الماتىداعى ءىت-قالاشىق

اقىلدىڭ تولىسۋى مەن سانانىڭ جەتىلۋى ناتيجەسىندە ادام ميىنىڭ جاڭا تابىستارى ادامزات ءومىرىن ەلەكتروندى تەحنولوگيانىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىنە الىپ كەلدى. جاڭا جەتىستىكتىڭ شىڭى – تسيفرلى وركەنيەت. وسى ۇدەرىستەن جاھاننىڭ بىردە-ءبىر ەلى تىس قالا المايدى. العا نىق قادام جاساۋدى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە باستاپ كەتكەن. ونىڭ دالەلىن الىستان ىزدەمەي, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازىرگى وركەنيەتتى قادامدارىن مىسالعا كەلتىرسەم دە جەتكىلىكتى بولار دەيمىن. بۇگىندە الەم حالقى ءتورتىنشى ونەر­­كاسىپتىك توڭكەرىستىڭ ەرەكشە­لىكتەرىنە جەتە ءمان بەرىپ, بولاشاق­تاعى ادامزات رولىنە جاڭاشا كوز­قاراس­پەن قاراي باستادى. وسى جاڭا كوز­­قاراستار مەن عىلىمي جاڭا­لىقتار توعىسى ناتيجەسىندە بۇگىندە «اقىلدى ەل» دەگەن تىركەس ءجيى ايتى­لاتىن بولدى. شىندىعىندا, بۇل تىركەس ادامزات ويىنا بۇگىن عانا تۇسكەن جوق, ونداي ۇعىمنىڭ ومىرگە ەنۋى الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى – ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن باستالادى. ول وسىدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن «ىزگى قالا», «قايىرىمدى قالا» دەگەن تۇسىنىكتى عىلىمي اينالىمعا قوسقان بولاتىن. سودان بەرى بۇل تىركەس ءوز ءمانىن جوعالتپاعان كۇيى بۇگىنگى وركەنيەتتىڭ جاڭا باستامالارىنا دەيىن كەلىپ, ەندى «اقىلدى قالا», «اقىلدى حالىق», «اقىلدى قوعام», «اقىلدى الەم» دەگەن ۇعىمدارمەن ۇشتاسىپ وتىر. وسىلارعا ساباقتاسا ەندى قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان «تسيفرلى قازاقستان» دەگەن جاڭا تىركەس ومىرگە ەندى. ونى ەنگىزگەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «كامپۋس» دەگەن ءسوزدى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارساڭ, «لاگەر», ال لاتىن تىلىنەن اۋدارساڭ, «جازىق», «الاڭ» دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى. قازىرگى بالاماسى «وقۋ ورنىنىڭ اۋماعى» دەگەن ۇعىمدى يەلەنگەن. ءبىز وسى سوڭعى ۇعىمدى يەلەنگەن «كامپۋس» تۋرالى ايتپاقپىز. ياعني, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قالاشىعى تۋرالى ءسوز ەتەمىز. جاي قالاشىق ەمەس, ەلەكتروندى قالاشىق جونىندە, ارينە. «ەلەكتروندى قالاشىق» دەگەن مالىمەتتەردى دامىعان عالامتورلىق اعىن ارقىلى جەتكىزۋدىڭ اقپاراتتىق-قاتىسىمدىق ورتالىعى دەپ تە تۇسىنۋگە بولادى, سونداي-اق اقپاراتتىق تەحنولوگيا رەسۋرستارى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ىشكى قۇرىلىمدىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جالپىعا ورتاق ءبىر نۇكتە ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىن پايدالانۋ كەشەنى دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بۇعان دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن ءبىر ارناعا توعىساتىن كومپيۋتەرلىك جەلىلەردى, سونداي-اق, «جاسىل تەحنولوگيا» بويىنشا قۇرىلعان كومپيۋتەرلىك سىنىپتاردى اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيانىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن جەتىل­دىرۋ ارقىلى ەلەكتروندى كامپۋستىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنعان. ەلەكتروندى كامپۋستىڭ كوپ ات­قارىمدى مودەلىن قولدانۋ جانە دامىتۋ, اينالىپ كەلگەندە, ستۋدەنت­تەردىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ساي ۆير­تۋالدى كەڭىستىكتە ءبىلىم الۋى مەن تاربيەلەنۋىنە, قىزمەتكەرلەردىڭ ەسەلى ەڭبەك ەتۋىنە, سونىمەن ءبىر­گە وقىتۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋ ءىسى­مەن اينالىساتىن بارلىق تۇتى­نۋ­شىلارعا ساپالى اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا وراسان ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. مۇنىڭ ءوزى بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن بىلىكتى دە قۇزىرەتتى ماماندار دايارلاپ شىعارۋدىڭ وركەنيەتتى ىرگەتاسى سانالادى. ەلەك­تروندى كامپۋسىن سوناۋ 1963 جىلى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتى جانىنان ەسەپتەۋ ماشينالارى زەرت­حاناسىن اشا باستاعاننان قولعا العان ۋنيۆەرسيتەت ەسەپتەۋ ورتالىعى, ودان كەيىن كومپيۋتەرلىك ورتالىق دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن بۇل قۇرىلىمدى زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋ ماقساتىندا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ ينستيتۋتى دەپ ىرىلەندىرگەن. وسى ينستيتۋت شىن مانىندە قازىر­گى وركەنيەتتىك تانىم مەن تالعام­عا ساي ەرەن ىستەردى جۇزەگە اسى­رىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان «ە-campus», ياعني «ەلەك­ترون­­دى كامپۋس» جوبا­سى­نىڭ جۇزەگە اسۋى. بۇل – ۋنيۆەرسي­تە­تى­مىزدىڭ پرە­زي­دەنت نۇسقاپ وتىر­عان «تسيفر­لى قا­زاقستان» باعدارلا­ماسىن ورىن­داۋعا تولىق ءازىر ەكەندىگىن دالەلدەيدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن سينگاپۋر مەملەكەتى «اقىلدى حالىق» دەگەن باع­دارلاما قابىلداعاندا ەلەك­تروندى تەحنولوگيانىڭ ەڭ وزىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىش تا ىڭعايلى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا العان بولاتىن. «ۆيرتۋال سينگاپۋر» جوباسىن ىسكە قوسقاندا ءار جەرگە ورناتىلعان بەينەكامەرالار كومەگىمەن قالانىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى ونلاين كارتا ارقىلى قاي جەردە نە بار ەكەنىن كورىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان. بۇل ءۇردىس بىزدە دە وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن باستالعان ەدى. ورناتىلعان بەي­نە­كامە­رالار ارقىلى دارىسحاناداعى وقۋ ۇدە­رىسىنىڭ بارىسىن نەمەسە ءدا­لىز­­دەر­دەگى ادامداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋ ادەبى مەن مادەنيەتىن, ورتانىڭ تى­نىش­­تىعى مەن تازالىعىن كورىپ وتىراسىز. سونداي-اق, ستۋدەنت وقۋ عيما­را­تىنا ارنايى IT-كارتاسىمەن تۋر­نيكەت ارقىلى وتەدى. ونىڭ قاي ساعاتتا, قاي مينۋتتا وتكەنى كارتا ارقىلى عانا ەمەس, بەينەكامەرا ارقىلى دا جازىلىپ وتىرادى. ەگەر ول ستۋدەنتكە مۇعالىم «ۋنيۆەر» جۇيەسىندەگى تىزىمدە «كەلگەن جوق» دەگەن بەلگى قويماسا, ءبارىبىر, تۋرنيكەتپەن تىكەلەي جالعاسقان جاعداياتتىق باسقارۋ ورتالىعى ونىڭ كەلمەگەنىن جادىنا ساقتاپ قويا­دى. وسى جاعداياتتىق باسقارۋ ورتا­لىعىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا 38 ساعات ساباققا سەبەپسىز قاتىسپاعان ستۋدەنتكە وقۋدان شىعارىلاتىنى جونىندە قۇلاقتاندىرۋ كەلەدى. سوندىقتان دا ستۋدەنت ساباقتان قالماۋعا تىرىسادى, مۇعالىم كەلمەگەن ستۋدەنتكە «كەلدى» دەگەن بەلگى قويمايدى. ءسويتىپ, بۇل تەحنولوگيا ستۋدەنتتەردىڭ ساباققا ۇزدىكسىز قاتىسۋىنا دا, تۇراقتى ءارى تياناقتى ءبىلىم الۋىنا دا زور ىقپال ەتەدى. ستۋدەنتكە قاتىستى بارلىق دەرەك پەن ماعلۇمات وسى جاعداياتتىق باسقارۋ ورتالىعىنداعى تسيفرلى تەحنولوگيا بويىنشا جاسالعان جۇيەلەردە ساقتالادى. كەز كەلگەن اتا-انا بالاسىنىڭ قالاي ءبىلىم الىپ, قانداي تاربيە-تاعىلىم جيناپ جاتقانىن بىلگىسى كەلسە, وسى ورتالىقتان قولما-قول الۋىنا مۇمكىندىگى بار. كىرەبەرىستە تۇرعان سەنسورلى ۇستەل. قالاشىقتى تسيفرلى دەپ اتاۋعا نەگىز بولاتىن تاعى ءبىر جەتىس­تىگىمىز بار. ول – ورتالىق ازيادا تەڭ­­دەسى جوق ءال-فارابي عىلىمي كىتاپحا­ناسىنداعى «Kirtas Kabis III» دەپ اتالاتىن تسيفرلى-ەلەكتروندى ماشينا. 2009 جىلى العاش امەريكادا شىعارىلعان. ول – «Book­scan Editor» باعدارلاماسى بويىنشا 177 ءتىلدى انىق تاني الادى, سول ءتىل­دەردەگى ماتىندەردى پىشىندەيدى, كوشىرىپ الادى, تۇزەيدى جانە مينۋ­تىنا 30-35 بەتكە, ال ساعاتىنا 3000 بەتكە كوبەيتەدى. قولىڭىزداعى جال­عىز دانا كىتاپتىڭ, وتە سيرەك كەزدە­سەتىن قولجازبانىڭ, قۇجاتتىڭ, سۋرەت­تىڭ, فوتونىڭ ەلەكتروندى نۇسقا­سىن ءاپ-ساتتە جاسايدى دا JPEG, TIFF, PDF فورماتتارىنا كوشىرىپ, ءوزىڭىز­گە كەرەكتى پىشىمدە ساقتاپ بەرەدى. بۇل ەلەكتروندى كوشىرمە نۇسقا­نى CD ديسكىگە دە اۋىستىرادى جانە قاجەتتى سايتتارعا دا بىردەن جىبەرە الادى. تسيفرلى ماشينالاردىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپا ءۇيىنىڭ باسپاحاناسىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. ول – Konika Minolta كوم­پا­نيا­سىنىڭ «bizhub» ماركالى كو­بەيت­­كىش اپپاراتتارى. بۇل اپپارات­تار ەڭ الدىمەن ەنەرگيا ۇنەمدەگىش­تىگى­مەن ەرەكشەلەنەدى. اۆتومات­تى تۇردە ەلەكتر قۋاتىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت­قا ازايتادى جانە قاجەتتى مەر­زىمگە توق­تاتا الادى. ءسويتىپ, ادام­نىڭ كومە­گىنسىز-اق ءوز قۋاتىن ءوزى ۇنەمدەيدى. باع­دارلانعان ۋاقىتتا قايتادان اۆتو­ماتتى تۇردە ىسكە قوسىلادى. بۇل ۇدەرىس ENERGY STAR باعدار­لا­ماسى بويىنشا جۇزەگە اسادى. بۇل اپپاراتتاردىڭ اتقاراتىن قىز­مەت­تەرى جەتەرلىك. ەڭ باستىسى, بۇلار ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي جا­سالعان: شاڭداتپايدى, ءيىس شىعار­مايدى, قوقىس بولمايدى, دىبى­سى بىلىنبەيدى, تاپ-تازا ورتادا عانا بە­رىلگەن باعدارلامالارعا ساي جۇمىس ىستەيدى. اپپارات ءتۇپ­نۇس­قانى كولەمى مەن پىشىمىنە قاراي مي­نۋتىنا ءتۇرلى-ءتۇستىسىن – 100-150, ال ءبىر ءتۇستىسىن 200-300 داناعا دەيىن شىعارادى. «تسيفرلى قالاشىق» دەپ اتاۋعا نەگىز بولاتىن وزگە دە جەتىستىك­تەر­دى ايتپاي كەتۋگە بولماس. قالاشى­عى­مىزداعى «كەرەمەت» ستۋدەنت­تەر­گە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا تسيفرلى تەحنولوگيا پايدالانىلادى. ايتا­لىق, ستۋدەنتكە ءبىر انىقتاما كەرەك بولسا, ول التىن ۋاقىتىن كەتىرىپ, قالانىڭ وزگە جەرىنەن ىزدە­مەي­دى, ءوزى وقىپ جۇرگەن قالاشىق­تاعى «كەرەمەتكە» كەلەدى. كەلەدى دە كۋالىگىن كورسەتەدى. كادىمگى قالا­داعى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنداعىداي, ءبىر عانا تەرمي­نالدان وقىپ جۇرگەندىگى جونىندە, مەكەنجايى تۋرالى, وتبا­سى­لىق جاعدايىنا قاتىستى, ءۇيىنىڭ بار-جوعى حاقىندا جانە وزگە دە قا­جەتتى قۇجاتتارىن شىعارىپ الادى. وقۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى كەيبىر ماعلۇمات قاجەت بولا قالسا, ستۋدەنت وسى «كەرەمەتتەگى» باسقا زالعا كەلەدى دە جەكە تۇرعان تەرمينالداعى ءوزىنىڭ وقىپ جۇرگەن فاكۋلتەتى جازىلعان تۇيمەنى باسادى... قىسقاسى, وسىنداي تسيفرلى اپپاراتتارمەن جانە ەلەكتروندى جۇيەلەرمەن جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ قالاشىعىن «تسيفر­لى قالاشىق» دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى