قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق پالاتانىڭ وتىرىسى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن جينالىپ تۇرادى. ونىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار باسشىلارى, ساراپشى ماماندار مەن عالىمدار, دەپۋتاتتار ەنگەن. كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دە پالاتا «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن تالقىلادى.
وعان زاڭ جوباسىن دايىنداۋشى ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى, ءداستۇرلى دىندەر وكىلدىكتەرىنىڭ باسشىلارى, باق وكىلدەرى قاتىستى.
وتىرىستى قوعامدىق پالاتانىڭ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوبروۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. العاشقى ءسوز زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى قايرات لاما شارىپكە بەرىلدى. ول جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى, قاجەتتىلىگى, ازىرلەۋدىڭ العىشارتى, قولدانىستاعى زاڭنان وزگەشەلىگى تۋرالى بايانداپ بەردى. سونىڭ ىشىندە ول وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا ميسسيونەرلىك قىزمەتتىڭ, ءدىني مازمۇنداعى كىتاپتاردى تاراتۋدىڭ, رۋحاني وقۋ ورىندارىن ليتسەنزيالاۋدىڭ, سونداي-اق زاڭدى تۇلعالاردىڭ ءدىني قىزمەتپەن اينالىسۋىنىڭ بىرەگەي تالاپتارى بولماعانىن, ال اتالمىش زاڭ جوباسى باسقا دا وكىلەتتىكتەرىمەن قاتار وسى ماسەلەلەردى دە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. توراعا ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ: «ءبىز قازاقستانداعى بارلىق دىندەردىڭ تەڭدىگى مەن ءدىنارالىق كەلىسىمنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەمىز ءارى وعان كەپىلدىك بەرەمىز. ءبىز يسلامنىڭ جانە باسقا دا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ وزىق داستۇرلەرىن قۇرمەت تۇتا, دامىتا وتىرىپ, زاماناۋي زايىرلى قوعام قۇراتىن بولامىز» دەگەن سوزدەرىن كەلتىرىپ, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا وسى تالاپتار ەسكەرىلگەنىن قۇلاققاعىس ەتتى. ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى دا جوباداعى كەيبىر ەرەكشەلىكتەر اتالىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ءدىني بىرلەستىكتەر باسشىلارى جاسى كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى قارسى بولعان جاعدايدا ونىڭ ءدىني قىزمەتكە ارالاسۋىنا رۇقسات بەرمەۋگە مىندەتتى ەكەندىگى ايتىلدى.
قايرات لاما ءشارىپ زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا ارمەنيا, رەسەي, بەلارۋس, گرۋزيا, ليتۆا, يسپانيا جانە باسقا دا ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلەرى ەسكەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ مارتەبەسى سول ەلگە تاريحي تۇرعىدان قاتىستى بولۋىمەن انىقتالادى ەكەن. مىسالى, يتاليادا بارلىق دىندەر كاتوليكتىك جانە كاتوليكتىك ەمەس بولىپ بولىنەدى. ليتۆادا ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس ءدىني قاۋىمداستىقتار ايقىن تۇردە بولىنگەن. بەلگيادا دا مەملەكەت تاراپىنان تانىلعان جانە تانىلماعان دىندەر دەپ جىكتەۋ قالىپتاسقان, دەي كەلىپ شەشەن جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا بىزدە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ تىركەلۋ تارتىبىنە توقتالىپ ءوتتى. ءدىني بىرلەستىك 50 مۇشەدەن كەم ەمەس ادامنىڭ باستاماسىمەن تىركەلەدى جانە وعان جەرگىلىكتى بىرلەستىك ءمارتەبەسى بەرىلەتىن كورىنەدى. ودان ءارى مۇشەلەردىڭ سانىنا قاراي ايماقتىق, رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىكتەر بولىپ تىركەلۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەرىستەردى ەنگىزۋدە شەتەل تاجىريبەسى ەسكەرىلگەن ەكەن. ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇشەسى رۋمىنيا ەۋروپاداعى ءدىن تۋرالى ەڭ قاتاڭ زاڭعا يە مەملەكەت بولىپ سانالادى. ولاردىڭ زاڭىنا سايكەس ءدىني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى ەلدىڭ جالپى تۇرعىندارىنىڭ 0,1 پايىزىنان كەم ەمەس (ياعني 23 مىڭ ادامنان كەم ەمەس) بولىگىن قۇراعان جاعدايدا عانا مەملەكەت تاراپىنان تانىلادى, دەدى ق.لاما ءشارىپ. ودان ءارى بايانداماشى ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ماجبۇرلەيتىن, مىندەتتى ءبىلىم الۋعا بوگەت جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ يماندىلىعى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. زاڭ جوباسىنداعى جاڭا نورمالاردىڭ ءبىرى – ءدىني جورالار مەن ءراسىمدەردى مەملەكەتتىك ورگانداردا, قارۋلى كۇشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا, قىزمەتتەرى قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋمەن بايلانىستى مەكەمەلەردە, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ عيماراتتارى مەن اۋماقتارىندا وتكىزۋگە تيىم سالىنۋى بولىپ تابىلادى, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ق.لاما ءشارىپ جاڭا زاڭ جوباسىن ەنگىزۋگە بايلانىستى قانداي زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنىن سانامالاپ بەردى.
مىنبەرگە ەكىنشى بولىپ ءماجىلىس دەپۋتاتى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كامال بۇرحانوۆ كوتەرىلدى. ول بۇگىنگى كۇننىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ حح عاسىرداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ ءداستۇرلى كاتەگوريالارىن قولدانۋمەن شەكتەلمەيتىنىن اتادى. سونداي-اق ول امەريكادا, ماسكەۋدە بولعان تەراكتىلەردىڭ جانە «اراب كوكتەمى» دەگەن اتاۋ العان افريكا ەلدەرىندەگى ب ۇلىكتەردىڭ ءبارى دە بۇگىنگى زامان قاۋىپ-قاتەرلەرىنىڭ الدىن الماعاننىڭ سالدارى ەكەنىن ايتتى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ اقتوبە وبلىسىندا بولعان وقيعالار دا سونداي وقيعالاردىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. سوندىقتان دا بۇگىن مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا قاۋىپسىزدىك شارالارىن مىقتاۋ مىندەتى تۇر. سونىڭ ىشىندە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ شارت. وسىندايلاردىڭ الدىن الماساق ءبىزدىڭ دە زور قاۋىپتەرگە ۇشىرايتىنىمىزدى اقتوبە وقيعالارى كورسەتىپ بەرگەن جوق پا, دەي كەلىپ شەشەن وسىلاردىڭ ءبارى بىزگە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋعا العىشارت بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. زاڭ جوباسى تۋرالى ويلارىن ايتقاندا وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وزگەرىستەردى عانا ەمەس, باسقا دا دەموكراتيالىق ەلدەردە قابىلدانىپ جاتقان وزگەرىستەردى جانە بۇرىننان قالىپتاسقان داستۇرلەردىڭ ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن اتادى. دەپۋتات ءوز باسى بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ءدىن ىستەرى تۋرالى زاڭدارىن زەرتتەگەنىن ايتا كەلىپ, سونىڭ ىشىندە بەلگيادا 6 كونفەسسيا عانا رەسمي تۇردە تانىلاتىندىعىن ايتتى. بۇلاردىڭ تانىلۋ سەبەبى بەلگيا جەرىندە ولار كەم دەگەندە ونداعان جىلداردان بەرى بار جانە ارقايسىسىن بىرنەشە مىڭداعان ادام ۇستانادى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ قوعامعا الەۋمەتتىك تۇرعىدان پايدالى ەكەندىگى ەسكەرىلەدى ەكەن. مىنە, وسى تالاپتاردىڭ ۇردىسىنەن شىعاتىن كونفەسسيالار عانا رەسمي تۇردە تىركەلە الادى. فرانتسياداعى ءدىن ىستەرىنىڭ ەرەكشەلىگى قاتارىندا ەلدە ەڭ كوپ تاراعان ءدىن دەپ تانىلعان كاتوليتسيزمنىڭ ەپيسكوپتارى جەرگىلىكتى پرەفەكتۋرانىڭ كەلىسىمىمەن عانا سايلاناتىنىنا نازار اۋداردى. ال يتاليادا دىندەر كاتوليك جانە كاتوليك ەمەستەر دەپ قانا تانىلادى. مەملەكەت ءشىركەۋمەن ارادا كونكوردات (كەلىسىم) اتتى قۇجاتقا قول قويادى. ول دىنگە ۇكىمەت تاراپىنان كومەك بەرۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتقا شىركەۋ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەنەدى جانە شىركەۋلەردىڭ تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتالۋىنا جاعداي جاسالادى ەكەن. سونداي-اق توراعا چەحيانىڭ ەرەكشەلىگىنە دە توقتالدى. بۇل ەلدە شىركەۋ 10 مىڭ ادام كەلەتىندىگى راستالسا عانا تىركەۋگە الىناتىن كورىنەدى, سوندا مەملەكەت تاراپىنان كومەك جاسالادى. ءبىز وزىق ەلدەردىڭ وسى تاجىريبەلەرىن ەسكەرىپ, ءوزىمىزدىڭ زاڭىمىزدا ولاردىڭ بولۋىن قاراستىرۋىمىز كەرەك, دەدى ك.بۇرحانوۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
كەلەسى ءسوز كەزەگى زاڭ جوباسىن پارلامەنتتە قاراۋعا دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, دەپۋتات رامازان سارپەكوۆكە بەرىلدى. ول زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قانداي سەبەپتەردىڭ نەگىز بولعانىن اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, ءدىني سەنىم بوستاندىعى مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى پرەزيدەنتتىڭ 2006 جىلعى شىلدەدەگى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا» قاراستىرىلعان ماسەلە, دەدى ول. ەكىنشىدەن, قازىرگى قولدانىستاعى ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭ 1992 جىلدىڭ قاڭتارىندا قابىلدانعان. بۇل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى مەرزىمدە ەڭ العاشقى بولىپ قابىلدانعان زاڭنىڭ ءبىرى بولاتىن. ول ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان ماقساتتارىن تۇگەل اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندى زامانا وزگەرىستەرى جاڭاشا قىرعا شىققانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىز 20 جىلدا ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, سونداي-اق ءدىني سەنىم-نانىمدا ەلەۋلى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداۋ قاجەتتىگىن تۋدىردى, دەدى ول. ودان ءارى دەپۋتات جاڭا زاڭ جوباسىنداعى كوپتەگەن وزگەشەلىكتەرگە توقتالىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, ونىڭ جارعىسىن دايىنداۋ جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندا تىركەلۋ ءتارتىپتەرى, سونداي-اق تىركەۋدەن باس تارتۋعا نەگىز بولاتىن سەبەپتەرگە قىسقاشا شولۋ جاساپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلىككە قاتىستى شارالار, ونىڭ ۇعىمدارى كەڭىنەن بەرىلگەن, دەدى ول.
وسىدان كەيىن زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلار مەن ونى پارلامەنتتە قاراۋعا دايىندايتىن جۇمىس توبى مۇشەلەرىنە بىرنەشە سۇراقتار قويىلدى. العاشقى سۇراقتى قويعان اكادەميك م.جۇرىنوۆ ءدىني بىرلەستىككە مۇشە بولا الاتىن ازاماتتاردىڭ جاسى 18-دەن باستالعانى دۇرىس, بىراق جوعارعى شەگى دە زاڭدا كورسەتىلسە قالاي بولادى. ماسەلەن, 18 بەن 63 جاس دەپ, ياعني قىزمەت ەتەتىن مەزگىل ارالىعىنداعى ادامدار عانا بىرلەستىككە مۇشە بولا الادى دەپ جازساق قالاي بولادى دەپ سۇرادى. بۇل سۇراققا «ماسەلەنى دەپۋتاتتاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىپ كورەيىك, شەشىمىن سولار ايتسىن» دەگەن جاۋاپ بەرىلدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ورازالين جوبادا ءدىني بىرلەستىكتەردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان با, قاراستىرىلسا ول قانداي جاعدايدا ىسكە اسىرىلادى دەگەن سۇراق قويدى. ءدىن ىستەرى ءجونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدى ەمەس, بىرلەستىكتەردىڭ جالپى قارجىلاندىرىلۋىن قاداعالايتىن تەتىكتەر جوبادا قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. پروفەسسور ورازالى سابدەن قازاقستانداعى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ سانى 4551 ەكەن, ال سولاردىڭ ارقايسىندا قانشا مۇشە بار ەكەنى بەلگىلى مە دەگەن سۇراق قويدى. لاما ءشارىپ بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە الماسا دا مۇسىلماندار سانى شامامەن 11 ملن. ادامداي بولاتىنىن ايتتى. دوس كوشىم قىزمەت ورىندارىندا ناماز وقيتىندارعا جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان با دەپ سۇرادى. زاڭ جوباسىن جاساعاندا ءبىز مەملەكەتتىك ورگانداردا نامازحانالاردىڭ بولماۋى كەرەكتىگىن ايتتىق, سونداي-اق جەكە جۇمىس ورىندارىندا دا ناماز وقۋعا بولمايتىندىعى ايتىلدى. بىراق كەيبىر دەپۋتاتتار بۇل نورماعا مۇلدە قارسى, دەپ جاۋاپ بەردى, ق.لاما ءشارىپ. ەۆانگەليەلىك ليۋتەران شىركەۋىنىڭ ەپيسكوپى يۋري نوۆگورودوۆتىڭ دا سۇراعى ناقتى بولدى. ول ەشكىمگە كەدەرگى كەلتىرمەي, ەشقانداي شۋ شىعارماي ءوز ۇيىمدە وزىممەن دىندەس 3-4 اداممەن بىرگە جەكسەنبى كۇنى قۇدايعا تابىنىپ, قۇلشىلىق ەتسەك – بۇل جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ نورماسىن بۇزباي ما, جاۋاپكەرشىلىك تارتپايمىن با دەپ سۇرادى. ەگەر بۇل ءىس تۇرعىن ۇيدە بولسا – ءسىز زاڭدى بۇزعان بولاسىز, دەگەن جاۋاپ بەرىلدى وعان. بۇدان كەيىن دە زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر بىرنەشە سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
وسىدان ءارى وتىرىس جۇمىسى پىكىرتالاسقا ۇلاستى. العاشقى بولىپ ءسوز كەزەگىن قوعامدىق پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور ماقسۇت نارىكباەۆ الدى. ول ءدىن ىستەرى تۋرالى قولدانىستاعى زاڭنىڭ 1992 جىلى ازىرلەنۋىنە بەلسەنە قاتىسقانىن ەسكە الا وتىرىپ, ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەدەگى بىلىگى اجەپتاۋىر ەكەندىگىن ەسكەرتتى. ارينە, ول كەزدەگى جاعداي مۇلدە باسقاشا بولاتىن, ول ۋاقىتتا ءدىن جولىنا تۇسكەن ادامدار ساۋساقپەن سانارلىق-اق ەدى, دەدى ول. قازىرگى احۋال مۇلدە باسقا, قازىر ءدىن جولىنا تۇسكەندەر وتە كوپ, ماعان بەلگىلى مالىمەتتەرگە قاراعاندا يسلام ءدىنىن بەلسەندى ۇستاناتىندار سانى عانا 7 ملن.-عا جۋىق ەكەن, دەدى شەشەن. ودان ءارى م.ءنارىكباەۆ زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر تاراپىنان جول بەرىلگەن كەيبىر جايتتەردى سىنادى. ماسەلەن, دەدى ول, جۇمىس ورنىندا ناماز وقۋدى شەكتەۋدىڭ قانداي نەگىزى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن وقىلىپ كەلگەندە ونىڭ جۇمىسقا كەدەرگى كەلتىرگەن جەرى بار ما؟ مىسالى, مەن ءوزىم كابينەتىمدە ناماز وقيمىن. ەگەر مىنا زاڭ جوباسى وسى كۇيىندە ءوتىپ كەتەتىن بولسا مەنى جاۋاپقا تارتپاقشىسىزدار ما؟ ودان ءارى شەشەن يۋ.نوۆگورودوۆتىڭ ءوز ۇيىمدە, ەشكىمگە كەدەرگى كەلتىرمەي 3-4 اداممەن قۇدايعا قۇلشىلىق ەتسەم زاڭمەن قۋدالانامىن با دەگەن سۇراعىنا بەرىلگەن جاۋاپتى دا سىنادى. وسىنىڭ ءوزى ادامنىڭ ءدىني بوستاندىعىن شەكتەۋ ەمەس پە؟ ءسىز پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىنە سىلتەمە جاسايسىز, مەن دە ەلباسىنىڭ «سىندارلى 10 جىل» دەگەن كىتابىنا سىلتەمە جاساپ, ادامنىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىن شەكتەۋىنە جول بەرىلمەيدى دەگەنىن تاۋىپ بەرە الامىن, دەدى شەشەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول جاڭا زاڭنىڭ قاجەتتىگىن ايتتى, بىراق, شيكى تۇستارىن ابدەن وڭدەي ءتۇسۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن پىكىرتالاستا التىنشاش جاعانوۆا, ورازالى سابدەن, دوس كوشىم, پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ وكىلى ۆلادىكا گەننادي, ەۆانگەليەلىك ليۋتەران شىركەۋىنەن يۋري نوگورودوۆ, كاتوليك ءدىنىنىڭ ۋاعىزشىسى توماش پەتە جانە ت.ب. سويلەپ, زاڭ جوباسى تۋرالى وزدەرىنىڭ ويلارىن ءبىلدىردى. وتىرىس سوڭىندا قوعامدىق پالاتا الدىن-الا دايىندالعان قورىتىندىنىڭ جوباسىن ءبىراۋىزدان قابىلدادى. وندا زاڭ جوباسىن ءالى دە جەتىلدىرىپ, ادامداردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن شەكتەمەۋ جاعىن ەسكەرۋ قاجەت دەپ ۇيعارىلدى.
جاقسىباي سامرات.
* * *
يسلامدىق داستۇرلەردى قۇبىجىققا اينالدىرماۋ كەرەك
ساتىبالدى يبراگيموۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– بارلىق دىندەردىڭ تولىپ جاتقان اعىمدارى بولادى. سونىڭ ىشىندە ەۆرەيلەر تۇتىناتىن يۋدايزمدە دە, بارلىق ەۋروپا حالىقتارى تۇتىناتىن حريستيان دىنىندە دە تولىپ جاتقان اعىمدار بار. بىراق سول اعىمداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ, اراسىن اشۋعا تىرىسۋشىلار جوق. ال يسلامعا كەلگەندە, ونىڭ اعىمدارى اراسىنداعى ءسال عانا ايىرماشىلىقتاردى بارىنشا ۇرلەپ جالاۋلاتۋعا, ءسويتىپ ولاردىڭ اراسىن اشا تۇسۋگە ۇمتىلۋشىلار وتە كوپ. شىن مانىندە يسلامداعى بارلىق اعىمداردىڭ دا نەگىزى ءبىر: ولار قۇدايدى مويىندايدى, قۇراندى شىن, پايعامباردى حاق دەيدى. دەمەك ولاردىڭ اراسىندا يلىكپەيتىن بىتىسپەستىك جوق. سونىمەن بىرگە يسلامدىق داستۇرلەردى قۇبىجىق قىلىپ كورسەتۋگە تىرىسۋشىلار بار. سونىڭ ىشىندە حيدجاب ماسەلەسىن الايىقشى. وسى بولماشى دۇنيەنى قاۋزاۋدىڭ ءوزى حالىقتى يسلامعا قارسى قويۋعا تىرىسۋشىلىق. حيدجاب دەگەن قازاق دالاسىندا ەجەلدەن بار, بىراق ونىڭ قازاقشا اتاۋى جاس ايەلدەر ءۇشىن جاۋلىق, ال ۇلكەن انالارىمىز ءۇشىن كيمەشەك بولاتىن. كوبىنەسە اق نەمەسە اقشىلت ماتادان جاسالاتىن. ايەلدەر شاشتارىن كورسەتپەس ءۇشىن وسىنداي ورامالداردىڭ استىنا جاسىرىپ الاتىن. سوندىقتان وندا ەشقانداي قاۋىپ جوق. قاۋىپ باسقادا. ۇياتتى جەرلەرىن بارىنشا جارنامالاپ, بەت-اۋىزدارىن وڭدىرماي وپالاپ, قولدارىنان تەمەكى مەن سىرا شيشاسىن تاستامايتىن ايەلدەر مەن قىزداردى سىناۋىمىز كەرەك قوي.
سول سياقتى مۇسىلماننىڭ ساقال قويعانىنان شوشىناتىندار بار. باسقا دىندەگىلەر سولاي جۇرسە ونى ەشكىم قاۋىپتى دەمەيدى, ال مۇسىلماندىكى ولارعا ەرسى كورىنەتىنى قىزىق.
راس, يسلامنىڭ اتىن جامىلىپ, كەيبىر راديكالدى ارەكەتتەرگە باراتىن توپتار بار. ولار اللانى اۋىزعا الۋ ارقىلى ماڭىنا توپتار جيناپ, وزدەرىنىڭ ويلارىن ىسكە اسىرۋعا تىرىساتىن ساياسي كۇشتەر. ايتپەسە, ءدىن يسلام ەشقاشان تەررورلىق ارەكەتتەر جاساپ, جازىقسىز ادامداردى ءولتىرىپ, زورلىققا بار دەمەيدى.
ءبىزدىڭ ءدىنىمىز يسلام, ءبىز وسى ءدىننىڭ توڭىرەگىندە جانە وزىمىزگە ەجەلدەن تانىس, اتا-بابامىزدىڭ داستۇرىمەن قانعا سىڭگەن حانيفا مازحابىنان اينىماساق, ءتىلىمىز دە, ءدىلىمىز دە تۇزەلىپ, ەلىمىز وركەندەي بەرەتىن بولادى. ءدىن تۋرالى زاڭ بىزگە وسىنى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
* * *
ارانداتۋشىلاردىڭ ماقساتى بەلگىلى
بەكبولات تىلەۋحان, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– مەنىڭشە, ەلدىڭ تىنىشتىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ارەكەتتەرگە قارسى زاڭ جوباسىن بارىنشا قاتايتۋ كەرەك. ءبىزدى قازىر ءدىنىمىز ارقىلى بۇزعىسى كەلەتىن, ورتامىزعا وت جاققىسى كەلەتىن سىرتقى كۇشتەر بار. ولار الدىمەن ءبىزدىڭ ساياسي جۇيەمىزدىڭ وسال تۇسىن ىزدەدى, كەيبىرەۋلەرگە سىرتتان ستيپەنديالار تولەۋ ارقىلى قولتىقتارىنا سۋ ءبۇركىپ, ىرىتكى سالۋعا تىرىستى. بىراق ەلدەگى ۇستامدى ساياساتتىڭ ارقاسىندا قولدارىنان تۇك كەلمەدى, قازاقستان تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى. ودان كەيىن ەكونوميكالىق قيىندىققا ۇشىراتپاق بولدى, ودان دا ەشتەڭە شىعارا المادى. الەۋمەتتىك سالادان دا وسال تۇسىمىزدى تاپپاق بولدى, ودان دا تاۋى شاعىلدى. ەندى ءبىزدىڭ ءدىني سەنىمىمىز ارقىلى ارامىزعا ىرىتكى سالۋدى قولعا الىپ وتىر. ءسويتىپ, مەملەكەتىمىزدەگى تۇراقتىلىقتى شايقالتپاقشى. كەيبىر مۇسىلمان مەملەكەتتەرى ارقىلى كىرەتىن «سويۋز يسلاميستوۆ» دەگەن سياقتى ۇيىمدار وسىنى كوزدەيدى. ءبىز ولاردىڭ ارانداتۋىنا ەرمەۋىمىز كەرەك. وعان جانە جالعىز زاڭمەن عانا توسقاۋىل قويىلمايدى, ورەلى ازاماتتارىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن ويلاعان بارلىق ادامدارىمىزدىڭ سانالى ارەكەتتەرى ارقىلى عانا ارانداتۋشىلىققا جول بەرىلمەيدى. ال يسلامنىڭ ەڭ دۇرىس ءدىن ەكەنىن الەمدىك ەسىمدەرى بار ءدىنتانۋشىلار باياعىدا-اق مويىنداعان. مۇسىلمانشىلىق – ول ىزگىلىك. ىزگىلىك دەگەنىمىز قورشاعان ورتاڭا جاقسىلىق جاساۋ. ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن, ەلىن, جەرىن ءسۇيۋى. ال يسلامنىڭ اراسىنا ەكسترەميستىك, راديكالدى پيعىلدار سىرتتان تاڭىلۋدا. ول پيعىلداردىڭ ماقساتى تەك بىزدەگى تىنىشتىقتى جويۋ, ءسويتىپ وزدەرىنە پايدا ءتۇسىرۋ.