جاس جەتكىنگە بىلىمنەن ءنار بەرەتىن. سوڭىنان جۇزدەپ شاكىرت ەرەتىن. بالانىڭ بىلگەنىنە ءماز بوپ كۇلەتىن. وقۋشىسى توپتان وزسا, باقىتقا كەنەلىپ جۇرەتىن. وزگە ءۇشىن كۇيەتىن. ماماندىعىن سۇيەتىن. ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن. جالاقىسى جەتپەسە دە, تارىقپايتىن. بولار بالانى, سونادايدان انىقتايتىن. قانشا قيىندىق بولسا دا, قامىقپايتىن. جىل وتكەن سايىن شارىقتايتىن. ول – ۇستاز.
ەكى اياقتى پەندەنىڭ ءبارى ۇستازدىڭ الدىن كوردى. «تارىداي بولىپ» تابالدىرىق اتتاعانىڭدا جىلى جۇزبەن قارسى الىپ, بار بىلگەنىن بالا بويىنا ءسىڭىرىپ, «تاۋداي» ەتىپ شىعاراتىن دا وسى ماماندىق يەلەرى. ولار بولاشاقتىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. «ۇستازى مىقتىنىڭ, ۇستانىمى مىقتى» دەيتىن حالىق ءتامسىلى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ويتكەنى, سەنىڭ الدىمەن ادام, ونان سوڭ مامان بولۋىڭ دا كوپ جاعدايدا وسى وقىتۋشىعا بايلانىستى.
وتكەن عاسىردا مۇعالىم ەڭ قادىرلى ماماندىق بولدى. ونى مىنادان-اق بىلۋگە بولادى. قاراتابان بالامىز. ماحمۇت دەگەن اتامىز بولاتىن اۋىلدا. تاياقتى ات قىپ ءمىنىپ, جەردىڭ شاڭىن كوككە كوتەرىپ جۇرگەندە اتامىز كەلە جاتادى. سوندا ەكى قولدى العا سالىپ, جۇگىرىپ جەتىپ, سالەم بەرەتىن ەدىك. سول كىسى «و, مۇعالىم بول» دەپ باتا بەرەتىن. ادەتتە, اۋىل اقساقالدارى «مولدا بول» دەيتىن. بۇل نەنى اڭعارتادى؟ قارا تانىماعان قازاقتىڭ قارا شالى مۇعالىمدىكتى بارىنەن جوعارى قويادى دەگەن ءسوز.
بىزدىڭشە, ۇستاز بولۋ ءۇشىن ۇلكەن ءجۇرەك كەرەك. جۇرتتىڭ بالاسىن جاقسى كورىپ, سولاردىڭ بولاشاعىنا سەنىپ, ءار تەنتەكتى تاربيەگە ۇيرەتىپ, ولاردىڭ ساناسىنا ساۋلە قۇيىپ, ءبىلىمنىڭ قاينار بۇلاعىنان سۋسىنداتۋ ءاركىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ول تەك ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. تىز ەتپە, شىدامسىز ادامنان ءجونى ءتۇزۋ ۇستاز دا شىقپايدى. مۇعالىم اسا جوعارى سابىردىڭ يەسى بولۋى قاجەت. ول ءوزى ەككەن ءبىلىمنىڭ جەمىسىن جىلدار بويىنا كۇتەدى. جانە سول ءبىلىمنىڭ دالاعا كەتپەۋىن, ەڭبەگىنىڭ ەش بولماۋىن قاداعالايدى. قىسقاسى, ۇستازدىق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق.
وسى سوزىمىزگە الدەكىمنىڭ كەكەسىنمەن قاراۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, وسى كۇنى مۇعالىمنىڭ قادىرى ءبىز قالاعانداي بولماي تۇر. اناۋ ءبىر توقىراۋ جىلدارى ۇستازداردىڭ الا قاپ ارقالاپ, ساۋداگەرلىكتى كاسىپ ەتىپ كەتكەنى بار. سەبەبى, كۇنكورىس كەرەك. جاۋىردى جابا توقىپ قايتەيىك, سول تۇستا تالاي بىلىكتى مامان بازار جاعالادى. ولاردىڭ مەكتەپكە قايتىپ ورالعانىنان, ورالماعانى كوپ. وسى ءبىر ءولىارا تۇستا مەكتەپتەرگە ءبىلىمى ءدۇدامال, بىلىگى سىن كوتەرمەيتىن ادامدار قابىلدانىپ كەتىپ جاتتى. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى مۇعالىم بەدەلىنىڭ تۇسۋىنە اسەر ەتتى. دەگەنمەن, سونداي وتپەلى كەزەڭدە دە ماماندىعىنا ادال ادامدار بولدى. ولار التىن ۇياسىن از عانا تيىن-تەبەنگە اۋىستىرعان جوق. بالاعا ءبىلىم بەرۋدى باستى شارت دەپ تانىدى. تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. نارىق زامانى قوس وكپەسىنەن قىسىپ, ساناسىن قانشا تۇرمىس بيلەسە دە, مەكتەبىن قيىپ كەتپەدى.
ماماندىعىنا ادال ۇستازدىڭ ءبىرى رابيا شەراليەۆا. اتاقتى نارتاي اقىن اۋىلىنداعى №156 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى. ول قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋنىڭ تۇلەگى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنىن قايتا قۇرۋدىڭ قىزۋى قايتا باستاعاندا بىتىرگەن ول جولدامامەن اۋىلعا كەلەدى. شيەلى اۋدانىنىڭ شەتكى اۋىلدارىنا بارادى. قوسۇيەڭكى – قاراتاۋدىڭ قوينىندا جاتقان اۋىل. حالىق سانى دا از. ارنايى اۆتوبۋس تا قاتىنامايدى. جاس مامان وسىنداي جەرگە كەلىپ, جۇمىسقا بىلەك ءتۇرىپ كىرىسىپ كەتەدى. الماتىدا جيعان ءبىلىمىن الىس اۋىلداعى بالالارعا ءۇيرەتە باستايدى. ەڭبەكقورلىعىن ەلەگەن بولار, ونى ديرەكتوردىڭ وقۋ-تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندايدى. كەيىننەن نارتاي اۋىلىنا اۋىسادى.
– ساباققا قاجەتتى كورنەكى قۇرالداردى ءتۇنىمەن وتىرىپ ءوز قولىمىزبەن جاسايتىن ەدىك. جوسپار جازۋ, بالالاردىڭ ساباعىن تەكسەرۋ, وعان ءالگىندەي كورنەكى قۇرالدار جاساۋ سەكىلدى تىنىمسىز جۇمىستار ۋاقىتپەن ساناستىرمايتىن. سەبەبى, بەلگىلى. بالا ءبىلىم الۋى كەرەك. سەنىڭ سالعىرتتىعىڭ, جۇمىسقا ءجۇردىم-باردىم قاراعانىڭ وقۋشىعا سالقىنىن تيگىزبەۋى ءتيىس, – دەيدى ۇستاز.
جاعرافيا ءپانىن جالىقپاي وقىتىپ كەلە جاتقان ۇستازدان توقىراۋ جىلدارداعى جاعدايدى سۇرايمىز عوي, باياعى. الدىمەن اۋىر كۇرسىنىپ الدى. سونان سوڭ اڭگىمەسىن بىلاي دەپ جالعادى. «ەگەمەندىك الدىق دەپ قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سيماي جۇرگەندە, ونىڭ قيىنشىلىقتارى بولادى دەپ ويلادىق پا؟ ابدەن «وكىمەت ءولتىرمەيدى» دەگەن پسيحولوگياعا ۇيرەنگەن بىزگە, «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» پرينتسيپىنە ءۇيرەنىسۋ اۋىرعا سوقتى. ازىن-اۋلاق قانا ايلىق. ونىڭ ءوزى ۋاقىتىلى قولعا تيمەيدى. جارتى جىلداپ جالاقى كورمەگەن شاقتارىمىز بولدى. تىرشىلىك ءتىرى پەندەنى ءوز يىرىمىنە ءۇيىرىپ الادى. سودان بولار, كوپتەگەن ارىپتەستەرىمىز نەسىبەسىن باسقا جاقتاردان ىزدەدى. ءوز باسىم مەكتەپتى قيىپ كەتە المادىم. جۇزدەگەن وقۋشىنىڭ كوزىن جاۋدىرەتىپ قالاي قيىپ كەتەسىڭ؟» دەپ ول ودان ءارى بىزگە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. اۋىل زيالىسى تاپ وسىنداي-اق بولار دەپ ويلادىق سول ساتتە.
ءرابيا نۇرتازاقىزى ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭاي بولماعانىن ايتادى. ويتكەنى, بۇرىنعى كورنەكى قۇرالدار مەن وقۋلىقتار بۇگىنگىگە جارامايدى. سودان جوقتان بار جاساۋعا تۋرا كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىز ءبىلىم بەرۋدىڭ باسقا تۇرىنە ءوتتى. ونىڭ دا وزىندىك قيىندىقتارى بولدى. دەسەك تە, ەل ەڭسەسىن تىكتەگەننەن كەيىن اۋىل مەكتەپتەرىنە ايرىقشا قامقورلىق جاسالا باستاعانىن دا جاسىرمايدى.
– قازىرگى جاس ماماندارعا ساباق بەرۋ جەڭىلدەۋ. ينتەرنەت دەگەن قوسۋلى. ول ارقىلى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن اقپارات الۋعا ابدەن بولادى. ودان بولەك ينتەراكتيۆتى تاقتا دەگەن بار. قۇرال-جابدىعىنىڭ ءبارى الاقانىڭدا تۇر. بۇرىنعى ءبىز سەكىلدى تۇنىمەن كوزمايىن تاۋىسىپ كورنەكى قۇرال دايىندامايدى. تەك باردى يگەرىپ, بالاعا دۇرىس تاربيە مەن ءبىلىم بەرسە بولعانى, – دەيدى ول.
بۇگىنگىنىڭ وقۋشىسى دا بولەك. ولاردىڭ بىلمەيتىنى جوق. سوندىقتان مۇعالىمنىڭ بىلىگى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. وسى رەتتە «اۋىل مۇعالىمدەرىنە ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. راس, ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن ورتالىقتار بار. ولار استانا مەن الماتىعا بارىپ تا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ قايتىپ جاتادى. بىراق اۋىلدا دا قاراپ وتىرماۋى كەرەك قوي. سول ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بۇعان بىلايشا جاۋاپ بەرەدى. «وتپەلى كەزەڭدە ەسىگىنە قارا ق ۇلىپ سالىنباعان تەك مەكتەپ قانا ەدى. قالعان ءمادەني-رۋحاني وشاقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك جابىلدى. سونداي ۇدەرىسپەن تالاي كىتاپحانا قاراۋسىز قالدى. ەڭ الدىمەن اۋىلدىق جەرلەردەگى كىتاپحانا جۇمىسىن جولعا قويۋ كەرەك. مىسالى, بىزگە ءادىستەمەلىك كىتاپتاردى تابۋ قيىنعا سوعادى. سول سەبەپتى اۋىل كىتاپحانالارىنا وقۋ-ءادىستەمەلىك كىتاپتاردى كوپتەپ جيناپ, مۇعالىمگە ىڭعايلى جاعداي جاساۋ كەرەك قوي دەپ ويلايمىن».
ال بۇگىنگى اۋىل مەكتەبى مەن ۇستازدارىنىڭ جاي-كۇيى قانداي؟ باياعىدا ايلىقتى ايلاپ الماۋ دەگەن جوق قازىر. ەكونوميكامىز دامىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىمىز ارتقاننان كەيىن ۇستازداردىڭ جالاقىسىنا جىل سايىن ۇستەمە قوسىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت جاقىندا بىلىكتى ماماندارعا جوعارى ايلىق تولەۋدى تاپسىردى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سول ساناتقا كىرەتىندەردىڭ قاتارىنان. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە جىل سايىن دامىپ كەلەدى. وعان قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى مەملەكەت اۋىلدارعا جەتكىزىپ بەرىپ وتىر.
– اۋىلىمىزدا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ جاتىر. بۇيىرتسا, كەلەر جىلعى جاڭا وقۋ جىلىن جاڭا مەكتەپتە باستايمىز دەپ وتىرمىز. ال ول مەكتەپتىڭ ىشىندە مۇعالىمگە كەرەكتىڭ ءبارى بولماق. بۇل دا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى, – دەيدى ول. وسى ارادا جاڭا مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى مىنا ءبىر دەرەكتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. كەڭەس وكىمەتى سالتانات قۇرعان 70 جىلدىڭ ىشىندە وبلىس بويىنشا 191 مەكتەپ سالىنىپتى. ءبىر قاراعاندا از ەمەس سياقتى. الماتى ءتارىزدى الىپ قالا ءبىر قازاق مەكتەبىنە زار بولىپ جۇرگەندە, سىر وڭىرىندە مۇنشاما وقۋ وشاقتارىنىڭ سالىنعانى كوڭىلگە مەدەت بەرەتىن دە سەكىلدى. بىراق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن مەكتەپتەردىڭ سانىن كورگەندە, الگى ويدان بىردەن باس تارتاسىز. ەكەۋىن سالىستىرىپ قاراعاندا, كوز ۇيالادى. قازاقتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەننەن بەرى قىزىلوردا وبلىسىندا 88 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. ايىرماسى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اينالاسى 20 جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 70 جىلدا جاساعان «جاقسىلىعىنىڭ» جارتىسى سالىنىپ, جەتكىنشەكتەر يگىلىگىنە بەرىلگەن. بۇل ۇلكەن كورسەتكىش.
شيرەك عاسىرعا جۋىق مۇعالىمدىك ەتكەن رابيا نۇرتازاقىزىنان ۇستازدىڭ باستى ۇستانىمىن سۇرادىق. «45 جىل مۇعالىم بولساڭ دا, 45 مينۋتتىق ساباققا دايىندىقسىز كىرۋگە بولمايدى», دەپ ول ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەردى. راس ءسوز. ءوزىڭ بىلمەي, وزگەگە ۇيرەتە المايسىڭ. ال دايىندىق, ءبىلىمدى ۇشتاۋ, بىلگەن ۇستىنە بىلە ءتۇسۋ ۇستازدىڭ باستى ۇستانىمى بولۋى قاجەت.
ەرجان بايتىلەس.
قىزىلوردا وبلىسى.