتۇنى ۇيرەنىپ, بىردە اش, بىردە توق ءجۇرىپ, 1959 جىلى ينستيتۋتتىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتىن جاقسى ءتامامداپ, 1966 جىلعا دەيىن كلينيكالىق ورديناتۋرا مەن اسپيرانتۋرادا ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. ءبىر جىل اۋرۋحانادا ءبولىم مەڭگەرەدى. سوندا ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر مامانى, ءارى جەتەكشىسى بولعان پروفەسسور م.برياكين وتە قاتال ءتارتىپتىڭ ادامى بولسا كەرەك, تاڭەر­­تەڭگىلىك كونفەرەنتسياعا كەشىككەندەردى: «حيرۋرگيا – بۇل جارتىلاي اسكەري ءتارتىپ!» دەپ كىرگىزبەيدى ەكەن. ونىسى راس. كەيىن ءوزى دە وسى ءتارتىپتى ۇستاندى. – حيرۋرگ بولۋ, ونىڭ ۇستىنە بالالار حيرۋرگى بولۋ وتە قيىن دا جاۋاپتى جۇمىس. اڭگىمە ۇنەمى پىشاقپەن, قانداۋىرمەن جۇمىس ىستەۋ, وپەراتسيا جاساۋ عانا ەمەس, بۇل ماماندىق ادامنان ۇنەمى ءتاستۇيىن دايىندىقتى, ىشكى سەزىمتالدىقتى, ناۋقاستىڭ جاعدايىن تۇسىنە بىلەتىن جۇرەك نازىكتىگىن تالاپ ەتەدى. ءسال عانا اۋىتقۋشىلىق ورنى تولماس قاتەلىككە ۇرىندىرۋى وپ-وڭاي. سوندىقتان ولاردىڭ اربىرىنە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە ساي ەم قولدانۋمەن قاتار, بالالار دارىگەرى ءسابي جانىن تۇسىنەتىن پسيحولوگ, تاربيەشى, ەڭ باستىسى, جۇرەگى مەيىربان جان بولۋعا ءتيىس. كوپتەگەن دارىگەر مامانداردىڭ عىلىمي ءبىلىم-بىلىكتىلىگى جوعارى بولعانىمەن, شىن مانىندەگى تاڭداۋلى بالالار دارىگەرى بولا الماعاندارى وسى مەيىرباندىقتىڭ, شىن جاناشىرلىقتىڭ جەتىمسىزدىگىنەن. ال ادامنىڭ مەيىرباندىعى تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان, انانىڭ سۇتىنەن داريدى. تابيعاتقا ءبىرتابان جاقىن ادامداردىڭ بويىندا جاقسىلىق, مەيىرباندىق قاسيەتتەر مولىراق بولاتىنى اقيقات»,- دەيدى كۇرمەۋى قيىن ماماندىققا قاتىستى ءوز ويىن تۇيگەن عالىم. «ۇستازى جاقسىنىڭ, ۇستانىمى مىقتى» دەگەن, ە.چەركاسوۆا, م.برياكين, ا.پۋگاچەۆ سىندى پەدياتريانىڭ حاس شەبەرلەرىنەن ءتالىم الدى. زەرەك تە العىر كامەكەڭ 1966 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاي­­دى. عى­لىم­عا تاباندىلىقپەن بەرىلىپ, شىنايى ءبىلىم ىزدەۋدىڭ ءناتي­جە­سىن­دە بار-جوعى 35 جاسىندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش عىلىم دوكتورى اتان­دى. ءماس­كەۋدە بولعان جىلدارىندا ومىرلىك ماماندىعىنا قاتىستى تەرەڭ تاجىريبە جيناقتاۋىنا مول مۇمكىندىك تۋادى. ال 32 جاسىندا الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا بالالار حيرۋر­گيا­سى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, سودان بەرى ونى ۇزبەي باس­قارىپ كەلەدى. سول ارالىقتا ينستيتۋتتىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتىندە ەكى رەت دەكان بولىپ, 1980-85 جانە 1993-2001 جىلدار ارالىعىندا پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتا­لىعىن باسقاردى. 2001 جىلدان اتالمىش ورتالىقتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى. وسى ۋاقىت اۋا­نىن­دا عالىم 310-نان استام عىلىمي جۇمىس جازسا, 9 مونوگرافيانىڭ ەكەۋى لەنينگرادتا جارىق كوردى. اكادەميك قازاقستاندىق بالالار حيرۋر­گيا­سىنىڭ عىلىمي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ءارى ارتىندا مىڭداعان شاكىرت دايىنداعان ۇلاعاتتى دا, قادىرمەندى ۇستاز. ونىڭ باسشى­لى­عى­مەن 103 كانديداتتىق, 16 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. – عىلىمي اتاق الۋ, شەن-شەكپەنگە يە بولۋ سونشالىقتى قيىن بولا قويماس, – دەيدى اكادەميك. – بىراق دارىگەرلىك ماماندىقتىڭ ەڭ باستى قيىندىعى سول – بىلىمسىزدىك, تاجىريبەسىزدىك ادامدى ءوزى ويلاماعان تالاي تىعىرىققا تىرەيدى. ۇلتجاندى عالىم تەك ءوز ماماندىعىمەن اينالىسىپ قويماي, دەر كەزىندە قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسىپ, ازاماتتىق پىكىر-ۇسىنىستارىن ورتاعا سالىپ, وي تۋعىزا الدى. قوعام قايراتكەرى رەتىندە نامىس جولىندا ءوز ءۇنىن تايساقتاماي, باتىل ايتاتىن ۇلتىنىڭ كۇرەسكەرى. سوعان قاراماي جانى جايساڭ كىسىمەن تىلدەسۋ وڭاي, ازىلگە جانى قۇمار. بويىندا مەنمەندىك, تاكاپپارلىق جوق. «جۇيرىك اتقا شاباندوز ءۇيىر, جاقسى ادامعا دوس ءۇيىر» دەگەن, كامەكەڭنىڭ دوستارى كوپ, زيالى قاۋىم اراسىندا بەدەلى وتە جوعارى. «التىن قولدى» دارىگەر ءۇشىن دۇنيەدەگى ەڭ ىستىق جۇرەكجاردى لەبىز, ەڭ تازا اقجارىلقاپ كوڭىل, شىنايى ماحاببات ءوزى ەمدەگەن با­لا­لاردىڭ, ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ىقىلاسى ەكەنىن ول ءجيى ايتادى. «جالپى مەن باي ادامنىڭ ءبىرىمىن. مىڭداعان بالانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالىپ, اتا-انالاردىڭ العىسىن الدىم. مىنە, ناعىز بايلىق – وسى بايلىق» دەيدى شيپاگەر اعامىز. ويتكەنى, ول ءومىردىڭ باعاسىن بىلەدى, قانشاما كىشكەنە بالاقايدىڭ ولىممەن ارپالىسىن كوز الدىنان وتكىزدى, سولاردىڭ قانشاسىنا جارىق دۇنيە, قانشا شاراسىز اتا-اناعا ولشەۋسىز قۋانىش سىيلادى. رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن كامال اعامەن جولىق­قا­نىمىزدا «مەن جايىندا ەلىمىزدىڭ تانىمال, بەلگىلى ازاماتتارى ءوز ويلارىن ءبىلدىردى, ءبىلدىرىپ تە جاتىر, بىراق مەن ءۇشىن انالاردىڭ اق تىلەۋىنەن, العىسىنان ارتىق قىمبات سىيلىق جوق. انالاردى سويلەتىڭىز. ويتكەنى, دارىگەرلىك قىزمەتىمدە بالالارمەن قوسا انالىق قاسيەتتىڭ قۇدىرەتىن تەرەڭ ءتۇسىندىم, ولاردىڭ الدىندا باس يەمىن» دەپ, ءوز اناسى جايلى تەبىرەنە سىر شەرتتى... انا تۋرالى تولعانىس انا مەن بالا ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ەگىز ۇعىم. ءاربىر ادامنىڭ ءومىر­دە­گى باسپالداقتارى انا قۇرساعىنان باستاۋ السا كەرەك. قۇيتاقانداي ءتىر­شىلىك يەسىن 9 اي, 9 كۇن قۇرساعىندا ۇستاپ, ومىرگە اكەلۋ – بىلگەن ادام­عا وڭاي ەمەس. سوندىقتان دا انانىڭ ادام تىرشىلىگىندەگى ورنى ەرەك­شە. ونىڭ كوتەرەر جۇگى, اتقارار مىندەتى زور. الىپ تا, باتىر دا, اقىن دا, اكىم دە انادان تۋادى. عالامدا انا مەيىرىمىنە جەتەر مەيىرىم, انا ماحابباتىنا جەتەر ماحاببات جوق شىعار, ءسىرا. ول شەتسىز, شەكسىز ەكەن. ماماندىعىم انا مەن بالا ومىرىنە بايلانىستى بولعاندىقتان, ءار ءتۇرلى دەرتكە شالدىققان بالالاردى ەمدەۋ بارىسىندا انانىڭ بالاعا دەگەن شەكسىز مەيىرىمىنە كوپ كۋا بولدىم. ادام بالاسى قينالعان كەزدە ەڭ الدىمەن ويىنا اناسىن الادى ەكەن. اۋرۋحانادا كوزى جاۋدىرەپ, دارىگەردەن كومەك كۇتكەن بالاقاي ەڭ الدىمەن الاقتاپ اينالاسىنان اناسىن ىزدەيدى. باۋىر ەتى بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن قايعىسىنا جانى قينالىپ, ەت باۋىرى ەلجىرەپ تۇرعان انانى كورگەندە انا الدىندا باس يەسىڭ. سونداي ساتتەردە ويىڭا ەرىكسىز ءوز اناڭ ورالادى. انام ايجان 8 رەت قۇرساق كوتەرگەنمەن, تاعدىردىڭ جازعانى بولار, العاشقى 6 ءسابيى ومىردەن ەرتە كەتتى. سودان اكەمىز ەكىنشى رەت ۇيلەنىپ, كىشى شەشەمىز ءۇش قىز تۋدى. وكىنىشكە قاراي, ول كىسى ءۇشىنشى قىزى ءدۇ­نيە­گە كەلگەندە قايتىس بولدى. انامنىڭ جۇرەگى ۇلكەن, كوڭىلى دارحان ادام ەدى, الگى شيەتتەي ءۇش قىزدى كىسى ەسىگىندە قاڭعىرتپايمىن دەپ با­ۋى­رىنا باسىپ, ءوزى تاربيەلەدى. ءالى كۇنگە ەرىكسىز تاڭداناتىنىم, انام قۇيتاقانداي قالدىگۇلدى ەمىزگەندە ومىراۋىنان ءسۇت شىقتى. مىنە, تا­بيعاتتىڭ قۇدىرەتى قانداي!؟ ەشكىم تۇسىندىرە الماس انالىق مەيىرىمنىڭ شەكسىزدىگى عوي, ايتپەسە تالاي جىلدان بەرى بالا ەمىزبەگەن, ونىڭ ۇستىنە جاسى ەلۋدەن اسىپ كەتكەن ادامنىڭ بويىنان قالاي ءسۇت شىعادى؟! مەن 1953 جىلى ءبىلىم قۋىپ, ۇيدەن الشاققا كەتتىم. دارىگەر ما­مان­دى­عىن مەڭگەرۋ وڭاي ەمەس. كۇنى-ءتۇنى تالماي ىزدەنەسىڭ, عىلىمدا جاڭا­لىق اشۋعا تالپىنىپ, ناۋقاس جاندارعا قولۇشىن بەرۋگە بار جان-ءتانىڭدى سا­لاسىڭ. ءبىلىم قۋىپ, ماسكەۋ استىق. قىزىلوردا ءوڭىرى شالعايدا بولعان­دىقتان, ەلگە سيرەك بارۋشى ەدىك. تۋعان جەرگە ساعىنىپ كەلگەندە انام كەمسەڭدەپ, كوز جاسىن سىعىپ الاتىن. سول كەزدە: «اپا نەگە جىلايسىز؟» دەپ تاڭدانۋشى ەدىم. سويتسەم, انانىڭ ق ۇلىنشاعىن كورگەندە قۋا­نىش­تان كوزىنە جاس ۇيىرىلەدى ەكەن عوي. مەنىڭ بۇگىنگىدەي تابىستارعا, بيىكتەرگە جەتۋىمدە ومىرلىك رۋحاني ءنار بەرىپ كەتكەن اتا-انامنىڭ ۇلەسى ءو­ل­شەۋسىز. بىراق قىزىعىمدى, جاقسىلىعىمدى كورە المادى. سول ءبىر كەزدەرى ءوزىم قىزمەتكە دە, ومىرگە دە ەندى-ەندى قالىپتاسا باستاعان كەزىم ەدى عوي. اكەم 1960, انام 1968 جىلى قايتىس بولدى. قازىر جاسىم 75-ءتى ەڭسەرگەن شاقتا كوكىرەگىمدى ءبىر وكىنىش كەرنەيدى. اناما قانشا العىس ايتسام دا, قازاقتىڭ ءجون-جورالعىسىن ساقتاپ, ءبىر ءتاۋىر كويلەك كيگىزبەپپىن-اۋ... «قۇداي قولىڭىزعا قۋات بەرسىن!» جاس كەزىمدە بۇكىل وتباسىمىز بولىپ ءسۇيىپ وقىعان دانىشپان كارديوحيرۋرگ ن.اموسوۆتىڭ «ويلار جانە جۇرەك» دەيتىن كىتابى بولدى. شى­­نىن ايتقاندا, وقىلعان سول كىتاپتان تۇسىنگەنىم كوپ تە ەمەس ەدى. بىراق, ءبىر نارسەنى مىقتاپ ۇققانىم انىق: حيرۋرگ ماماندىعى – ويعا سىي­ماي­­تىن, تاڭعاجايىپ, توسىن, كوزسىز باتىرلىقتى تالاپ ەتەتىن نارسە. تەك اي­رىقشا ادام, ەرەكشە تالانتتى ادام عانا حيرۋرگ بولا الادى. حيرۋرگ ما­مان­­­دى­­­عى بارلاۋشى, ۇشقىش, عارىشكەردىڭ ماماندىعى سەكىلدى. ويتكەنى, ادام ءومىرى ونىڭ قاس-قاعىم ساتتە قابىلداعان دۇرىس شەشىمىنە بايلانىستى. وسىدان 36 جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەنىنە ءۇش-اق كۇن بولعان سابيىمە جەدەل وپەراتسيا جاساۋ قاجەت بولدى. وپەراتسيا وتە كۇردەلى, بىلايشا ايتقاندا بىرەگەي بولعاندىقتان, ونى جاساۋعا شەشىم قابىلداۋ قيىنعا ءتۇستى. ماسكەۋگە اپارامىز با دەگەندە, سول كەزدە 40 جاستاعى بالالار حي­رۋر­گى كامال ورمانتاەۆ «بالانى ەش قايدا جىبەرۋدىڭ قاجەتى جوق, وپە­راتسيانى ءوزىم جاسايمىن» دەپ موينىنا الدى. وپەراتسيا التى ساعاتقا سوزىلىپ, ءساتتى ءوتتى. وسى ۋاقىتتان وتباسىمىزدا تاعى ءبىر كەزەڭ باستال­دى. وپەراتسيادان كەيىن دەمالۋدى, تاماق ءىشۋ, جۇتۋ, جىلاۋدى ۇيرەنىپ, ءومىر ءۇشىن ناعىز كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقاندا, كىشكەنە بالاقايدىڭ اتىن قويۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىز. بۇل ماسەلەنى شەشۋدى وتباسىمىزدىڭ باس يەسى اتامىز ءوز قولىنا الدى. ول كىسى كامال ءسارۋار ۇلىنا حابارلاسىپ: «كامال, نەمەرەمدى سەنىڭ ەسى­مىڭ­مەن اتاۋعا رۇقسات بەر» دەگەندە, ول كىسى ساسىپ: «قازاقتا ونداي ىرىم بار ما ەدى؟» دەپتى. بىراق, سول كەزدەگى رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋرورى اتامىز كۇشكە باسىپ: «قابىلداندى. نەمەرەمنىڭ اتى كامال بولادى», دەدى. مىنە, سو­دان بەرى 35 جىل ءوتىپتى. بالامىز ەرجەتىپ ۇيلەندى, ەندى ءوزىنىڭ ەكى ۇلى بار. كامال اعا, ءسىز بۇكىل انالاردىڭ العىسىن العان ادامسىز. سوندىقتان دا ۇزاق تا باقىتتى ءومىر سۇرۋگە مىندەتتىسىز. وزگەلەرگە ءومىر سىيلايتىن قولىڭىزعا جاراتقان يەمىز قۋات بەرسىن! قۇرمەتپەن, كامال سەيىتوۆتىڭ اناسى اللا سەيىتوۆا. * * * «اللا ايدار تاققان دارىگەر» كامال اعامىزدى اللا تاعالا تۋمىسىنان, اناسى ايجان جارىقتىق­­­تىڭ بويىنا بىتكەننەن-اق ۇلكەن سانا-سەزىم, تاۋداي تالاپ, ادام جا­­­نى­­­نىڭ قورعانىشى بولا بىلەتىن پاراساتتىلىق پەن «ءتاڭىرى جاراتقان دارىگەر» «لاۋازىمىمەن» ومىرگە اكەلگەن سياقتى. ول كىسىمەن ۇلىم ءىلياستىڭ 2 جاسىندا, 1983 جىلى تانىستىم. سودان بەرى 28 جىل ءوتىپتى. بىرىنشىدەن, اللا ­­­تاعالانىڭ قۇدىرەتى, ەكىنشىدەن كامال اعانىڭ كاسىبي بىلىگىنىڭ ارقا­­­سىندا بالاما وتە كۇردەلى وپەراتسيا جاسالىپ, امان قالدى. سول كۇن­­­دەر­­­دەگى مەنىڭ جاعدايىمدى ەش انانىڭ باسىنا بەرمەسىن. ءىلياسىم 37 كۇن جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىپ, ءۇش رەت كلينيكالىق ءولىمدى باستاپ وتكەرىپ, ءۇش مارتە تىرىلگەندە, مەن دە ءۇش رەت ءولىپ-تىرىلگەن انامىن. ءبىر ايدىڭ ىشىندە شاشىم اعارىپ, بۇكىل بولمىسىم, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىم وزگەردى. اللا تاعالا مەن دارىگەرگە دەگەن سەنىمىم ارتا ءتۇستى. ينشاللا, مەن ءۇشىن قارا تۇنەك كۇندەردە كامال اعا تاڭ بولىپ اتىپ, كۇن بولىپ شىققان, اللادان كەيىنگى ءپىرىم ەدى. ول كىسى اللا ايدار تاققان دارىگەر. قازىر ءىلياسىم ءيمانجۇزدى, مۇسىلمانشىلىعى مول, يناباتتى ازامات. ءبىر ەمەس, ەكى ماماندىق يەسى. بوكستان سپورت شەبەرى. ەندەشە, ۇلىمنىڭ وس­­­ىن­­­داي دارەجەگە جەتۋىندە اكادەميك كامال ورمانتاەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ۇلان-عايىر. ءىلياسىم ءۇشىن كامال اتاسى ومىرلىك ۇلگى-ونەگە. وسى جىلدار ارالىعىندا كامەكەڭمەن ارالاسا ءجۇرىپ, اتى اڭىزعا اينالعان بالالار حيرۋرگى, عاجايىپ عالىم عانا ەمەس, ونىڭ بۇكىل عالامدى كوكىرەگىنە كىسىلىگىمەن سيعىزا العان ۇلكەن جۇرەكتى پاراسات يەسى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىم. كىسىمسىنۋدى بىلمەيتىن قازاقتىڭ قاراپايىم عانا بالاسى ءوز ەلىمىزدى ايت­پا­­­عاندا تمد, شەت ەل مەديتسينا عالىمدارىن بىلىمدىلىگىمەن مويىنداتىپ وتىر. اسىلىق ايتقانىم ەمەس, جالعىز مەن عانا ەمەس, اكادەميك ورمانتاەۆ وتا جاساپ, ەمدەگەن كوپتەگەن اتا-انالارمەن تانىس بولىپ, ولاردىڭ دا شەك­سىز العىس­­­­تا­­­رىنا كۋامىن. ول كىسىنى تەك ءبىز عانا ەمەس, كەڭ بايتاق ەلى­­­مىز­­دىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءپىر تۇتاتىن وتباسىلار, اتا-انالار سانى جەتەرلىك. ءىل­ي­­يا­­­­سىم ءۇشىن اللاعا ءشۇ­­­كىر­­­شى­­لىك ايتىپ, بۇكىل اۋلەتىمىز ەكى دۇنيەدە كا­مە­­­­كەڭ­نىڭ الدىندا باس ءيىپ وتەمىز. اق تىلەكپەن, زور العىسپەن مارحابات  دوسبايتەگى-قاسىمجانوۆا. * * * «ورمانتاەۆ – قازاق ۇلتىنىڭ بەينەسى» باستان كەشكەندەردى ساق­­­تاۋعا اتا-انانىڭ جۇرەگىنەن ار­­­تىق «قويما» تابىلا قويماس, ءسىرا. اسىرەسە, ول بالاعا باي­لا­نىس­تى بولسا. دۇنيەدە بالا ءۇش­­­ىن انا جۇرەگىنەن اساتىن ادال, نازىك سەزىم جوق شىعار. مەن ۇلىم تىلەك ءۇشىن كوپ قيىن­دىق­تى باسىمنان كەشتىم. ول ءبىر جارىم جاسىندا سيرەكتەۋ كەزدەسەتىن دەرتكە شالدى­عىپ, اۋىر حالدە جاتتى. سول قيىن كەزدەردەگى كۇندەلىك داپتەرىمە كوز جۇگىرتسەم, بالام ءۇش جىلدىڭ 319 كۇنىن اۋرۋحانادا, ونىڭ 64 كۇنىن بالا ءال ۇستىندە №1 بالالار اۋرۋحاناسىندا وتكىزىپتى. سونداي قيىن جاعدايدا قۇداي وڭداپ, كامال ءسارۋار ۇلىنىڭ قامقورلىعىندا بولىپ, با­­­لامنىڭ بەتى بەرى قارادى. مىنە, سول كەزدەرى ءتۇن ۇي­­­قىسىن ءتورت بولەتىن تەك انالار عانا ەمەس ەكەنىن ءبىلدىم. ءتۇننىڭ قاي ۋاقىتىندا بولماسىن (كەيدە تاڭ ال­­­دىن­­­­دا) سوناۋ قالانىڭ تۇكپىرىندەگى 3-ءشى شاعىن اۋداننان كەلىپ, تەزدەتىپ پالاتاعا كىرىپ بالانى قاراپ, بىزگە دەم بەرىپ كەتەدى. دارىگەرلىك بىلىكتىلىگى, شيپاگەرلىگى ءوز الدىنا, ول كىسىنىڭ بالاعا دەگەن جاناشىرلىعى – انا­­نىڭ قامقور­­لىعىنان كەم ەمەس ەكەنىن كورىپ, قايران قالدىم. بايقاۋىمشا, كامالدىڭ ۇستاناتىن بيىك ۇستانىمى – الەمنىڭ بارلىق التىنىن جيناسا دا, ول ءسابيدىڭ ءبىر تامشى كوز جاسىنا تۇرمايدى دەگەن وسيەتى. وسى رەتتە بالا دەنساۋلىعى دەسە جانىن شۇبەرەككە تۇيەتىن كامالداي ادام كەمدە كەم دەسەم, ارتىق ماداقتاعانىم ەمەس. ول كىسى جانىن ولجالاپ الىپ قالعان تىلەك بۇگىندە ەرجەتىپ, ەل قاتارىنا قوسىلىپ, جەكە شاڭىراق كوتەردى. بۇگىندە بالالى-شاعالى, ءۇش ۇلى بار. ولار دا كامەكەڭدى اتى اڭىزعا اينالعان اتامىز دەيدى. حالىقتا «ەگەر ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا, وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى» دەگەن ءسوز بار. مىنە, وسى ءسوز كامەكەڭە ارنالعان سياقتى. بايقاۋىمشا, وعان ناۋقاس بالانىڭ اكە-شەشەسىنىڭ كىم ەكەنى, قانداي قىز­­­مەت اتقاراتىنىنىڭ قاجەتى شامالى. ول تەك بالا عۇمى­­­رىن ساقتاپ قالمايدى, ونى ماپەلەپ ەمدەپ, الاقانىنا سالادى. ەرتەڭ جاقسى ادام قاتارىنا قوسىلىپ, قوعامعا قىزمەت جاساۋى ءۇشىن قولىنان كەلگەنىن ايامايدى. «بالانى ەمدەدىم, ءتاۋىر بولدى, ەندى جولى بولسىن!» دەۋمەن كامالدىڭ قامقورلىعى شەكتەلمەيدى. ول بالانىڭ بولاشاعىن سىرتتاي بايقاپ, ءاردايىم اتا-انا, تۋىستارىنان سۇراپ, ءبىلىپ وتىرادى. بۇدان ارتىق قانداي ادامگەرشىلىك كەرەك! وسى رەتتە كامەكەڭ تۋرالى تورتكۇل دۇنيەگە بەلگىلى عالىم, «الەمنىڭ بالالار دوكتورى» اتانعان لەونيد ءروشالدىڭ: «ورمانتاەۆ – قازاق ۇلتىنىڭ بەينەسى» دەپ تۇجىرىمداۋى وتە ورىندى دا جانە شىنايى شىندىق. بۇل – ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. قاينيكامال قابديەۆا. قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى. * * * «ەڭ باي ادام – دەنى ساۋ ادام» بۇل كامال ءسارۋار ۇلىنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن ءسوزى. مەنىڭشە, قازاق جەرىندە مىڭداعان بالانى ولىمنەن اراشالاپ قالعان بالالار حيرۋرگى, پروفەسسور ك.ورمانتاەۆ جاراتقاننىڭ بىزگە جىبەرگەن سىيى. ونىڭ ۇلكەن جۇرەگى مەن «التىن قولى» قانشاما بالاعا ءومىر سىيلادى دەسەڭىزشى. 1988 جىلى ءبىزدىڭ وتباسىمىز ۇلكەن قايعى-قاسىرەتتى باسىمىزدان وتكەردىك. ءبىر جاس ون ايداعى قىزىم اسەل كورشىنىڭ ۇيىندە ويناپ ءجۇرىپ, بايقاۋسىزدا ءسىلتى (ۋكسۋس) ءىشىپ قويادى. ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى وڭەش كۇيىگى, العاشقى ون كۇندە قىزىم ءۇش رەت كلينيكالىق ءولىمدى باستان وتكىزدى. تاماعىنان اس تۇگىلى, سۋ دا وتپەدى. جولدامامەن الماتىعا №1 بالالار اۋرۋحاناسىنا كەلگەندە تاعدىر ءبىزدى پروفەسسور ك.ورمانتاەۆقا جولىقتىرىپ, قىزىم­­­نىڭ ومىرىمەن كۇرەس باستالىپ كەتتى. ۇزاق ەم, ساۋىقتىرۋدان كەيىن 1991 جىلى پروفەسسور توق ىشەكتەن كەسىپ الىپ, جاساندى وڭەش سالدى. ياعني, وڭەشكە اۋتوەزوفاگوپلاستيكالىق وپەراتسيا جاسالىپ, قىزىمنىڭ جاڭا ءومىرى باستالدى. سودان بەرى 22 جىل ءوتتى. اسەل قازۇۋ-ءدى ءبىتىرىپ, تۇر­مىس­قا شىعىپ, اياعى اۋىر بولعاندا تاعى دا پروبلەما باستالدى. قاي گينەكو­­­­لوگ­­قا بارمايىق, قىزىمدى ەسەپكە الىپ, بوساندىرۋدان باس تارتتى. نە ىستەيمىز؟ قىزىمنىڭ ايى-كۇنى جاقىنداپ قالدى. سودان جىلاپ-ەڭىرەپ ءدارى­گەرىمىز كامال ءسارۋار ۇلىنا كەلدىك. 22 جىل ۋاقىت وتسە دە اسەلىمدى ۇمىت­پاپتى. ءبىزدى جىلى قابىلداپ, جاعدايدى ءتۇسىنىپ, قىزىمدى انا مەن بالا عىلىمي ورتالىعىنا جاتقىزۋعا كومەكتەستى. اسەلىم ەش وپەراتسياسىز, ءوزى بوسانىپ, ۇلدى بولدى. كامال اعاسى نەمەرەمە مۇساعالي دەگەن ەسىم بەردى. ەندىگى مەنىڭ انالىق ارمانىم, اسىل تىلەگىم – نەمەرەم دە ۇلى عالىم, اپتال ازامات كامال ورمانتاەۆتاي بولسا دەيمىن. قۇرمەتپەن, دارىگەر-كارديولوگ گۇلجامال كۇسپاەۆا. تۇركىستان قالاسى. * * * بالالاردىڭ باعىنا جارالعان مەنىڭ پەشەنەمە كامال سارۋار ۇلىمەن كەزدەسۋ وتباسىمىزداعى بولعان قايعىلى جاعدايدان كەيىن جازىلىپتى. نەمەرەم زارينا ءبىر جاس ەكى ايىندا №1 بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ جانساقتاۋ بولىمىنە وتە اۋىر حالدە ءتۇستى. نەمەرەمدى كورگەندە «ءبارى ءبىتتى, بالا امان قالمايدى» دەپ ويلادىم. الايدا كامال ءسارۋار ۇلى باستاعان دارىگەرلەردىڭ كۇشىمەن نەمەرەم «كومادان» شىققانمەن, ومىرىنە تونگەن قاۋىپ سەيىلمەدى. دارىگەرلەر جەدەل وپەراتسيا جاساۋ كەرەك دەپ شەشىپ, 1997 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءوزىنىڭ شاكىرتى عاني قۇربانبەكوۆپەن بالانىڭ باس سۇيەگىنە كۇردەلى وپەراتسيا جاسالدى. ماعان سول جولى وپەراتسيادان وتە قاتال, وزىنە مىعىم, بىراق قاتتى شارشاپ شىققان كامال ءسارۋار ۇلى قاتتى اسەر ەتتى. سوندا عانا حيرۋرگ مامان­­­دى­عىنىڭ وتە كۇردەلى, اۋىر ەكەنىن ءتۇسىندىم. وپەراتسيادان كەيىن ول كىسى زاري­نا­نىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاپ وتىردى, ال ءبىز بولساق پروفەسسوردىڭ بەرگەن نۇسقاۋىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىستىق. قازىر زارينام 16 جاستا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە جاقسى وقيدى. مەن جاراتقان يەمىز سونداي قيىن كەزەڭدە مەيىربان جانە ادال, ءوز ءىسىنىڭ ايتۋلى شەبەرى كامال ءسا­رۋار ۇلىن ءبىزدىڭ باعىمىزعا جىبەرگەن شىعار دەپ ويلايمىن. ميرا مۇقاشەۆا,  زارينانىڭ اجەسى. * * * ...حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەننەن ارتىق اتاق تا, داڭق تا جوق شىعار, ءسىرا. بۇگىندە مەديتسينانىڭ ابىز اقساقالى اتانعان كامال ءسا­رۋار ۇلى وتكەن ءومى­­رىنە, تاعدىر-تالايىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. جاقسى جار جاراتقاننىڭ جاردەمى دەگەن, جۇبايى روزامەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. اكە جولىن قۋعان بالالارى الماس عىلىم دوكتورى, ساۋلەسى عىلىم كانديداتى, جاراس – ديپلومات, ايجان – ستۋدەنت. ال ۇرپاق جالعاس­تى­عى – نەمەرەلەرى كوز قۋانىشى. «قانشا العىس الساڭ, سونشا عۇمىر جا­ساي­سىڭ» دەگەن شىعىس ءتامسىلى بار. ەندەشە, انا­­لار­­­دىڭ العى­سىن ار­قالا­عان اكا­دەميك اعامىزدىڭ عۇ­مى­­­رى ۇز­اق بولعاي. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.