ماحمۇد قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» شىعارماسىن ورىس تىلىندە سويلەتكەن زيفا-الۋا اۋەزوۆا بۇگىندە ورتالىق ازيانى زەردەلەۋ جونىندەگى ەۋروپالىق قوعامنىڭ (ەسكاس) پرەزيدەنتى. گوللانديانىڭ حەرتوگەنبوس قالاسىندا تۇراتىن عالىم بىزبەن جۇزدەسۋ بارىسىندا شىعىستانۋعا, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە قاتىستى بىلاي دەپ اڭگىمەلەگەن.
– ءبىر ءسات ءوزىڭىزدىڭ بالالىق شاعىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى.
– مەن ماسكەۋ قالاسىندا تۋدىم. سول 1966 جىلى مەنىڭ اكەم مەن انام وسى قالادا تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدى. انام – حورلان راحىمبەكوۆانىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ قالعان, ال اكەم – مۇرات اۋەزوۆتىڭ الەمدىك ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتى بولىپ جۇرگەن كەزى. مەنىڭ بالالىق شاعىم ناعاشى اتا-اجەمنىڭ جانىندا ءوتتى. ياعني, سولاردىڭ قولىندا تاربيەلەندىم. ال الماتىعا, ياعني اكە-شەشەمە ەكىنشى سىنىپقا باراتىن كەزدە ورالدىم.
بۇل قالادا مەن اعىلشىن تىلىنە تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ءارى مۋزىكاعا بەيىمدەيتىن №120 ورىس مەكتەبىندە وقىدىم. اجەم سەكىلدى انام دا مەنىڭ كوپ وقۋىما جانە مۋزىكامەن شۇعىلدانۋىما ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ال 16 جاسىمدا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن سول قالاعا اتتاندىم.
– شىعىستانۋ عىلىمىن نەلىكتەن تاڭدادىڭىز؟ الدە ءۇي-ءىشىڭىزدىڭ اقىل-كەڭەسى اسەر ەتتى مە؟
– مەنىڭ بۇل ماماندىقتى تاڭداۋىما اكەمنىڭ اسەرى بولدى. مەكتەپتە مەنى گۋمانيتارلىق عىلىمداردان گورى فيزيكا, حيميا, ماتەماتيكا سەكىلدى تۇسىنىكتى, ناقتى سالالار اناعۇرلىم قىزىقتىراتىن. سوعان وراي ماتەماتيكا مەن فيزيكاعا جان-جاقتى دايىندالىپ, وسى سالا بويىنشا ماسكەۋدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە تۇسپەك ويىم بار ەدى. بىراق, ءبىتىرۋ ەمتيحانى كەزىندە اكەم ەكەۋمىز وتىرىپ, ۇزاق ءسويلەستىك. ناتيجەسىندە, ول ماعان وتباسىلىق ءداستۇردىڭ ءجىبىن ۇزبەي, شىعىستانۋ عىلىمىن تاڭداۋىما ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن بەردى. سەبەبى, مەنىڭ اكەم ءماسكەۋدەگى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, قىتاي فيلولوگياسى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان بولسا, اتام مۇحتار اۋەزوۆ لەنينگرادتىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەنى بەلگىلى.
اكەمنىڭ سەنىمى مەنىڭ جۇرەگىمە بەرىك ۇيالادى. ال انام ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى قۋاتتاپ, قولداي ءتۇستى. وسىلايشا, 1982 جىلى مەن لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندەگى اراب فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم.
– شىعىستانۋعا بەت بۇرۋىڭىزعا وراي عىلىمعا دەگەن قۇلشىنىسىڭىز دا وياندى ما؟
– لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە باسىنان باستاپ اياعىنا دەيىن وقىپ شىعۋ مەن ءۇشىن مەرەكە سىندى بولدى. سەبەبى, ماعان تىلدەر مەن ادەبيەتتەردى زەرتتەۋ, ەشقانداي دا بۇرمالاۋشىلىققا جانە يدەولوگيالىق ءتۇسىندىرۋلەرگە ۇرىنباعان تاريحي وقيعالاردان شىنايى حابار بەرەتىن, ولاردى كوز الدىڭا كەلتىرىپ, ەلەستەتەتىن ەجەلگى قاينار كوز دەرەكتەرىمەن تانىسۋ, ولاردىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنە بويلاپ ەنۋ – ايرىقشا ۇنادى. شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە بەلگىلى عالىمداردىڭ سىني مەكتەبىنەن وتكەن جوعارى بىلىكتىلىككە يە وقىتۋشىلار قىزمەت ەتتى. بۇل فاكۋلتەتتە دەرەكتەر مەن كونە ماتىندەردى وقيتىن جانە ولارعا تۇسىنىكتەمە بەرىپ, تالدايتىن دەرەكتانۋشىلار ساباق بەرەتىن.
ماعان اۋدارمادان ءدارىس بەرەتىن كەمال يۋنۋسوۆتىڭ جانە اراب-مۇسىلمان ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرەتىن اننا دولينينانىڭ ساباعى ايرىقشا ۇنايتىن. پروفەسسور دولينينا اراب ادەبيەتى تۋرالى مازمۇندى ءارى قىزىقتى ەڭبەكتەرىمەن تانىمال ەدى. ءۇشىنشى كۋرستا مەن اننا اركادەۆنادان X-XI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ال-ءحامادينيدىڭ ماقامدارى تۋرالى كۋرستىق جۇمىسىمنىڭ جەتەكشىسى بولۋعا ءوتىنىش جاسادىم. بۇل جۇمىسىمدى ءتورتىنشى جانە بەسىنشى كۋرستاردا دا جالعاستىردىم. ياعني, ديپلومدىق جۇمىسىمدا ەكى اۆتوردىڭ نوۆەللالارىنا سالىستىرمالى سارالاۋ ءارى تالداۋ جۇرگىزدىم. ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداعاننان كەيىن ا.دولينينانىڭ كافەدراسىندا ءجۇرىپ, اسپيرانتۋرانى جالعاستىردىم. كەيىننەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى دا ءحىى-حV عاسىرلارداعى بىرنەشە اراب ءتىلدى اۆتورلاردىڭ ماقامى بولدى. اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ماسكەۋدەگى رەسەيلىك اسپيرانتتارعا ارنالعان سوروس قورىنىڭ گرانتىن جەڭىپ الدىم دا ءبىر جىل بويى (1991-1992 جىلدار) وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋىما مۇمكىندىك تۋدى. 1993 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ شىعىپ, الماتىعا قايتا ورالدىم.
– ءسىزدىڭ 1200 بەتتەن اساتىن ماحمۇد قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» شىعارماسىن ورىس تىلىندە ءتارجىمالاعانىڭىزدى ءبىز بىلەمىز. بۇل شىعارمانى اۋدارۋعا كەز كەلگەن عالىمنىڭ جۇرەگى داۋالاي قويمايتىنى دا بەلگىلى.
– نە ايتقىڭىز كەلگەنىن ءتۇسىندىم. مەنىڭ ءحى عاسىرداعى تۇركى لەكسيكوگرافياسى جونىندەگى اراب ءتىلدى دەرەككوز – «ديۋاني لۇعات ات-تۇرككە» بەت بۇرۋىم – ءبىر جاعىنان, كەزدەيسوقتىق بولعانىمەن, ەكىنشى جاعىنان اراب ءتىلدى ورتاعاسىرلىق ماتىندەرمەن جۇمىس ىستەۋدەگى تاجىريبەمدى ەسكەرەتىن بولساق, بۇل زاڭدىلىق ەدى. 1997-1998 جىلدارى ماحمۇد قاشعاريدىڭ اتاقتى تراكتاتتارىنىڭ ورىس تىلىندەگى قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى ءبىزدىڭ اعا بۋىن ءارىپتەستەرىمىز ايتا باستادى. وسى ورايدا, بۇل تراكتاتتاردى اۋداراتىن, وسى ءبىر قيىن جۇمىسقا ءتىسى باتاتىن عالىمداردى الماتىداعى سوروس قورى ىزدەستىرە باستاعان. «ديۋاني» – ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەڭبەك. ال وعان مويىن بۇرۋ ءۇشىن ورتاعاسىرلىق ءماتىندەردى اۋدارۋداعى تاجىريبە جەتكىلىكسىز بولاتىن, ول ءۇشىن بىرنەشە جىل قاتارىنان باسقا تاقىرىپتاردان دا قول ۇزە تۇرۋ قاجەت ەدى. «ديۋاني» ەڭبەگىنىڭ اۋدارماسىنا كىرىسۋگە مۇمكىندىك العانىما قاتتى قۋاندىم. سەبەبى, بۇل جۇمىس مەن ءۇشىن وتە تارتىمدى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە 1999 جىلى ءبىز نيدەرلاندىعا وتباسىمىزبەن كوشۋگە شەشىم قابىلداعان ەدىك. سەبەبى, مەنىڭ ەرىمە سول جاقتان قىزىقتى جۇمىس ۇسىنىلعان بولاتىن. ەرىم روبەرت ەرمەرس وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن نيدەرلاندىدا تۇركى ءتىل ءبىلىمى تاريحىنا قاتىستى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ەدى. ول ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە ەجەلگى دەرەككوزدەرى رەتىندە قاشعاريدىڭ «ديۋانيىنا» ارقا سۇيەگەن-ءتىن. ياعني, مەنىڭ جولداسىم وسى تراكتاتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى تولىقتاي قۇپتاپ, ءماتىن قۇرىلىمىنىڭ جاسالۋى مەن جازىلۋىنا قولۇشىن بەرەتىنىن ايتتى. ءسويتىپ مەن 1999 جىلى «ديۋاني لۇعات ات-تۇركتى» اۋدارۋعا تىلەك ءبىلدىردىم. ءناتيجەسىندە اۋدارماعا بولىنگەن ارنايى گرانتتى ۇتىپ الدىم.
– م.قاشعاريدىڭ وسى ەڭبەگىن اۋدارۋ كەزىندە نەندەي تىڭ دۇنيەلەرگە كەزىكتىڭىز؟ ول قانداي ماسەلەلەردى قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە نەسىمەن قۇندى؟
– «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىن اۋدارۋ كەزىندە كوپتەگەن جايتتەرگە قانىقتىم جانە تىڭ جاڭالىقتارعا كەزىكتىم. «قازاق ادەبي ءتىلى ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا قالىپتاسقان» دەگەن كەڭەستىك ريتوريكا بەكىتكەن نۇسقاۋعا, ونىڭ وزىندە ورىس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان پىكىرگە قاراماستان, ءحى عاسىرداعى «ديۋاني» ەڭبەگىندەگى ولەڭدەر, ماقال-ماتەلدەر قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى ماماندارىنا ەشقانداي اۋدارماسىز تۇسىنىكتى بولاتىن ۇلكەن كولەمدەگى سوزدەر مەن ماتىندەردەن تۇراتىندىعىن باسا ايتقىم كەلەدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇل ماتىندەر تەك ءحى عاسىرعا عانا تيەسىلى ەمەس. ماحمۇد قاشعاري ءوز ەڭبەگىنە ودان دا ەجەلگى كەزەڭگە جاتاتىن ماتىندەردى قوسىپ وتىرعان. مەنىڭشە, اۆتوردىڭ «ديۋاني» ەڭبەگىن جازۋداعى كوزدەگەن باستى ماقساتى – بارلىق مۇسىلمان الەمىن تۇركى تايپالارى الەمىمەن ءبىرتۇتاس قاراستىرۋ جانە سولاي تانىستىرۋ بولعان سياقتى. ءحى عاسىر سەلجۇكتەر اۋلەتىنىڭ باتىس تۇركى تايپالارى ءۇشىن زور جەڭىستى كەزەڭ بولدى. سەبەبى, ولاردىڭ جاۋلاپ العان جەر كولەمى دە, حاليفاتتاعى ساياسي مويىندالۋى دا ايرىقشا ەدى. ءدال وسى ءبىر كەزەڭدە قاراحان اۋلەتىنىڭ شىعىس تۇركى تايپالارى دا وزدەرىنىڭ ورتالىق ازياداعى ۇستانىمدارىن نىعايتا ءتۇستى. ياعني, ەكى تايپا دا وزدەرىنىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتتەرى مەن سىرتقى بولمىس-ءبىتىمدەرىنىڭ ايىرماشىلىقتارى مەن وزگەشەلىكتەرىنە قاراماستان, تۇركى تىلدەرىندە سويلەيتىن بولعان. ەكى تايپا وداعىنىڭ باسشىلارى وزدەرىن مۇسىلمانبىز دەپ جاريالادى. سونداي-اق ولار وزدەرىن «دار ۋل-يسلامنىڭ» ورتاق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋشى رەتىندە تانىتا باستادى. تۇركى ينتەللەكتۋالدى ەليتاسىنىڭ وكىلى رەتىندە ماحمۇد قاشعاري ءۇشىن «دار ۋل-يسلامدى», ونىڭ جاڭا قورعاۋشىلارى, ياعني تۇركىلەردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىمەن تانىستىرۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولعان. سوندىقتان, «ديۋاني» ەڭبەگى اراب تىلىندە جازىلدى. ال ونداعى تۇركى سوزدەرى, ماقالدار, اڭىزدار مەن ولەڭدەر اراب تىلىنە اۋدارىلعان. تۇركى گرامماتيكاسى دا اراب ءتىلتانۋ تۇرعىسىنان تۇسىندىرىلگەن. قازىرگى تاڭدا «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» – تۇركى مادەنيەتى مەن ءتىلى تۋرالى ەڭ تانىمال جۇيەلى ولەڭدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
– «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» بۇعان دەيىن فرانتسۋز, اعىلشىن, تۇرىك جانە باسقا دا تىلدەرگە اۋدارىلعانى بەلگىلى. ال ونى ورىس تىلىنە اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگىن نەمەن بايلانىستىراسىز؟
– «ديۋاني لۇعات ات-تۇركتى» ورىس تىلىنە اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتاتىن بولسام, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ باسىم بولىگى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ تەرريتورياسىن مەكەن ەتكەنى بەلگىلى. ال وسى كەزەڭدە ورىستار تۇركى ءتىلى مەن ادەبيەتىن بىرتىندەپ ىعىستىرا باستاعان بولاتىن. ەكىنشىدەن, يدەولوگيالىق ۇستانىمدار جالپى تۇركى مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن شەتتەتىلگەن ەتنوستىق دەڭگەيگە دەيىن الىپ كەلدى. سوندىقتان «ديۋاني» ەڭبەگىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى وسى ءبىر ەجەلگى دەرەككوزىنە جانە جالپى تۇركى مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كوپتەگەن وقىرمانداردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپ بولاتىن ەدى.
– ەجەلگى تۇركى مادەنيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن قۇندى ادەبي جازبالاردى زەرتتەپ, حالىققا ۇسىنعان كورنەكتى اقىن, ادەبيەت سىنشىسى, اۋدارماشى-عالىم اسقار ەگەۋباەۆ بولاتىن. ونىڭ اۋدارما سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن م.قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» اتتى سەگىز كىتاپتان تۇراتىن كوپتومدىعىمەن دە ايقىن باعامداۋعا بولادى. اسقار ەگەۋباەۆ قازاقشاعا تارجىمالاعان «ديۋاني» مەن ءسىز ورىس تىلىنە اۋدارعان ەڭبەكتىڭ ماتىنىندە قاندايدا ءبىر ايىرماشىلىقتار مەن وزگەشەلىكتەر كەزدەسە مە؟
– 1999 جىلى ماعان «ديۋانيدى» قازاقشاعا ءتارجىمالاۋدى ءتامامداپ قالعان اسقار ەگەۋباەۆپەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل اتالعان تراكتاتتىڭ قازاقستاندا تانىمال بولۋى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى قادام بولىپ سانالعان-تۇعىن. الايدا, ا.ەگەۋباەۆ اراب ءتىلىن مەڭگەرمەگەندىكتەن, ءوز ەڭبەگىن س.مۋتالليبوۆتىڭ 1960 جىلعى وزبەك تىلىندەگى اۋدارماسىنا سۇيەنىپ اۋداردى. ال وزبەك تىلىندەگى اۋدارمانىڭ ءوزى تۇرىك تىلىندەگى اۋدارماعا سۇيەنىپ دايىندالعان بولاتىن. سوندىقتان بۇل اۋدارمادان تۇپنۇسقادان اۋىتقۋشىلىق پەن كەيبىر ۇزىندىلەردىڭ ءوزىنىڭ ايقىندىلىعى مەن انىقتىعىن جوعالتقاندىعى ەداۋىر بايقالىپ تۇراتىن.
– ال ءسىزدىڭ بۇل جۇمىستى اياقتاۋىڭىزعا قانشا ۋاقىت كەتتى؟
– ەڭبەكتى اۋدارۋعا, ونىڭ العىسوزىن جازۋعا جانە ەڭبەكتىڭ سىلتەمەلەرىنىڭ باسىن قۇراۋعا, جالپى العاندا ءتورت جىلعا تارتا ۋاقىت كەتتى. اۋدارمامەن جۇمىس كەزىندە «ءديۋانيدىڭ» بارلىق شىعارىلىمىنا, سونداي-اق 1969 جىلى لەنينگرادتا شىققان «ەجەلگى تۇركى سوزدىگىنە», ج.كلوزەنىڭ 1972 جىلى وكسفوردتا شىققان «ءحىىى عاسىرداعى تۇركى ەتيمولوگيالىق ءسوزدىگىنە» جانە ت.ب ەڭبەكتەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. سەبەبى, ول ەڭبەكتەرگە «ديۋاني» ەڭبەگىنەن باي لەكسيكالىق ماتەريالدار ەنگىزىلگەن بولاتىن. سوزدىك اراب ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىن بىلمەيتىن جاندارعا ىڭعايلى ءارى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ورىس ءالىپبيى بويىنشا ارنايى ءتىزىم (يندەكس) جاساۋ كەرەك بولدى. ول ءۇشىن بارلىق سوزدىك ماقالالارىندا باسىنان اياعىنا دەيىن نومىرلەر مەن قودتار ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا, عىلىمي شىعارىلىمدا ءماتىننىڭ ناقتى ترانسليتەراتسياسى بولۋى وتە ماڭىزدى اسپەكت ەدى. ال ول كوپ ۋاقىت پەن ۇقىپتىلىقتى اۋاداي قاجەت ەتتى. بۇل رەتتە, مەنىڭ ەرىم روبەرتتىڭ كومەگى مەن تاجىريبەسىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى.
– ەستۋىمىزشە, بۇگىندە ءسىز XX عاسىرداعى قازاق تاريحى مەن ادەبيەتى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ جۇرگەن كورىنەسىز. بۇل عاسىردى زەرتتەۋگە نيەت بۇرۋىڭىزعا نەندەي جايت تۇرتكى بولدى؟
– قازىرگى تاڭدا مەن قازاقتار مەن ورتالىق ازياعا كورشىلەس حالىقتاردىڭ وتكەنى كەڭەستىك تاريح پەن ادەبيەتتەردە قانداي تۇجىرىمدارعا سۇيەنىپ قالىپتاستى, قانداي تاقىرىپتار مەن قادامدار جاڭا يدەولوگيالىق قۇرىلىمدارعا ءسايكەس, جارامسىز بولىپ سانالدى جانە ىعىستىرىلعان ماتەريالداردىڭ ورنىن نەلەر تولىقتىردى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ ءجۇرمىن. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاق حالقىنىڭ تاريحى اقىلعا سىيمايتىن يدەولوگيالىق امال-ايلالاردىڭ قۇرالىنا اينالعانى بەلگىلى. مۇنى حV-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق تاريحىنىڭ قاھارمان تۇلعالارىن رەسەيدىڭ قارسىلاسى ەتىپ ناسيحاتتاۋمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. حالىقتار دوستىعىنىڭ كەڭەستىك تۇجىرىمداماسى ءۇشىن مۇنداي قاراما-قايشىلىق تەك قازاق باتىرلارى نەگىزىندە عانا شەشىلەتىندەي كورىنگەنى بەلگىلى. ياعني, ولاردى تابيعاتىنان اگرەسسياشىل, حالىقتىڭ قاراپايىم وكىلدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن تاپتاپ وتەتىن جانە رەسەيدىڭ الدىڭعى قاتارلى, ىلگەرىشىل بيلەۋشىلەرىنە دۇشپاندىق تانىتاتىن جاندار دەگەن ناسيحاتتاۋشىلىق بەلەڭ العان بولاتىن. ال وتكەن شاقتىڭ ادەبيەتتە كورىنىس تابۋىنا كەلەتىن بولساق, وندا دا اۆتوردىڭ ىشكى تسەنزۋراسى كوپ جاعدايدا شىعارمانىڭ جەتىستىگىن جانە جازۋشىنىڭ تاعدىرىن ايقىنداپ بەرەتىن ەدى. مەنىڭ بۇل تاقىرىپتارعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىمدى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ ومىرىندە ايتارلىقتاي ءرول اتقارعان ءا.بوكەيحانوۆ پەن م.دۋلاتوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن اسقان قىزىعۋشىلىقپەن وقۋىممەن دە تىعىز بايلانىستىرۋعا بولاتىن سەكىلدى.
– ءسىز بۇگىندە ورتالىق ازيانى زەردەلەۋ جونىندەگى ەۋروپالىق قوعامنىڭ (ەسكاس) پرەزيدەنتى ەكەنسىز. ول قانداي ۇيىم؟
– ەسكاس – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مادەنيەتىنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرىن, تاريحى جانە ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىن زەرتتەيتىن مامانداردىڭ حالىقارالىق كاسىبي جۇيەسى. ءار ەكى جىل سايىن ەسكاس ءمۇشەلەرى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ۇيىمداستىرىلاتىن كونفەرەنتسيالاردا باس قوسادى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ كونفەرەنتسيامىزدى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزدىك. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى جەتەكشى جوو-نىڭ ەسكاس-تىڭ كونفەرەنتسياسىن وزدەرىندە وتكىزۋگە نيەت تانىتۋى – حالىقارالىق اكادەميالىق ورتالاردا ورتالىق-ازيالىق وڭىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقاندىعىن بايقاتسا كەرەك. سوڭعى جىلدارى كونفەرەنتسياعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن, اسىرەسە قازاقستاننان قاتىسۋشىلار سانىنىڭ ارتىپ وتىرعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, ەۋروپالىق ەلدەر مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرى عالىمدارىنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىندا تىكەلەي كەزدەسۋى – اقپارات الماسۋ جاعىنان ەكى جاققا دا پايدالى. سەبەبى, مۇنداي باسقوسۋلار ءتۇرلى ەلدەردە قالىپتاسقان قازىرگى زامانعى زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق ءوزارا بىرلەسكەن جوبالاردى ازىرلەۋگە جاعداي جاسايدى.
– قازىرگى تاڭدا گوللانديادا تۇرادى ەكەنسىز. بۇل ەلدىڭ قازاقستانعا دەگەن كوزقاراسى قانداي؟
– تۇتاستاي ەۋروپا كەڭىستىگى سەكىلدى نيدەرلاندىدا دا قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى قۇلاعان الاشقى جىلدارى بىزگە جالپى مادەني كەڭىستىكتىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەگى رەتىندە عانا قاراعان بولسا, بۇگىندە ەۋروپالىقتاردى ءار ەلدىڭ ءوز قوعامىنا ءتان جەكە ەرەكشەلىگى اناعۇرلىم قىزىقتىرادى. ەڭ الدىمەن, مۇنى ەۋروپانىڭ ءبىزدىڭ وڭىرگە دەگەن ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىقتارىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەۋروپالىق باعىتقا بەت الۋى بيزنەس, ءمادەني جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمدار اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس – ەكىجاقتى ديالوگتىڭ ارتۋىنا سەپ بولۋدا. سوڭعى جىلدارى مەن نيدەرلاندىنىڭ كاسىپكەرلەرى مەن ديپلوماتتارىنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى بىرنەشە مارتە لەكتسيا وقىدىم. بيىلعى جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە Witteveen en Bos كومپانياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, دەۆەنتەر قالاسىندا «قازاقستاندىق فەستيۆال» ءوتتى. قازاقستاننىڭ ەلشىلىگى قازاقستان تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى ماتەريالداردى, بۋكلەتتەر مەن كىتاپتاردى اكەلىپ بەردى. فەستيۆالگە قازاقستاننان مۋزىكانتتار شاقىرىلدى.
شارانىڭ شىمىلدىعى مەنىڭ قىزىم جانەلدىڭ ورىنداۋىندا ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق اي» انىمەن اشىلدى. ال فەستيۆالدەن ءبىر اپتا بۇرىن وسى شاراعا دايىندىق رەتىندە دەۆەنتەرداعى كينوتەاتردا رۇستەم ءابدىراشتىڭ «ستالينگە سىيلىق» ءفيلمى كورسەتىلگەن بولاتىن. «جەلسىز تۇندە جارىق اي» وسى فيلمدەگى باستى مۋزىكالىق تاقىرىپ ەدى. مەنىڭ قۋانىشىما وراي, دەۆەنتەرداعى تەاتر زالىنا ادام لىق تولدى. ياعني, «قازاقستاندىق فەستيۆالگە» دەگەن كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعى ايرىقشا جوعارى بولدى.
– ءوزىڭىز گوللاندياداعى لەيدەن ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرەدى دەپ ەستىدىك. قانداي پاندەردەن ءدارىس وقيسىز؟
– ءيا, مەن ءۇش جىلعا جۋىق, ياعني بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن لەيدەن ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەردىم. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيسترانتتارىنا ورتالىق ازياعا قاتىستى, اتاپ ايتقاندا ورتالىق ازيا قوعامى مەن مادەنيەتى, ونداعى دىنگە قاتىستى دارىستەر وقىدىم. لەيدەن ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولۋ مەنى ايرىقشا قۋانتاتىن. سەبەبى, مەن ءوزىمنىڭ تۋعان مادەنيەتىم تۋرالى ءبىلىمىمدى, ويعا ءتۇيگەندەرىمدى ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەڭبەكقور جاستارمەن ءبولىستىم. مەنىڭ ءدارىسىمدى نيدەرلاندىنىڭ, يتاليانىڭ, تۇركيانىڭ, گرەكيانىڭ, يراننىڭ جاستارى تىڭدادى.
– ەندى وتباسىڭىز, بالالارىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– مەنىڭ ۇلكەن قىزىم روتتەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا, ال ەكى كىشكەنتاي بالام ورتا مەكتەپتە وقيدى.
– ءبىر-بىرلەرىڭىزبەن ءوزارا قاي تىلدە سويلەسەسىزدەر؟
– تىلدىك ورتانىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, ولار ءۇشىن ءبىرىنشى ءتىل – قازاق ءتىلى بولدى. ءبىز وعان بارىنشا كوڭىل بولۋگە تىرىستىق. مەن الماتىدا بىرنەشە جىل جۇمىس اتقارعان كەزدە كىشى قىزىم «كوكىل» دەپ اتالاتىن قازاق مەكتەبىندە وقىدى. بۇل مەكتەپتە ءجۇرىپ, قىزىم دومبىرا شەرتۋدى ۇيرەندى. ءالى مەكتەپكە بارماعانىنا قاراماستان, ۇلىما دا ءتاربيەشىلەر قازاق ولەڭدەرىن جاتتاتتى. وكىنىشكە قاراي, قازىر مەكتەپتە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ايقىن باسىمدىلىعىنا بايلانىستى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە از ۋاقىت قالىپ وتىر. الايدا, ولاردىڭ ءتىل بىلۋدەگى نەگىزى قالانعان. قازاقستانعا كەلگەن كەزدە نەعۇرلىم قازاق تىلىندە سويلەسۋگە تىرىسادى.
– ءسىز ەرىڭىزدىڭ تۇركولوگ عالىم ەكەندىگىن الگىندە ايتتىڭىز. جانە ول ەستۋىمىزشە, م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» اڭگىمەسىن شەتەل تىلىنە اۋدارعان ەكەن.
– مەنىڭ ەرىم روبەرت شىن مانىسىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» اڭگىمەسىن گوللاند تىلىنە اۋداردى. ول كەزدە ءبىز ەندى-ەندى عانا تانىسىپ جۇرگەن ەدىك. سول كەزدە ول اتالعان اڭگىمەنىڭ ورىسشا اۋدارماسى مەن قازاق تىلىندەگى ءتۇپنۇسقاسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ماڭىزدى فراگمەنتتەردىڭ ساقتالماعانىن بايقاعان ەدى. ول كەزدىڭ وزىندە ول تۇرىك جانە اراب تىلدەرىن دە جاقسى مەڭگەرگەن بولاتىن. كەيىن نيدەرلاندىداعى نەيمەگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇرىك جانە اراب ءتىل بىلىمىنە قاتىستى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءبىز سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن يسلام جانە ارابتانۋشىلىقتى زەرتتەۋ ءجونىندەگى ەۋروپالىق قوعامنىڭ كونفەرەنتسياسى كەزىندە تانىستىق. ءبىزدى بەلگىلى پەتەربۋرگتىك ارابتانۋشى اناس حاليدوۆ تانىستىرعان بولاتىن.
– روبەرت قازاق ءتىلىن جاقسى بىلە مە؟
– ول قازاق ءتىلىن ءبىز تانىسقان كەزدەن باستاپ ۇيرەنە باستادى.
– قازىر قانداي قىزمەت اتقارادى؟
– قازىرگى تاڭدا روبەرت تاياۋ شىعىستىڭ مادەني انتروپولوگياسى جونىندەگى كۋرستاردان ءدارىس بەرەدى.
– ەندى مۇحتار اۋەزوۆ قورىنا توقتالساڭىز. بۇگىنگى تاڭدا قور قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟
– مۇحتار اۋەزوۆ قورى – م.اۋەزوۆ ۇرپاقتارىنىڭ باستامالارىنىڭ جالعاسى, بۇگىنگى جاڭا جەلىسى. ونىڭ باستى ماقساتى – جازۋشىنىڭ رۋحاني مۇراسىن ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ, سونداي-اق قازاق مادەنيەتى سالاسىنا بايلانىستى جاڭا باستامالاردى قۋاتتاپ, قولداۋ. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق بيوگرافياسى كەڭەستىك داۋىرگە دەيىنگى كەزەڭنەن تامىر تارتادى. ال ونىڭ قاينار كوزى مەن باستاۋ بۇلاعىندا الاشتىڭ وي ورەسى بيىك, پاراساتتى تۇلعالارى تۇر. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تارتىمدىلىعى مەن ونداعى يدەيالاردىڭ مىقتىلىعى اۋەزوۆتىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ايقىن, بۇلجىماس كورسەتكىشى. كەڭەستىك مەملەكەتتىڭ اۋىق-اۋىق وزگەرىپ وتىرعان يدەولوگيالىق ۇراندارىنا, يدەولوگيانىڭ جازۋشىدان بىرقاتار شىعارمالاردان وزدىگىنەن باس تارتۋ مەن «يدەولوگيالىق ءسان» ىڭعايىنا بايلانىستى كەيبىر سيۋجەتتەردىڭ باسقاشا ءورىلۋىن تالاپ ەتىپ, مىندەتتەگەنىنە قاراماستان, ولار قاشان دا اۋەزوۆ يدەياسىنىڭ باستى باعدارى بولىپ قالا بەرمەك. ونىڭ وتە باي ءارى ءار ءتۇرلى شىعارماشىلىق مۇراسى وقىرماندارعا قازاقستاننىڭ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنان الپىسىنشى جىلدارعا دەيىنگى كۇردەلى ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل قوردىڭ پرەزيدەنتى – مەنىڭ اكەم مۇرات اۋەزوۆ. ال ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە قوزعاۋشى تەتىگى – باۋىرىم ماعجان. تۋىسقان باۋىرىم ديار قوناەۆ جانە مەن قوردىڭ قۇرىلتايشىسىمىز. ال قور باسقارماسىنىڭ قۇرامىنا ونداعى ماڭىزدى جوبالار تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيانىڭ بەلگىلى وكىلدەرى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار كىرەدى. قوردىڭ ارنايى ينتەرنەت-سايتىنان ونىڭ قىزمەتى ءجونىندە جان-جاقتى مالىمەت الۋعا بولادى. سايت قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە اقپارات بەرەدى.
– بۇگىندە قانداي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– بۇگىندە بەرليندە ورنالاسقان قازىرگى زامانعى شىعىستانۋ ورتالىعىنداعى ماماندار الدىندا ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ تاريحى جونىندە لەكتسيا وقىپ ءجۇرمىن.
– اتاڭىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرىنە ءجيى بارىپ تۇراسىز با؟
– قالىپتاسقان وتباسىلىق داستۇرگە وراي, ءجيى بارىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, قازاقتىڭ مۇحتارىنىڭ تۋعان جەرىنە تابان تىرەۋ مەنىڭ جان دۇنيەمدى قاشاندا ەرەكشە سەزىمگە ءبولەيدى. بۇل – داۋىرلەردىڭ التىن قورىنا ەسىمدەرى ماڭگىگە وشپەستەي ەتىپ جازىلعان, ارتىنا ولمەس مۇرالارىن, ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن قالدىرعان تۇلعالاردىڭ جەرى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرى – اباي مەن شاكارىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. قازىرگى تاڭدا مەن ءۇشىن جانە مەنىڭ وتباسىم ءۇشىن سەمەيدەگى, ءبورىلىدەگى جانە جيدەبايداعى ادامدار مەن ولاردىڭ ءومىرى اناعۇرلىم قىزىعىراق. سەبەبى, ولار ومىردەن وتكەن «ينتەللەكتۋالدار» تۋرالى مادەني ەسكەرتكىشتەردى سول كۇيىندە ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە ءبىر ءوزى تۇتاس ەنتسيكلوپەدياعا تاتيتىن قاريالارىمىز دا بار. سول قاريالارىمىز وتكەن شاقتىڭ بىرنەشە ونداعان ۇرپاقتارىنىڭ اتىنا دەيىن جاتقا سوعادى, وسى ءبىر قاسيەتتى جەردىڭ بەلگىلى ازاماتتارى تۋرالى حالىق اراسىنا تاراعان اڭگىمەلەر, رۋلار اراسىنداعى قاقتىعىستار مەن تەكەتىرەستەر, ولاردىڭ شەشىلۋ جولدارىنا قاتىستى دا اسەرلى اڭگىمەلەپ بەرەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ەۋروپانىڭ بۇگىنگى ومىرىنەن مۇلدەم بولەك, وزگەشە الەم. ولار سونىسىمەن دە قۇندى بولار.
– مۇحاڭنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءجيى كەزدەسىپ تۇرا ما؟
– الماتىعا جولىم تۇسكەن كەزدە مەن اتام مۇحتاردىڭ ۇرپاقتارىمەن, نەمەرەلەرىمەن ۇنەمى كەزدەسۋگە تىرىسامىن. ەرنار مۇحتار ۇلىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە قاتىستى اقپاراتتاردى دا ءجيى ەستيمىن. سوڭعى ۋاقىتتا مەنىڭ اكەم تاعدىر تالكەگىنە بايلانىستى جەر-جەرگە شاشىراپ كەتكەن ءوزىنىڭ تۋىسقاندارىنىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىستى نىعايتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ ءجۇر. بۇل ماعان دا اۋاداي قاجەت.
– اسەرلى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.