قازاق حالقىنىڭ رۋحىن تانىتاتىن داستۇرلەرىنىڭ ىشىندەگى اڭگىمەشىلدىك ونەردى ايرىقشالاپ ايتۋ لايىق. جاقسىلاردىڭ ءماسليحاتى, مۇراتتاستاردىڭ سۇحباتى, دانالاردىڭ ءدارىسى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ەل ونەرپازى – اڭگىمەشىلەردىڭ دارحان تۇلعاسىنان جارقىراپ كورىنەدى. بۇل – ءبىر تۇتاستاي شىعارماشىلىق قىزمەت. ونىڭ نەشەمە الۋان قىرلارى بار. اتاپ ايتقاندا, اڭگىمەشى ءاربىر كەيىپكەردىڭ ىشكى وي-سەزىم تولقىندارىن, پسيحولوگيالىق وزگەرىستەرىن, ءسوز ساپتاۋ ەرەكشەلىگىن, داۋىس مانەرىن, بەت-ءجۇز, ىم-يشاراتتارىن, قيمىل-ارەكەتتەرىن قاپىسىز تانىتۋى, تاپقىرلىقپەن سويلەتۋى, ءسويتىپ, اڭگىمەقۇمارلاردى اسەرلەندىرۋى, كوركەمدىك مازمۇنى مەن ءمانىن ءارى جەتىك, ءارى جاتىق جەتكىزۋى, تاعى دا وزگەشە نازىك سىرلارى بار تەرەڭ تامىرلى كۇردەلى قۇبىلىس.
ابايدىڭ تالانتتاردى اڭگىمەشىلدىك, ەرتەگىشىلىك ونەرگە باۋلۋى, ۇستازدىعى, سىنشىلدىعى ءبىر عاجايىپ بايتاق الەم.
ماسەلەن, اڭگىمەشى-ەرتەكشى بايماعامبەت مىرزاحان ۇلى «اباي شىعىس پەن ەۋروپا حالىقتارىنىڭ اڭگىمەلەرىن ايتسا, ول دەرەۋ ۇيرەنىپ جاتقا ايتقان. اتاپ ايتقاندا, ەرتەكشى بايماعامبەت ابايدىڭ كەمەڭگەرلىك كەڭەستەرىمەن «مىڭ ءبىر ءتۇن», «رۇستەم-داستان» شىعارمالارىن, الەكساندر ديۋمانىڭ «ءۇش مۋشكەتەر», «كورول ايەل مارگو», «ون جىلدان سوڭ» جانە لەساجدىڭ «اقساق جىن» روماندارىن, ۇلى پەتر تۋراسىنداعى حيكايالاردى, ا.س.پۋشكين, م.يۋ.لەرمونتوۆ تۋىندىلارىن كەلىستى تۇسىندىرگەن. ول بەلگىلى ءبىر شىعارمانىڭ مازمۇن-ءمانىن, كۇيلى, قۋاتتى تولقىندارىن, ماقام-سارىندارىن تولىق دارەجەدە مەڭگەرگەندە عانا, اباي ونى ەل الدىندا ايتۋعا رۇقسات بەرگەن.
ەرتەكشى ەلدى باتىرلىق رۋحقا تاربيەلەيدى, ەرتەكشىنى ونەرگە وسىلايشا اباي باپتايدى. ءوز ورتاسىنىڭ ادەبي-ەستەتيكالىق دۇنيەتانىمىنىڭ, جاڭاشا, تاماشا كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ابايدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى, تاريحي قىزمەتى وسىنداي.
ابايدىڭ ءىنىسى حاليوللا (1847-1870) ومبىدان وقۋىن اياقتاپ كەلگەن سوڭ, «ورىسشا وقۋدى, جازۋدى, سويلەۋدى ۇيرەتىپ, ونىمەن بىرگە ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىلارى تۋرگەنەۆ, لەرمونتوۆ, تولستويدىڭ پوۆەستەرىن, روماندارىن قازاق تىلىندە ايتىپ بەرىپ, ادەبيەت كەشىن وتكىزىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرادى», – دەيدى.
اڭگىمەشىلدىكتىڭ ءوزى تانىمدىق-تاعىلىمدىق, مادەني-اعارتۋشىلىق مانىمەن, شەبەرلىك, تاپقىرلىق قىرلارىمەن وزگەشەلەنەدى, تىڭداۋشىلاردىڭ زەيىنىنە دە اسەر ەتىپ, قىزىعۋشىلىعىن, جان قۇمارىن تۋىنداتادى. اڭگىمەشىلدىكتە الۋان-الۋان سىر بار. ماسەلەن, ۇلتتىڭ ۇلى قامقورى, شامشىراعى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءىزباسار شاكىرتى, ءارى پەداگوگ, ءارى جازۋشى, ءارى اۋدارماشى, ءارى ەل ادەبيەتىنىڭ ءبىلىمپازى سپانديار كوبەەۆ (1878-1956) پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ, چەحوۆ شىعارمالارى مەن گوگولدىڭ «ءولى جاندارىن» تامىلجىتا بايانداعان. ءوزى ايتقانداي, ءارى وقىتۋشى, ءار مادەنيەت جارشىسى, ءارى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ, ادامشىلىق ديحانى بولا بىلگەن دارابوز. ول ورىس ءتىلى مەن انا ءتىلىنىڭ بىلگىر, مايتالمان جۇيرىگى بولۋمەن قاتار, ەسەپ, تاريح, گەوگرافيا, جاراتىلىستانۋ, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنان «جەتىك ءبىلىمى بار مادەنيەتتى» تۇلعا ەدى. سپانديار كوبەەۆ: «سوندىقتان ءاردايىم قول بوس ۋاقىتتاردا اۋىل ادامدارىن جيناپ الىپ, جاراتىلىس, گەوگرافيا, تاريح, تاعى باسقا عىلىمداردان حابار بەرىپ وتىراتىن بولدىم. سولارمەن قاتار, قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن مىسالدار كەلتىرىپ, ورىستىڭ جازبا ادەبيەتىن وزىمشە ايتىپ بەرىپ وتىردىم.
...بۇگىن مەن ولارعا ەندى ولەڭمەن اۋدارىلعان «كولباقانى» وقىپ بەردىم. بۇل تىڭداۋشىلارىما قاتتى ۇنادى. تاعى-تاعى وقىشى دەپ, ەكى-ءۇش رەت وقىتتى» دەپ جازادى. زادىندا, س.كوبەەۆ تارجىمالاعان مىسالدارىن سونشالىقتى بارشا كوركەمدىك-ناقىسىمەن, تەرەڭ ماعىناسىمەن, اسىل سىرلارىمەن, ونەگەلىك عيبراتىمەن, ماتىنگە جان ءبىتىرىپ مەيىرلەنىپ جەتكىزەتىندىكتەن «ءبارى دەرلىك اۋىل اراسىنداعى جيىنداردا, ويىن-ساۋىق كەشتەرىندە, توي-توپىرلاردا ايتىلىپ», قاۋىمنىڭ اقىل-ويىن قايراپ, كوركەمدىككە كوزقاراسىن, ءبىر-بىرلەرىنە دەگەن قۇرمەتىن, قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرعان.
بۋىنسىز ءتىلىڭ,
بۋلى ءسوزىڭ,
اسەرلى ادام ۇعلىنا دەپ اباي ايتقانداي, وي مەن ءسوز زەرگەرى اڭگىمەشىلەردىڭ ونەرى ەستىگەنىن جان-تانىمەن قابىلدايتىن ۇققىش, اسەرشىل توپقا ارنالادى. ءوز باسىم اتاقتى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1967 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى الدىندا ەسىلتىپ-كوسىلتىپ, قىزىقتىرىپ سويلەگەنىنىڭ كۋاسى بولدىم. كەسەك-كەسەك ماتىندەردى جاتقا زاۋلاتتى. كەيبىر ەپوس كەيىپكەرلەرىنىڭ وزىندىك بولمىسىن قاز-قالپىندا ەلەستەتىپ اڭگىمەلەيدى. سويتسەم, ءوزى ون ەكى جاسىندا ون توعىز باتىرلىق جىردى بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن جاتتاپ ايتقان ەكەن.
2013 جىلدىڭ تامىزىندا اكادەميك سايىن بالمۇحانوۆ: «جەتكىنشەك شاعىمدا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ تاماشا اڭگىمەلەرىن اسەرلەنىپ تىڭداعانمىن. عۇلاما ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جاسوسپىرىمدەردىڭ قابىلداۋ ەرەكشەلىگىنە وراي ءتۇسىندىرۋشى ەدى. سويلەۋ مانەرىندە ايقىندىق, تازالىق, مولدىرلىك, وي جۇيەسىندە تاپقىرلىق, شەبەرلىك, اقيقات شىندىق, پاراسات, ىزگىلىك رۋح بولاتىن», – دەپ سىر اشقان ەدى.
اڭگىمەشىلدىك ونەردىڭ باستى قاسيەتتەرى – اسىل ءسوز, اسىل وي, اسىل سەزىم, حالىقتىق تاجىريبە, رۋحاني سۇلۋلىق! بۇل – ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قۇرالى. جانە دە جاھاندانۋ زامانىندا اۋديتوريادا, ەكراندا, ەفيردە اڭگىمەشىلدىك ونەردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, تۋىن اسقاقتاتسا, ۇلتتىڭ وي-ساناسى, ار-نامىسى, جىگەر-رۋحى جاڭاشا سەرپىنگە يە بولار ەدى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى