«بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق...»
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, قازىرگى كەزدە جازعى وليمپيا ويىندارىندا ءبىر عانا جەڭىل اتلەتيكانىڭ وزىنەن 47 مەدال جيىنتىعى (!) ساراپقا سالىنادى. سوندا ءبارىن قوسىپ ساناعاندا – 141 جۇلدە. وسى سپورتتىڭ ءتۇرىن قارىشتاتا دامىتىپ, جۇلدەنى كۇرەپ الىپ وتىرۋعا بولادى, ارينە... مىسالى, بىلتىرعى ريو-2016 دوداسىندا اقش جەڭىل اتلەتيكانىڭ وزىنەن 32 مەدال (13 التىن, 10 كۇمىس, 9 قولا) ولجالادى. ءتىپتى, يامايكانىڭ ءوزى ريو وليمپياداسىنان, وسى «سپورت پاتشايىمى» جارىستارىنىڭ قىسقا قاشىقتىقتاعى سىندارىنان 11 مەدال (6 التىن, 3 كۇمىس, 2 قولا) ەنشىلەدى. ال كەنياعا 2016 جىلعى ويىنداردا بۇيىرعانى – 13 مەدال (6 التىن, 6 كۇمىس, 1 قولا). ولار دا وسى جۇلدەلەرىن تۇگەلدەي تەك جەڭىل اتلەتيكادان يەلەندى. نەگىزىنەن, الىس قاشىقتىقتارداعى بايگەلەردەن قول جەتكىزدى. تەك ءبىر كۇمىستى عانا نايزا لاقتىرۋدان الدى. ال ءبىز شە؟ باعىمىزعا قاراي, تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزگەلى ءۇش تالانتتى جەڭىل اتلەتىمىز بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەل نامىسىن ابىرويمەن قورعاپ, جەرگە قاراتپاي ءجۇر. ولار – ولگا شيشيگينا, دميتري كارپوۆ جانە ولگا رىپاكوۆا. وسى ۇشەۋى حالىقارالىق ءدۇبىرلى دودالاردا جەڭىل اتلەتيكامىزدىڭ تۋىن جىقپاي كەلەدى...ينفراقۇرىلىمنىڭ ءيىنى تۇسكەن
قازىر قاقاعان قىس. ال بىزدە جەڭىل اتلەتيكاعا ارنالعان مانەجدەر تىم از. الماتىدا, قاراعاندىدا, وسكەمەندە, ودان سوڭ شىمكەنت پەن پەتروپاۆلدا. «كوكتەم شىققان سوڭ كوككە ىلىگەمىز» دەگەن قازاقتىڭ ماتەلى بۇل جەردە ءوزىمىزدى جۇباتۋعا كەلمەيدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر-اق ستاديون بار. ءيا-ءيا, جەڭىل اتلەتيكادان حالىقارالىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق جارىستار وتكىزۋگە بولاتىن ءبىر عانا سپورتتىق كەشەنىمىز بار. ول – الماتىداعى ورتالىق ستاديون. قالعان ستاديوندارداعى جۇگىرۋ جولدارىنىڭ سەرتيفيكاتسياسى جوق. ياعني زامان تالابىنا ساي ەمەس. ارينە, ءبىزدىڭ سپورتشىلارىمىز قول قۋسىرىپ بوس وتىرمايدى. اركىم بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ماۋسىم بويى دايىندالادى. قايسىبىرەۋى ساياباقتا, ەندى بىرەۋى زامان تالابىنا ساي ەمەس ستاديوندا جۇگىرىپ جاتتىعادى. سودان كەيىنگى ءبىر قيىندىق, جەڭىل اتلەتتەرىمىز جاتتىعۋ جۇمىسىن جىل ون ەكى اي ۇزدىكسىز جۇرگىزە الماي وتىر. ماسەلەن, بىزدە سەرگەي رۋبتسوۆ دەگەن سپورتشى بولدى. ول يادرو سەرپۋدەن قازاقستان رەكوردشىسى بولاتىن. وسى سپورتشىمىز قىس كەزىندە جاتتىعۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە الماي جۇرەتىن. سەبەبى, دالا – اياز, اينالا – قالىڭ قار. قايدا بارىپ دايىندالادى؟ وسىلاي جەڭىل اتلەتيكانىڭ تەحنيكالىق تۇرلەرىندەگى سپورتشىلارىمىز بىرنەشە اي بويى جاتتىعۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە الماي, سپورتتىق باپتارىنان ايىرىلىپ قالادى. جاز شىققاندا ولار شەتەلدىك باسەكەلەستەرىن قالايشا قۋىپ جەتسىن؟ جىل سايىن كەمى بەس اي ومالىپ ۇيدە وتىرۋ وڭاي ەمەس... پروبلەما دەگەن وتە كوپ. ماسەلەن, سىرىقپەن سەكىرەتىندەر نە ىستەيدى, بيىكتىككە جانە ۇزىندىقا قارعۋشىلار قايدا بارادى؟ نايزا لاقتىراتىندارعا ادام كوپ جۇرەتىن جەرلەردە جاتتىعۋعا مۇلدە بولمايدى. بالعا جانە ديسك لاقتىراتىندار دا امالسىز سولاردىڭ كەبىن كيەدى. كەدەرگىلەر ارقىلى جۇگىرەتىندەرگە جول كەپتەلىسىندە تۇرعان اۆتوكولىكتەر اراسىمەن جۇيتكۋگە بولمايدى عوي ەندى... تالانتتاردىڭ ءبارى اۋىلدا دەيمىز. قاجىرلى, ءتوزىمدى جىگىتتەر دە اۋىلدا دەيمىز. ال ءبىزدىڭ جەڭىل اتلەتيكامىز اۋىل تۇرماق, قالادا قولداۋ تاپپاي وتىر. لايىقتى دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعان جوق. شالعايداعى اۋىل تۇرماق, ەلوردامىز استانادا جەڭىلاتلەتتەرگە ارنالعان نە ءبىر ستاديون, نە ءبىر مانەج جوق... الماتىداعى جالعىز ستاديوننىڭ ءوزىن «قايرات» كلۋبىنىڭ قوجايىندارى تەك قانا فۋتبولعا يكەمدەپ, قايتا قۇرىلىمداپ العىسى كەلەدى...مامان قايدا, مايتالمان؟
بىزدە بۇرىن بىلىكتى باپكەرلەر كوپ بولاتىن. بىراق قولدا بار ماماندارىمىزدى باعالاي المادىق. بارىنەن ايىرىلىپ قالدىق. بۇل جەردە تالاي تالانتتىڭ توماعاسىن سىپىرعان بىلىكتى باپكەرلەرىمىزدى ءتىزىپ شىققىمىز كەلىپ وتىرعان جوق. بۇگىندە ولاردىڭ اتتارىن اتاپ, تۇستەرىن تۇستەگەننەن ۋاقىت كەرى اينالىپ كەلمەيدى. ال بىزدەگى تاجىريبەلى جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ كوبىسى كەزىندە جاعداي جاسالماعاندىقتان, شەت ەلدەرگە كەتىپ قالعان. تەك قانا رەسەي ەمەس, ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكا اسىپ كەتكەندەرى دە بار... كەيىننەن رەسەيدەن قايتىپ كەلگەندەرى دە بولدى. باپكەرلەر تۇرماق, وليمپيادا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا جۇلدەگە ىلىگىپ جۇرگەن ايگىلى سپورتشىلارىمىز دا شەت ەلگە كەتىپ قالدى. ولاردىڭ ءبارى دە كەڭەس زامانىندا شىڭدالىپ, تاجىريبە جيناعان ماماندار. مىسالى, ۆلاديمير مۋراۆەۆ گەرمانياعا, گريگوري ەگوروۆ پەن يگور پوتاپوۆيچ يسپانياعا, ولگا تۋرچاك رەسەيگە كەتىپ قالدى. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولۋشى ەدى, بىراق ودان پايدا بار ما؟!مەشەل مەنەدجمەنت, مۇشكىل ماركەتينگ
قازىرگى قازاقستان جەڭىل اتلەتيكاسىنىڭ قارىشتاپ دامىپ كەتە الماي وتىرعان سەبەبىنىڭ ءبىرى – مەنەجمەنتى مەن ماركەتينگتىڭ تۇرالاپ قالۋىنان. قازاقستان جەڭىل اتلەتيكاسى فەدەراتسياسىندا بىلىكتى ماماندار ساناۋلى عانا. شتاتتىق كەستەسىندە ادامدار از. نەگىزىنەن بار شارۋاعا فەدەراتسيانىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى عانا جۇگىرىپ جۇرگەنى. بىراق, 47 مەدال جيىنتىعى ساراپقا سالىناتىن سپورت تۇرىندە قالايشا ءبىر ادام بارىنە بىردەي ۇلگەرەدى؟ بار اۋىرتپالىقتى جالعىز ءوزى كوتەرۋى استە مۇمكىن ەمەس سياقتى. ءيا, بۇل ەكى مەدال جيىنتىعى عانا ساراپقا سالىناتىن باتۋتتا قارعۋ سپورتى ەمەس قوي! مىسالى, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ونسايىسشى دميتري كارپوۆ فەدەراتسيانىڭ وسىنداي شيكىلىكتەرىن ايماڭداي قىلىپ, جايىپ سالدى. وتاندىق باسىلىمداردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا افينى وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى قىتايدا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا ءوزىنىڭ باسقا بىرەۋدىڭ سىرىعىمەن سەكىرۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتىپ قىنجىلدى. «سىرىقپەن سەكىرەتىن سايىستا ماعان باسقا بىرەۋدىڭ سىرىعى بەرىلدى. سىرىق پا, تاياق پا بەلگىسىز. بۇل دەگەنىڭىز بوتەن ادامنىڭ ءىش كيىمىن كيۋمەن بىردەي عوي», دەپ مۇڭىن شاققان. بەتىن اۋلاق قىلسىن, بىراق الگى سىرىق ساپاسىز بولىپ شىعىپ, سىنىپ كەتسە نە بولار ەدى؟! سوندىقتان, جەڭىل اتلەتتەرىمىز شەت ەلگە شىققاندا ولاردىڭ سىرىقتارىن, باسقا دا كەرەك-جاراقتارىن الىپ بارۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ادامدار دا بولۋى كەرەك قوي. شەت ەلگە بارعان سوڭ ولاردىڭ سول جاقتا جاتتىعۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. سپورتشىلاردان ناتيجە تالاپ ەتۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە ولارعا جان-جاقتى جاعداي جاساۋ كەرەك ەمەس پە؟ ءتىپتى قوناق ءۇي مەن ستاديون اراسىنا قاتىناۋ ماسەلەسى دە الدىن-الا شەشىلىپ قويۋى كەرەك. ءوز ەلىمىزدە بولسا ءبىر ءجون, بىراق شەت ەلدە جەڭىل اتلەتتەردى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىك تاۋقىمەتىنە سالىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. ولاردىڭ بار ويى جوعارى ناتيجە كورسەتۋ بولۋى كەرەك. نەگىزى, حالىقارالىق جەڭىل اتلەتتەر فەدەراتسياسى قاۋىمداستىعى (IAAF) تۋى استىندا كوپتەگەن كوممەرتسيالىق جارىستار مەن سايىستار وتكىزىلەدى. بىراق وعان قاتىسىپ جۇرگەن قازاقستان سپورتشىلارى ءبىرلى-جارىم. وسى ولقىلىعىمىزدىڭ دا ورنىن تولتىرىپ, زامان ۇردىسىنە ساي «تازى بولىپ شالۋدى» دا ۇيرەنۋ كەرەك سياقتى.ءتۇيىن
«ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەيدى حالقىمىز. قازاقتىڭ جەڭىل اتلەتيكاسىنىڭ دا جاڭاراتىن, وزگەرەتىن كەزى كەلدى. جالپى, بۇل سپورت ءتۇرى بىزگە جات ەمەس. قولعا الساق, جوعارى ناتيجەلەرگە جەتە الامىز. وعان شامامىز جەتەدى. بۇل سوزىمىزگە جوعارىدا ءوزىمىز اتاپ وتكەن مارقۇم عۇسمان قوسانوۆ پەن بۇيىرتسا, بىرەر كۇننەن كەيىن 80-گە تولاتىن ءامين تۇياقوۆ اعالارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى دالەل بولا الادى. سونىمەن قاتار, الەمدەگى ساحارالاردىڭ ءبارىن ارالاپ شىققان مارافونشى تەك قازاق بالاسى عانا ەكەنىن دە ۇمىتپايىق. مارات جىلانباەۆ دۇنيە جۇزىندە ازيا, افريكا, اۆستراليا جانە امەريكاداعى بارلىق ءشول دالالاردى جۇگىرىپ وتكەن جالعىز ادام. بۇل دا قازاقتىڭ قايسارلىعى مەن توزىمدىلىگىنەن حابار بەرمەي مە؟! ەندەشە, جەڭىل اتلەتيكانى دۇرىس جولعا سالىپ, زامان تالابىنا ساي دامىتۋدى قولعا الساق, اتاق-داڭقتان كەندە قالماسىمىز انىق. بۇل جەردە ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مۇددە جەكە باستىڭ قامىنان جوعارى بولۋى ءتيىس. جەڭىل اتلەتيكامىزدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتە الاتىن بىلىكتى, ءبىلىمدى مامانداردى بۇل ىسكە جۇمىلدىرۋ دا اسقارالى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. نۇرعازى ساساەۆ